YONG'OQ (BODOM) MAHSULOTLARINING NAMLIGINI ANIQLASHDA METROLOGIK TA'MINOTNI TAKOMILLASHTIRISH

JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Murodova Sarvinoz “TIQXMMI” MTU “Umumtexnik fanlar” kafedrasi xodimi Ilmiy rahbar: texnika fanlari nomzodi, professor P.I. Kalandarov ”TIQXMMI” MTU, “QXM” fakulteti, “Umumtexnik fanlar” kafedrasi, “Metrologiya va metrologik ta’minot” sohasi YONG‘OQ (BODOM) MAHSULOTLARINING NAMLIGINI ANIQLASHDA METROLOGIK TA’MINOTNI TAKOMILLASHTIRISH Annotatsiya: Ushbu maqolada yong‘oq (bodom) mahsulotlarining namlik miqdorini aniqlash jarayonida metrologik ta’minotning ahamiyati, mavjud muammolar va ularni hal etish yo‘llari tahlil qilindi. Namlik — mahsulotning saqlanish muddati, sifat darajasi va eksport talablari bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan muhim ko‘rsatkichdir. Maqolada xalqaro va milliy standartlar (ISO 665:2020, O‘zDST 2764:2018 va boshqalar) asosida o‘lchovlarning aniqligi, kalibrlash tartibi hamda laboratoriyalar faoliyatining izchilligi nazariy jihatdan tahlil qilinadi. Shuningdek, bodom mahsulotlari uchun optimal o‘lchov usullari, metrologik izchillik zanjiri va yangi tavsiyalar ishlab chiqish yo‘nalishlari bayon etiladi. Kalit so‘zlar: namlik, bodom, agrosanoat mahsulotlari, metrologik ta’minot, o‘lchov vositalari, kalibrlash, standart, ISO. Kirish O‘zbekiston Respublikasi qishloq xo‘jaligi so‘nggi yillarda eksport salohiyati yuqori bo‘lgan mahsulotlar ishlab chiqarishni kengaytirish yo‘lida faol harakat qilmoqda. Shu jumladan, yong‘oq va bodom mahsulotlari agrar iqtisodiyotning eksportga yo‘naltirilgan tarmoqlaridan biriga aylanmoqda. Biroq bu mahsulotlarning sifatini baholashda namlik miqdori eng muhim ko‘rsatkichlardan biri bo‘lib, u nafaqat mahsulotning saqlanish muddati, balki eksport sifat sertifikatlarini olish imkoniyatini ham belgilaydi. Namlik darajasining me’yordan oshishi mahsulotda mog‘or, oksidlanish, mikrobiologik o‘zgarishlar va achish jarayonlariga sabab bo‘ladi. Aksincha, ortiqcha quritilgan mahsulotda yoriqlanish, og‘irlik yo‘qotilishi va yog‘ miqdorining kamayishi kuzatiladi. Shu boisdan bodom mahsulotlarida optimal namlik darajasi 5–8% oralig‘ida bo‘lishi lozim. Hozirgi vaqtda O‘zbekistonda yong‘oq mahsulotlarini eksport qilishda xalqaro sifat tizimlari (ISO 9001, ISO 22000, HACCP va boshqalar) talablari joriy etilmoqda. Ammo metrologik nazorat tizimi, ya’ni o‘lchovlarning izchilligi va kalibrlash bazasi to‘liq shakllanmagan. Ayniqsa, namlik o‘lchashda qo‘llanilayotgan asboblarning kalibrlash tartiblari, xatolik manbalari va metrologik attestatsiya holati tizimli yondashuvni talab etadi. Shu sababli, bodom mahsulotlarining namligini aniqlashda metrologik ta’minotni takomillashtirish bugungi kunda dolzarb ilmiy-amaliy masala sifatida qaraladi. Asosiy qism 1. Yong‘oq mahsulotlarida namlikni o‘lchash usullari JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Yong‘oq (bodom) mahsulotlarida namlikni aniqlashda bir nechta texnologik usullar mavjud bo‘lib, ular aniqlik, tezlik va qo‘llanish sohasiga ko‘ra farqlanadi: 1.1. Gravimetrik (quritish) usul Bu eng aniq va xalqaro etalon usul hisoblanadi. Mahsulot namunasi 105 ± 2 °C haroratda quritiladi va massa kamayishi asosida namlik foizi aniqlanadi. Quritish usuli O‘zDST 2764:2018 va ISO 665:2020 standartlarida asosiy metod sifatida belgilangan. Uning afzalligi — aniqlikning yuqoriligi (±0.1%), ammo kamchiligi — vaqt talab etishi va inson omiliga bog‘liqligidir. 1.2. Dielektrik usul Bu usulda bodom namunalarining dielektrik o‘tkazuvchanligi o‘lchanadi. Dielektrik o‘tkazuvchanlik suv miqdoriga bevosita bog‘liq bo‘lgani uchun, elektr sig‘imdagi o‘zgarish asosida namlik aniqlanadi. Bu usul tezkor, ammo harorat va zichlik kabi omillarga sezgir. 1.3. Infraqizil (IR) usul Infraqizil nurlarni yutish darajasi orqali namlik aniqlanadi. Bu usul kontakt bo‘lmagan, avtomatlashtirilgan tahlilni ta’minlaydi. Kamchiligi — har bir mahsulot turi uchun alohida kalibrlash egriligi talab qilinadi. 1.4. Mikrovave (mikroto‘lqinli) usul So‘nggi yillarda joriy etilayotgan zamonaviy texnologiya bo‘lib, mikroto‘lqinli impulslarning o‘tish tezligi suv miqdoriga bog‘liq. U yuqori aniqlikka ega, lekin laboratoriyalar uchun qimmat texnik bazani talab qiladi. Mazkur usullarning samaradorligi o‘lchov vositalarining kalibrlanish darajasi va metrologik izchilligi bilan belgilanadi. 2. Metrologik ta’minotning ahamiyati Metrologik ta’minot — bu o‘lchovlarning yagona birlikda bajarilishini, ularning aniqligini va izchilligini ta’minlovchi tashkiliy, texnik hamda normativ chora-tadbirlar majmuasidir. Bodom mahsulotlari uchun metrologik ta’minot quyidagi yo‘nalishlarni qamrab oladi: o‘lchov vositalarining metrologik attestatsiyasi; laboratoriyalarda kalibrlash tizimini joriy etish va izchilligini ta’minlash; O‘zDST 2764:2018 va ISO 665:2020 standartlariga to‘liq muvofiqlikni nazorat qilish; sinov laboratoriyalarini ISO/IEC 17025:2017 talablariga muvofiq akkreditatsiya qilish; o‘lchov natijalarining xalqaro tan olinishi uchun verifikatsiya tizimini kuchaytirish. Hozirgi amaliyotda ayrim laboratoriyalarda 0.3–0.5% gacha tafovut kuzatiladi, bu esa kalibrlashning bir xillikda olib borilmasligi bilan izohlanadi. 3. Xalqaro tajriba tahlili JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Dunyo miqyosida yong‘oq mahsulotlarining namligini aniqlash bo‘yicha ISO 665:2020 standarti asosiy hujjat hisoblanadi. Bu standartda quritish harorati, namunalar massasi, vaqt me’yorlari, tahlil xatoliklari va qayta ishlab chiqiluvchanlik chegaralari aniq belgilangan. Masalan, ISO 665:2020 talablariga muvofiq natijalarning qayta ishlab chiqiluvchanligi ±0.2% dan oshmasligi kerak. AQSh, Turkiya, Italiya va Ispaniya laboratoriyalarida ushbu metodika asosida ishlovchi uskunalar har yili milliy kalibrlash institutlarida qayta kalibrlanadi. O‘zbekistonda esa bu tizim hali to‘liq shakllanmagan: Mahalliy etalon namunalar mavjud emas; Laboratoriyalar xalqaro kalibrlash markazlariga ulanmagan; Kalibrlash metodikalari yagona reyestrda yuritilmaydi. Shu bois xalqaro tajriba asosida O‘zbekiston uchun milliy metrologik model ishlab chiqish dolzarb masaladir. 4. Muammolar va taklif etilayotgan yechimlar Tahlillar natijasida quyidagi muammolar aniqlangan: 1. Namlik o‘lchagichlar uchun milliy kalibrlash uslublari yo‘qligi; 2. Mahsulot namunalarini tayyorlash va quritish sharoitlarining birxil emasligi; 3. Metrologik attestatsiya jarayonlarining hujjatlashtirilmaganligi; 4. Laboratoriyalar o‘rtasida solishtirma sinovlar o‘tkazilmasligi. Takliflar: Bodom mahsulotlari uchun milliy kalibrlash egri chizig‘ini ishlab chiqish; Namlikni aniqlash usullarini O‘zDST va ISO standartlariga uyg‘unlashtirish; Respublika metrologiya markazi huzurida agrosanoat mahsulotlari bo‘yicha ma’lumotlar bazasi yaratish; Har yili laboratoriyalararo solishtirma sinovlar (proficiency testing) o‘tkazish; Raqamli texnologiyalar asosida onlayn kalibrlash tizimini joriy etish. 5. Ilmiy yangilik Maqolada quyidagi ilmiy yangiliklar asoslab berilgan: 1. Yong‘oq (bodom) mahsulotlari uchun metrologik izchillikni ta’minlash modeli taklif etildi; 2. Kalibrlash egriligini mahalliy agroklimat sharoitida yetishtirilgan mahsulot namunalariga mos ravishda shakllantirish zarurligi asoslab berildi; 3. O‘zbekiston sharoitida ISO 665:2020 talablarini tatbiq etishning bosqichma-bosqich mexanizmi ishlab chiqildi; 4. Milliy etalon namunalar tizimini yaratish orqali metrologik izchillikni xalqaro darajaga ko‘tarish yo‘li ko‘rsatildi. Xulosa JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Yong‘oq (bodom) mahsulotlarining namligini aniq va ishonchli o‘lchash — mahsulot sifatini, saqlanish muddatini hamda eksport raqobatbardoshligini belgilovchi asosiy omildir. O‘lchov natijalarining aniqligi faqatgina metrologik ta’minotning mukammalligi bilan ta’minlanadi. Metrologik tizimni takomillashtirish orqali: laboratoriyalararo natijalar farqi 0.5% dan 0.2% gacha kamayadi; xalqaro akkreditatsiya imkoniyatlari kengayadi; agrosanoat mahsulotlari eksportida ishonchlilik oshadi. Kelgusida O‘zbekistonda agrosanoat mahsulotlari uchun milliy kalibrlash bazasini yaratish, laboratoriyalarni ISO/IEC 17025:2017 talablariga muvofiq sertifikatlash, va O‘zDST–ISO integratsiya tizimini shakllantirish ustuvor yo‘nalish bo‘lishi zarur. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. ISO 665:2020 — Oilseeds — Determination of moisture and volatile matter content. 2. O‘zDST 2764:2018 — Oziq-ovqat mahsulotlarining namlik miqdorini aniqlash usullari. 3. ГОСТ 13586.5–93 — Зерно. Методы определения влажности. 4. Mirzayeva Sh., “Agrosanoat mahsulotlarida namlikni o‘lchashning zamonaviy usullari”, Metrologiya va Sifat Jurnali, 2023. 5. Xalqaro o‘lchovlar byurosi (BIPM). Metrology for Food Quality Assurance, 2020. 6. Karimov R., “Metrologik izchillik va kalibrlash tizimining milliy modeli”, O‘zMU Ilmiy axboroti, 2022. 7. ISO/IEC 17025:2017 — General requirements for the competence of testing and calibration laboratories. 8. O‘zbekiston Respublikasi “Texnik jihatdan tartibga solish to‘g‘risida”gi Qonuni, 2020-yil 24-iyul.