SOLIQ INTIZOMIGA RIOYA QILMASLIK OMILLARI

290 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 SOLIQ INTIZOMIGA RIOYA QILMASLIK OMILLARI Toʻlakov Ulugʻbek Toshmamatovich Termiz davlat universiteti, Moliya kafedrasi dotsenti, iqtisodiyot fanlari boʻyicha falsafa doktori (PhD) ORCID: 0000-0003-3151-1930 [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17520390 Annotatsiya: Tadqiqot soliqqa rioya qilmaslikning omillarini tizimli tarzda tahlil qiladi va soliqdan boʻyin tovlash (evasion) hamda soliqdan qochish (avoidance) oʻrtasidagi farqlarni aniqlashtiradi. Maqsad – shaxsiy-psixologik (tax morale, adolat idroki, ijtimoiy meʼyorlar), institutsional (tekshiruv ehtimoli, jarimalar, soliq stavkalari, maʼmurchilik sifati, korrupsiya, davlatga ishonch) va tizimli bozor omillari (norasmiy sektor, naqd aylanma, tarmoq xususiyatlari, iqtisodiy sikl)ning soliq intizomiga taʼsirini jamlash va taqqoslashdir. Natijalar shuni koʻrsatadiki tizim soddalashtirilishi, raqamlashtirish (e-invoice, onlayn-kassa), riskka asoslangan audit, hamda “adolat signallari” va soliq toʻlovchi xizmatlari complianceʼni oshiradi, agressiv soliq (avoidance) esa meʼyoriy boʻshliqlarni yopish va shaffoflikni kuchaytirishni talab qiladi. Tadqiqotning amaliy ahamiyati – siyosat dizaynini segmentatsiya va xulqiy “signal”lar bilan uygʻunlashtirib, yashirin aylanmani qisqartirish hamda budjet tushumlarini barqarorlashtirish boʻyicha tavsiyalar berishidir. Kalit soʻzlar: soliqqa rioya qilmaslik, soliqdan boʻyin tovlash, soliqdan qochish, tax morale, raqamlashtirish, audit, norasmiy sektor. Soliqdan boʻyin tovlash va soliqdan qochish masalalari iqtisodiyot uchun jiddiy muammo boʻlib, davlatning yalpi daromadlariga katta zarar yetkazadi. Masalan, tadqiqotlarga koʻra, davlatlar har yili soliqqa oid huquqbuzarliklar sababli milliardlab dollardan mahrum boʻlishadi. Soliqdan boʻyin tovlash (tax evasion) – bu soliq majburiyatlarini noqonuniy usullar bilan kamaytirish (daromadni yashirish yoki sunʼiy xarajatlarni koʻrsatish) demakdir. Soliqdan qochish esa qonun doirasida, yuridik boʻshliqlardan foydalanib, soliqlarni legal tarzda kamaytirishga harakat qilishdir. Bunday amaliyotlar nafaqat davlat byudjetiga salbiy taʼsir koʻrsatadi, balki jamiyatda soliq yukining adolatsiz taqsimlanishiga va ijtimoiy norozilikka sabab boʻlishi mumkin. Bu esa, oʻz navbatida, fuqarolarning davlatga boʻlgan ishonchiga putur yetkazib, umumiy “tax morale” darajasining pasayishiga olib keladi. Soliq toʻlashga boʻlgan ichki majburiyat yoki soliq morali fuqarolarning xatti-harakatini belgilovchi muhim omil sanaladi. Tadqiqotlar koʻrsatadiki, soliqchilarda ichki majburiyatni oshirishda hukumat faoliyatini adolatli va ishonchli deb qabul qilish muhim rol oʻynaydi. Soliqlarni odobsiz ravishda past darajada toʻlayotgan jamiyatlarda yashovchi odamlar oʻz navbatida soliqdan boʻyin tovlashni oqlaydigan boʻlishadi. Yaʼni, agar odamlar jamiyatda keng koʻlamda soliq evaziga oid xatti-harakatlar kuzatilayotganini bilsa, ular ham buni qisman normal holat deb qabul qilishi mumkin. Shuningdek, taʼlim, yosh, turmush darajasi kabi ijtimoiy-demografik omillar ham soliq xatti-harakatlarini mustahkamlaydi. Muhokama shuni koʻrsatadiki, faqat jazolash choralaridan tashqari, soliq toʻlovchi adolatini oshirish, ijtimoiy meʼyorlarni ragʻbatlantirish va axloqiy ragʻbatlar orqali soliq intizomini kuchaytirish mumkin [Ошибка! Источник ссылки не найден.]. Anʼanaviy iqtisodiy nazariyalarga koʻra, soliq toʻlamaslik oldini olish uchun tekshiruvlar va jarimalar samarali mexanizmlar hisoblanadi. Masalan, tajriba sharoitida javobgarlik va tekshiruv chastotasi oshirilganda odamlar deklaratsiyalarini toʻliqroq toʻldirish yoʻliga oʻtganligi qayd etilgan. Haqiqiy nazorat sharoitlarida esa soliq idoralari tomonidan xatarning yuqori his qilingan segmentdagi soliqchilarga yoʻnaltirilgan risk asosida audit qoʻllanilishi tavsiya etiladi. Ilmiy tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, risk asosida tekshiruvlar kompaniyalarda soliqdan boʻyin tovlashni kamaytirish va nazorat xarajatlarini tushirishga yordam beradi. Maʼlumotlar shuni koʻrsatadiki, auditi rejalashtirishda prognozlash modellari va risk-profilling ishlatadigan davlatlarda soliq tushumlari oshgan va nazorat samaradorligi yaxshilangan. Shu bilan birga tadqiqotlar, baʼzan kichik auditorlik darajasi ham soliq toʻlovchilarni qoʻrqitishi mumkinligini aniqlagan – tekshiruv xavfi soliqchilarda «qush ovozi kabi» ishlab, koʻpincha ularni qonunni hurmat qilishga undaydi [Ошибка! Источник ссылки не найден.]. 291 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 Yuqori soliqlar odatda narxni oshiradi koʻpgina tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, yuqori darajadagi soliq stavkalari odatda soliqni toʻlashning kamayishiga olib keladi. Shu sababli soliqlar progressiv boʻlishi yoki yengillashtirish vositalari (imtiyozlar, chegirmalar) taqdim etilishi adolat hissini saqlab qolishda muhimdir. Bundan tashqari, soliq boshqaruvining sifati – yaʼni soliq tizimini tushunarli, oddiy va shaffof qilish – soliqchilarning irodasini kuchaytiradi. Yomon maʼmuriyat va murakkab protseduralar soliqni xakerlikka olib kelishi mumkin. Korrupsiya va hukumatga ishonchsizlik ham soliqqa boʻlgan hurmatni pasaytiradi. Shaffoflik boʻlmaganda odamlar soliqlar jamoatchilik manfaatlariga sarflanmayapti, deb oʻylaydi, natijada soliqni yashirish istagi kuchayadi. Masalan, tadqiqotlarda koʻplab mamlakatlarda yuqori darajadagi korrupsiya va hokimiyatga boʻlgan ishonchsizlik soliq toʻloshni tubdan pasaytirishi aniqlangan [Ошибка! Источник ссылки не найден.]. Hozirgi kunda davlatlar soliq boshqaruvini soddalashtirish va avtomatlashtirishga katta eʼtibor qaratmoqda. Mahalliy va xorijiy tajriba shuni koʻrsatadiki, elektron hisob-fakturalar va onlayn kassa tizimlarini joriy etish soliq deklaratsiyasini koʻpchilik hollarda aniqlik bilan oshiradi. Masalan, Peruda joriy etilgan e-invoicing tizimi tasodifiy ravishda tadqiq qilinganda, soliq toʻlovchi korxonalarning koʻrsatkichlari (savdo hajmi, QQS va h.k.) oʻrta hisob bilan 5% dan oshgani kuzatilgan. Bu xulosalar raqamlashtirish soliq xarajatlarini pasaytirib, deklaratsiya shaffofligini oshiradi va nazorat imkoniyatlarini mustahkamlaydi. Shuningdek, elektron toʻlov va pul aylanmasini nazorat qilish soliqdan qochishni kamaytirishga yordam beradi. Boshqa texnologiyalar (masalan, elektron tijorat platformalari va onlayn xizmatlar) ham norasmiy iqtisoddan qancha darajada soliq tushumlari yoʻqotilayotganini aniqlash imkoniyatini kengaytirmoqda [Ошибка! Источник ссылки не найден.]. Soliq toʻlovchilarni qoʻllab-quvvatlash ham muhim omil sanaladi. Misol uchun, baʼzi mamlakatlar “yaxshi soliqchilar”ni ragʻbatlantirishni tatbiq etib, mukofotlar yoki soliq chegirmalari beradi. Tadqiqotlarda bunday ragʻbatlantirish soliqlarni oʻz vaqtida va toʻliq toʻlashni oshirishi koʻrsatilgan. Shuningdek, soliq organlari aholiga maʼlumot va maslahatlar berib, xabar va eslatma xatlar orqali odamlarni soliq toʻlashga chorlash vazifasini bajaradi. Masalan, shu kabi xabar va eslatma xatlar aholi oʻrtasida soliq toʻloviga eʼtiborni oshirganligi dalillar bilan tasdiqlangan [Ошибка! Источник ссылки не найден.]. Katta norasmiy sektor va naqd pul aylanmasi narxlar oshish muammosini kuchaytiradi. Bu mexanizm soliqdan qochuvchi hamkorlik nuqtayi nazaridan ishlaydi. Agar rasmiy faoliyat bilan shugʻullanmaydigan tadbirkorlar koʻpayib, ulardan soliq olmayotgan boʻlsa, rasmiy biznes ham bozor bilan muvozanatni saqlab qolish uchun soliq toʻlovni pasaytirishi mumkin. Masalan, olib borilgan izlanishlar, rasmiy korxonalar oʻz hamyonidagi bozor quyi qatlamidan raqobat sezganda, soliq toʻlashga kamroq moyil ekanligini koʻrsatdi. Yaʼni, kattaroq norasmiy sektor rasmiy sektordagi soliqchilarni ham kamroq intizomli boʻlishga undashi maʼlum boʻldi. Bundan tashqari, iqtisodiy sikl ham soliq tushumlariga taʼsir koʻrsatadi. Masalan, inqiroz va qisqarish davrida norasmiy iqtisod kengayishi va soliq tushumlari pasayishi kuzatiladi [Ошибка! Источник ссылки не найден.]. Tadqiqot natijalari shuni koʻrsatadiki, soliq intizomini oshirish uchun eng samarali strategiyalar – tizimni soddalashtirish va raqamlashtirish, riskga asoslangan audit, soliq toʻlovchilarga koʻrsatmalar va ragʻbatlar, jamiyatda adolatli siyosat signallari yuborishdan iborat. Soliq intizomiga rioya etmaslik masalasida qatʼiy nazorat choralarini qoʻllash bilan birga, aholida soliq toʻlashga boʻlgan ichki motivatsiyani kuchaytirish zarur. Dastlab, soliq tizimini soddalashtirish va onlayn hisob-kitoblarni joriy qilish, shuningdek riskli soliqchilarga eʼtibor qaratish yoʻli bilan qonuniy soliq tushumlarini oshirish; ikkinchidan, xoʻjalik subʼyektlarini segmentatsiyalab, xulqiy “signal” usullari orqali ragʻbatlantirish – masalan, ijtimoiy meʼyorlar, eslatmalar va mukofotlar orqali soliq toʻlovning zarurligini namoyish etish foydali. Shuningdek, soliq maʼlumotlarini oshkor etish, xalqaro shaffoflik va qonunchilikdagi boʻshliqlarni bartaraf etish orqali agressiv soliqqa qarshi kurashish muhimdir. Bu tadbirlar yashirin iqtisod va norasmiy pul aylanmasini qisqartirib, byudjet daromadlarini barqarorlashtirishga xizmat qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Castañeda-Rodríguez, V. M. (2025). Association between tax morale and the perceptions around tax compliance: An empirical study for Latin America. International Review of Economics, 72, 16. 292 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 2. Bellon, M., Chang, J., Dabla-Norris, E., Khalid, S., Lima, F., Rojas, E., & Villena, P. (2019). Digitalization to Improve Tax Compliance: Evidence from VAT E‑invoicing in Peru. IMF Working Paper WP/19/231. 3. Eberhartinger, E., Safaei, R., Sureth-Sloane, C., & Wu, Y. (2021). Are risk-based tax audit strategies rewarded? An analysis of corporate tax avoidance. arqus Discussion Paper No. 267. 4. Gebreselassie, H. G., Gebresilassie, Y. H., & Woldu, G. T. (2023). Trust, Corruption, and Tax Compliance in Fragile States. Social Sciences, 13(1):3. 5. Hallsworth, M., List, J. A., Metcalfe, R. D., & Vlaev, I. (2017). Tax audits as scarecrows: Evidence from a large-scale field experiment. American Economic Journal: Economic Policy, 9(1), 36–66. 6. Kettle, S., Hernandez, M., Ruda, S., & Sanders, D. (2019). Behavioural Interventions in Tax Compliance: Evidence from Guatemala. Journal of Public Economics, 174, 191–208. 7. Yimam, S., Asmare, F., & Moore, M. (2023). Does competition from the informal sector reduce tax compliance in the formal sector? Evidence from Ethiopia. ICTD Working Paper 165. 8. OECD (2015). Base Erosion and Profit Shifting (BEPS). OECD/G20 Base Erosion and Profit Shifting Project. 9. IRS (2015). Tax Avoidance vs. Tax Evasion. U.S. Internal Revenue Service. 10. Justice, Global Alliance for Tax. (2021). Tax Justice Global Report on Tax Abuse.