XOʻJALIK YURUTUVCHI SUBYEKLAR FOYDASINI SOLIQGA TORTISH MEXANIZMNI TAKOMILLASHTIRISHNI KORXONA DAROMADIGA TA'SIRI

309 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 XOʻJALIK YURUTUVCHI SUBYEKLAR FOYDASINI SOLIQGA TORTISH MEXANIZMNI TAKOMILLASHTIRISHNI KORXONA DAROMADIGA TA'SIRI Axmedov Baxriddin Xaydarovich Denov Tadbirkorlik va Pedagogika Instituti "Moliya va bank ishi " kafedrasi stajyor o’qituvchisi tel +998 (95) 245 11 60 E-mail: [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17520594 Annotatsiya: Har bir mamlakat iqtisodiyotida soliq majburiyatlari mamlakat rivoji uchun xizmat qiladi.O’z navbatida soliq majburiyatlari barcha subyekt dan boshlanib yirik korxonalar majburiyati sifatida yotadi. Ushbu tezisda O’zbekiston Respublikasida xoʻjalik yurutuvchi subyetlarning foydasi soliqga tortish mexanizmni taxliliy asoslari hamda uni takomillashtirish boʻyicha beridadigan takliflar kiritilgan o’zgarishlari va bu oʻzgarishlarni korxonalar miqiyida samarasiz yoki naflilik jarayonlari taxlil qilingan. Kalit so’zlari: Soliq va joriy etilgan o’zgarishlarni baholash va takomillashtirish. Hozirgi kunda mamlakatimiz tomonidan tadbirkorlik va shunga o’xshash ishlab chiqarish yoki xizmat ko’rsatish sohalarida keng imkoniyatlar berilmoqda. O’z navbatida bunday ishlab chiqarishlar mamalakat iqtisododiyoti uchun ham rivojlanish hisoblanib,bulardagi yaqol misol soliq majburiyatlari ortishiga olib keladi. Misol uchun har bir yirik korxonalar o’z navbatida va Foyda solig’I majburitlari korxonaning majburiyat sifatida tan olinadi. Adabiyotlar sharxi Soliq siyosati, soliq yukini belgilash, soliq tizimini shakllantirish va rivojlantirishga bizning mamlakatimizda va xorijda qator tadqiqot ishlari bagʼishlangan. Bular qatorida А.V.Titov tadqiqotlari tadbirkorlik faoliyatini soliqlar orqali tartibga solish 1 V.Yu.Sheglov va Ye.V.Fedoninaning tadqiqotlaridagi soliq solishni xoʼjalik subʼektlar faoliyatiga taʼsirining tahlillariga bagʼishlanganligini alohida taʼkid-lab oʼtsa boʼladi 2 . Mamlakatimiz tadqiqotchilaridan E. Gadoev, N. Аshurova, J.Аbdullaev, G.Raximova va boshqalar tomonidan tad-birkorlik subʼektlariga soliq yuki, biznes muhit va uni yaxshilash masalalariga bagʼishlangan tadqiqotlari mavjud 3 . Taxlil qilish asoslari Shuning bilan soliq siyosatini shakllantirishda soliq yuki va byudjet tushumlarini oʼrtasidagi muvozanatga erishish va uning uygʼunlashtirish borasida matematik modellarni qoʼllash borasida qator xal qilinmagan masalalar mavjud. Ushbu yoʼnalishdagi ilmiy izlanishlarmaʼlum nafaqat ilmiy, balki metodologiy ham ahamiyatni kasb etadi. Tadqiq etilgan hisoblash modeliga yondashuv amaliy ahamiyatga ham ega. Moliya vazirligi va DSQning qarori (2018 yil 20 avgustda 2439−6-son bilan ro‘yxatdan o‘tkazilgan) bilan soliq hisobotining shakllariga o‘zgartirish va qo‘shimchalar kiritildi. Bu haqda Norma.uz xabar berdi. Yuridik shaxslardan olinadigan foyda solig‘i bo‘yicha barcha hisobot shakllaridan obodonlashtirish va ijtimoiy infratuzilmani rivojlantirish solig‘iga taalluqli ko‘rsatkichlar chiqarib tashlandi. Eslatib o‘tamiz, 2018 yil 1 yanvardan e’tiboran ushbu soliqlar bitta foyda solig‘iga birlashtirilgan. Soliq solinadigan baza va foyda solig‘i summasi ikkita summa bilan aks ettiriladi: 2018 yil I choragi uchun alohida; qolgan summa. Bu I chorakda soliq bo‘yicha quyidagi imtiyozlar amal qilgani bilan bog‘liq, ular II chorakdan boshlab bekor qilingan: ➢ yuridik shaxsdan olinib, uning ustav kapitaliga yo‘naltirilgan dividendlar bo‘yicha; ➢ mahalliylashtirish loyihalari bo‘yicha; 1 Титов А.В. Налоговое регулирование предпринимательства . 2 Щеглов В. Ю., Федонина Е. В. Анализ влияния налогообложения на деятельность хозяй-ствующих субъектов . 3 Nozim Muminov, Gulnora Rakhimova. (2020). THE WAYS OF IMPROVEMENT OF BUSINESS ENVIRONMENT BY ORGANIZING PUBLIC PROCUREMENT SYSTEM IN UZBEKISTAN. Maqoladan 310 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 ➢ eksport qiluvchi korxonalar uchun soliq stavkasini pasaytirish bo‘yicha. ➢ 9 va 12-ilovalar faqat 2018 yil I choragi uchun to‘ldiriladi va butun soliq davri mobaynida o‘zgartirishsiz qoldiriladi. Foyda solig‘i hisob-kitobiga 3-ilova (ilgari — 2-ilova) «Chegirilmaydigan xarajatlar"ga o‘zgartirish kiritildi, sababi ilgari chegirilmaydigan deb hisoblangan soliq to‘lovchining ayrim xarajatlari 2018 yil 1 yanvardan boshlab chegiriladiganlar sirasiga kiritildi. Masalan: ➢ yordamchi xo‘jaliklar tomonidan ishlab chiqariladigan va soliq to‘lovchining umumiy ovqatlanish ehtiyojlari uchun beriladigan tovarlar bo‘yicha narxdagi farqlar (zararlar); ➢ xo‘jalik boshqaruvi organini saqlash uchun ajratmalar; ➢ birgina hisobot davrida bir martadan ortiq o‘tkaziladigan yillik moliyaviy hisobot auditini o‘tkazish xarajatlari; ➢ soliq to‘lovchi faoliyatida talabgir bo‘lmagan kasblar bo‘yicha kadrlarni tayyorlash xarajatlari; ➢ pensiyaga chiqayotgan mehnat faxriylariga bir yo‘la to‘lanadigan nafaqalar; ➢ ishlab chiqarish jarayoni bilan bog‘liq bo‘lmagan salomatlikni muhofaza qilish va dam olishni tashkil etish tadbirlariga xarajatlar; ➢ shaharlar va posyolkalarni obodonlashtirish ishlarini bajarishga xarajatlar; ➢ to‘liq eskirgan, foydalanishda bo‘lgan asbob-uskuna uchun to‘lov; ➢ ishonchli boshqaruvchi xizmatlari qiymatiga haq to‘lash xarajatlari. Foyda solig‘i hisob-kitobiga yangi 14-ilova — «Yuridik shaxslardan olinadigan foyda solig‘ining qo‘shimcha summasining hisob-kitob-ma’lumotnomasi» qo‘shimcha qilindi. Uni asosiy faoliyat turi avtomobil transportida yuk tashish bo‘yicha xizmatlar ko‘rsatish hisoblangan yuridik shaxslar to‘ldiradi. Eslatib o‘tamiz, 2018 yilning 1 yanvaridan boshlab, soliq solish tizimidan qat’i nazar, bitta transport vositasiga hisoblaganda ushbu korxonalar tomonidan to‘lanayotgan soliqlar va maqsadli davlat jamg‘armalariga majburiy ajratmalarning jami miqdori yakka tartibdagi tadbirkorlar ushbu faoliyat turi bo‘yicha to‘layotgan qat’iy belgilangan soliq miqdoridan kam bo‘lmasligi kerak (2017 yil 29 dekabrdagi PQ3454-son qarorning 8-bandi) 4 . Yuqorida keltirilgan malumotlarga asoslanadigan bo’lsak O‘zbekistonda 2018-yildagi soliq islohotlari haqidagi rasmiy ma’lumotlar yaxshi mos keladi, lekin ba’zi jihatlarida bizning korxonalarimizni soliq islohatlariga ehtimoliy noaniqliklarni yuzaga keltirishi jihatlarini ko’rib jiqdik va taxlil natijasida shunday fikirlarga keldikki:. Ehtimoliy noaniqliklar yoki qo‘shimcha tekshirilishi lozim jihatlar Shakllardan “obodonlashtirish va ijtimoiy infratuzilmani rivojlantirish solig‘i” ko‘rsatkichlarini chiqarib tashlash degan fikr aniq qonun hujjatlarida keng yoritilmagan. Men topa olgan manbalarda aynan “ijtimoiy infratuzilmani rivojlantirish solig‘i” alohida ko‘rsatkich sifatida chiqarib tashlanganiga oid to‘liq hujjat topilmadi. Shuning uchun bu ma’lumotni sizda manba bilan solishtirish tavsiya etiladi. “2018 yil I choragi uchun alohida; qolgan summa” tarzida hisobot shaklida ikkiga bo‘linishi degan jihat ham hujjatlarda aniq «har chorak bo‘yicha» deb belgilanishi kengroq ko‘rsatilmadi. Ma’lumotlarda faqat 2018 yil 1 yanvardan birlashtirish amalga oshirilgani, imtiyozlar bekor qilinishi to‘g‘risida so‘z bor. Masalan, PQ3454 hujjatida eksportchi korxonalar imtiyozlari 1 aprel 2018 dan bekor qilingani qayd etilgan. “Chegirilmaydigan xarajatlar” (non-deductible expenses) ro‘yxatidagi barcha punktlar siz keltirganidek aniq qo‘shimchalar bilan hujjatda qat’iy belgilangan-bo‘lmaganini tekshirish kerak. Masalan, «pensiyaga chiqayotgan mehnat faxriylariga bir yo‘la to‘lanadigan nafaqalar», «shaharlar va posyolkalarni obodonlashtirish ishlari» kabi xarajatlar deduksiya qilinishi haqidagi ma’lumot manbalarda to‘liq tasdiqlanmagan holda keltirilgan. 14-ilova hamda “bitta transport vositasiga hisoblaganda soliq va majburiy ajratmalar yakka tartibdagi tadbirkorlar qat’iy belgilangan solig‘idan kam bo‘lmasligi kerak” degan talab ham qonunchilik manbalarida juda keng muhokama qilingan emas. Shuni aytish joizki, ekspeditorlik/transport faoliyati bilan bog‘liq soliq 4 https://www.gazeta.uz/oz/2018/08/26/soliq2/ 311 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 mehanizmlari maxsus bo‘lgan, lekin siz keltirgan tarzda barcha transport xizmatlari korxonalari uchun bitta talab jumlasi sifatida hujjatlarda ko‘rinmaydi. Takomillashtirish asosalari Soliq hisobot shakllaridan ijtimoiy infratuzilma va obodonlashtirish soliqlarini chiqarib tashlash soliq oddiyligi va soliq to‘lovchilar uchun tushunarli bo‘lishi yo‘lida muhim. Bu — islohotlarning biri sifatida ko‘rilgan. Imtiyozlar bekor qilinishi bilan soliq adolatligi oshirilishi va eksportchi hamda mahalliylashtirish loyihalariga bo‘lgan chegaralar kamaytirilishi ko‘zlangan. Shu bilan birga, ayrim davlat yo‘nalishlari uchun barqaror soliq tartibi yaratishga intilish bor. Xarajatlarning (chegirilishi) haqida qo‘shimcha aniqlik kiritilishi — bu soliq to‘lovchilar uchun xarajatlarni rejalashtirishda muhim. Agar siz keltirgan xarajatlar aslida deduktiv holatga o‘tgan bo‘lsa, bu ularning soliq yukini kamaytirishi mumkin. Transport korxonalariga nisbatan maxsus talabning mavjudligi, agar haqiqatan qonunda belgilangan bo‘lsa, bu sohada faoliyat yurituvchi yuridik shaxslar uchun soliq risklarini oshirishi mumkin — ya’ni “yakka tartibdagi tadbirkorlar bilan soliq yukini tenglashtirish” maqsadi. Xulosa va tavsiyalar Xulosa qilib aytganda: umuman olganda O‘zbekistondagi 2018-yil soliq islohotlari korxonalarni soliqga tortish boʻyicha mos keladi, lekin ayrim an’anaviy tafsilotlar (masalan, shakllardagi ko‘rsatkichlar, xarajatlar ro‘yxati, 14-ilova talabi) uchun hujjat-manbalarni tekshirish yaxshi bo‘lardi Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Buxgalteriya hisobi 1-qism: Darslik / A.A. Karimov, J.E. Kurbanbayev, S.A. Jumanazarov; – T.: “IqtisodMoliya”, 2020. b. 299 bet . 2. Титов А.В. Налоговое регулирование предпринимательства . 3. Щеглов В. Ю., Федонина Е. В. Анализ влияния налогообложения на деятельность хозяй-ствующих субъектов . 4. Nozim Muminov, Gulnora Rakhimova. (2020). THE WAYS OF IMPROVEMENT OF BUSINESS ENVIRONMENT BY ORGANIZING PUBLIC PROCUREMENT SYSTEM IN UZBEKISTAN. Maqoladan 5. https://www.gazeta.uz/oz/2018/08/26/soliq2/.