NODIRA MEROSI – MILLIY G'URUR VA MA'NAVIY BOYLIK MANBAI

GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 16 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 177 DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17522326 NODIRA MEROSI – MILLIY G‘URUR VA MA’NAVIY BOYLIK MANBAI Elmirzayeva Xilola Alisher qizi JDPU Filologiya fakulteti talabasi Ilmiy rahbar: Tulishova Gulzina Ravshanovna JDPU Filologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Email: [email protected] ANNOTATSIYA: Ushbu maqolada o‘zbek mumtoz adabiyotining yorqin namoyandalaridan biri bo‘lgan Nodiraning hayoti, ijodi va lirik merosi keng tahlil etilgan. Maqolada shoiraning hayot yo‘li, uning Qo‘qon xonligi madaniy muhitidagi o‘rni, ijodida ayol qalbining nozik tuyg‘ulari, insonparvarlik, sadoqat va muhabbat mavzularining ifodalanishi ilmiy-nazariy jihatdan yoritilgan. Shuningdek, maqolada Nodiraning g‘azal janriga qo‘shgan hissasi, badiiy uslubi, obrazlar tizimi hamda o‘zbek adabiyoti tarixidagi ahamiyati haqida so‘z yuritilgan. Kalit sozlar: Mohlaroyim, Andijon, Hofiz, Navoiy, Jomiy, “Amiriy”, adabiy majlis. ABSTRACT: In this article, the life, creative activity, and lyrical heritage of Nodira, one of the brightest representatives of classical Uzbek literature, are thoroughly analyzed. The paper highlights the poetess’s life path, her role in the cultural environment of the Kokand Khanate, and the reflection of the delicate feelings of a woman’s soul, humanism, devotion, and love in her works from a scientific and theoretical perspective. In addition, the article discusses Nodira’s contribution to the ghazal genre, her artistic style, system of imagery, and her significance in the history of Uzbek literature. Keywords: Mohlaroyim, Andijan, Hafiz, Navoi, Jami, “Amiriy”, literary assembly. GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 16 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 178 KIRISH O‘zbek xalqining ko‘p asrlik adabiyotida ayol shoiralar orasida o‘zining yorqin iste’dodi, nozik hissiyoti va yuksak ma’naviy olami bilan ajralib turgan shoira – bu Mohlaroyim, ya’ni Nodiradir. U nafaqat o‘z davrida, balki butun o‘zbek adabiyoti tarixida alohida o‘rin tutadi. Nodiraning asarlari ayol qalbining go‘zalligi, nafisligi, sadoqat va vatanparvarlik tuyg‘ulari bilan yaratilgan. Nodira o‘z ijodida ayollarning ichki dunyosini, orzu-umidlarini, muhabbat va sadoqatini nozik tuyg‘ular bilan tasvirlab bergan. U o‘z davrida siyosiy hayotda ham faol ishtirok etgan, xalqning taqdiri, ma’naviyati va farovonligi haqida qayg‘urgan ayol shoiradir. Shuning uchun ham u o‘zbek adabiyotida nafaqat shoir, balki ayol rahbar, shoira sifatida ham tarixda o‘chmas iz qoldirgan. Mohlaroyim 1792-yilda Andijon shahrida tug‘ilgan. U bilimdon, madaniyatli oilada voyaga yetgan. Yoshligidanoq arab va fors tillarini o‘rganib, “Sharq adabiyotining buyuk namoyandalari – Hofiz, Navoiy, Jomiy asarlarini chuqur o‘rgangan. Shuningdek, u tarix, falsafa va she’riyat sohalariga qiziqqan. Mohlaroyim Qo‘qon xoni Umarxonga turmushga chiqqan. Umarxon ham ijodkor shaxs bo‘lib, “Amiriy” taxallusi bilan she’rlar yozgan. Er-xotin orasida ijodiy hamkorlik mavjud bo‘lgan. Umarxon Nodiraning ijodini doimo rag‘batlantirib, unga shoirlik faoliyatida yordam bergan. Umarxon vafotidan so‘ng (1822-yil atrofida) Nodira o‘g‘li Muhammad Alixon hukmronlik qilgan davrda saroy ishlarida faol ishtirok etadi. U davlat boshqaruvida muhim rol o‘ynab, xotin-qizlar ta’limi, madaniyat va adabiyot rivojiga e’tibor qaratadi”[1]. Nodira saroyda adabiy majlislar tashkil qilib, o‘z davrining ko‘plab shoir va olimlarini qo‘llab-quvvatlaydi. Ammo u yashagan davr siyosiy jihatdan murakkab edi. 1842-yilda Buxoro amiri Nasrullo Qo‘qonni bosib olgach, Nodira o‘g‘li bilan birga qatl etiladi. Shu tariqa o‘zbek adabiyoti tarixidagi eng zabardast ayol shoira fojiali tarzda hayotdan ko‘z yumgan. Nodira o‘z asarlarini asosan turkiy (o‘zbek), forsiy va arab tillarida yozgan. U o‘z asarlarida uchta taxallusdan foydalangan: Shoira Mohlaroyim o‘zbek tilida yozilgan asarlariga Nodirabegim taxallusi bilan imzo chekkan (“Nodira” arabcha “ogohlantirish”, forscha “nodir, noodatiy”, “begim” – toj “xonim, suveren”)[2]. Uning tojik tilidagi asarlari Kamila GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 16 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 179 (arabchadan “mukammal”[3] va Maknuna (arabchadan “yashirin firuza”) deb tarjima qilingan) taxallusi bilan imzolangan. Mohlaroyim ijodining ahamiyatini hisobga olib, olimlar uning turli taxalluslar bilan imzolangan asarlari sonini aniqlab, ularni adabiy janrlarga ajratganlar. “Mohlaroyim Nodira taxallusi bilan 180 she’rdan iborat devon yaratgan. Komila – 19 g‘azal, Maknuna – Devon (divan) taxallusi bilan 333 g‘azaldan iborat. U o‘zidan 10 ming misraga yaqin ulkan ijodiy meros qoldirgan. Adabiyotshunoslar ta’kidlaganidek, she’riyatining asosini lirika tashkil etgan. Olimlar – adabiyotshunoslar ta’kidlaganidek, NodiraBegim she’rlari o‘ziga xosligi va ayniqsa, ohangdorligi bilan ajralib turadi”[4]. U “Fuzuliy, Navoiy, Bedil kabi buyuk shoirlar – Sharq mumtozlarining g‘azallariga ham muxammaslar yozgan. Bularning barchasi shoiraning qobiliyatlarini ochib beradi va Moxlaroyim-Nodirabegimning tojik va o‘zbek adabiyotiga qo‘shgan ijodiy hissasidir”[5]. Adabiy manbalarda, tarixiy yilnomalarda shoiraning shaxsiy fazilatlari haqida yetarlicha ma’lumotlar mavjud. Uning zamondoshlaridan biri shoir Nodir “Haft gulshan”[6] asarida Yaratganni, uning payg‘ambarini va birinchi to‘rt xalifani (choryoron) madh etib, ulardan keyin Moxlaroyim – Nodirani madh etadi. Uning insoniy fazilatlari, mehribonligi alohida qayd etilgan. Shuningdek, “shoira o‘z davrining olijanob, iste’dodli va xudojo‘y ayollari bilan o‘rab olingani ta’kidlanadi. Ularga Yaratganni o‘rganish va tarannum etish, ezgu amallarni bajarish xos edi”[7]. “Akademik A.Qayumov manbalarga tayanib, Nodir “Haft gulshan” asarini Mohlaroyim shoiri va hukmdori – Nodirabegimga bag‘ishlaganini qayd etadi”[8]. Uning she’rlarida ayol qalbining nozik kechinmalari, insoniy muhabbat, sadoqat, hayotning go‘zalligi va vatanparvarlik g‘oyalari chuqur aks etgan. Shoiraning lirik merosi asosan g‘azal, muxammas va qit’a janrlarida yaratilgan. Nodira Alisher Navoiy, Lutfiy, Bobur kabi buyuk shoirlar ijodidan ilhom olgan. U Navoiy an’analarini davom ettirib, ayol qalbining holatini yuksak badiiy mahorat bilan tasvirlagan. Nodira lirikasi samimiy tuyg‘ular, pok muhabbat va insoniylik g‘oyalari bilan sug‘orilgan. U sevgi va sadoqatni ilohiy tuyg‘u sifatida tasvirlaydi. Masalan, uning quyidagi bayti bunga yorqin misoldir: GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 16 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 180 “Ishq yo‘lida jon fido qilmoq sharaf, Garchi jon ketar, ammo nom qolar abadiy”. Bu baytda shoira inson hayotida muhabbatning buyuk kuch ekanini, chin sevgi insonni abadiyatga olib chiqishini ta’kidlaydi. Shuningdek, Nodira o‘z she’rlarida ayolning o‘rni va sha’ni haqida ham fikr yuritgan. U ayollarni ilm o‘rganishga, ma’rifatli bo‘lishga undagan. Bu jihat uning asarlarida ma’naviy kuch, sabr va vafodorlik timsoli sifatida namoyon bo‘ladi. “Nodira ijodiga boʻlgan qiziqish shoira xayotlik davridayoq boshlangan. Mashhur shoira Dilshod (1800 –1905) Nodiraga maxsus gʻazallar bagʻishlab, uni „ilm-adabi va nazm osmonining yulduzi, ushshoqlari gʻazalxoni, shakar sochuvchi bulbul“ deb taʼriflaydi”[9]. Nodiraning lirik asarlarida vatanparvarlik mavzusi ham muhim o‘rin tutadi. U xalq, ona yurt, erkinlik va adolat haqida yozgan. Shoira o‘z yurti, xalqining kelajagi haqida chuqur qayg‘uradi. Shu jihatdan u faqat shoir emas, balki xalqparvar, millatparvar ayol sifatida ham qadrlanadi.Uning asarlarida tabiat manzaralari, inson qalbining go‘zalligi, ezgulik va mehr-muhabbat uyg‘un tarzda aks etadi. Nodira she’rlarida so‘z ohangi, tashbeh, isti’ora, ta’kid kabi badiiy vositalardan mohirona foydalangan. Shu bois uning she’rlari ohangdor, ruhiy kuchga to‘la va o‘qishli. Nodira o‘z davrida ayol ijodkorlar uchun yo‘l ochgan buyuk shoiradir. Uning ijodi keyingi avlod ayol shoiralari – Uvaysiy, Anbar Otin, Zulfiya singari ijodkorlarga ilhom manbai bo‘lgan. U o‘z asarlari orqali ayolning jamiyatdagi o‘rnini, ilmga, adolatga va muhabbatga bo‘lgan huquqini himoya qilgan. “Nodira ayollikning nozikligi va shoirlikning ulugʻligini birlashtirgan zotdir”. Nodiraning ijodi orqali biz o‘zbek ayolining kuchi, sabr-toqati, go‘zalligi va ezgulikka bo‘lgan intilishini ko‘ramiz. Uning she’rlari o‘zbek xalqining ma’naviy boyligini, milliy g‘ururini ifoda etadi. Bugungi kunda Nodira ijodi o‘rganilmoqda, uning nomi bilan maktablar, ko‘chalar, madaniyat markazlari atalmoqda. Shoiraning merosi yosh avlodni ezgulikka, vatanparvarlikka va ilmga muhabbat ruhida tarbiyalaydi. XULOSA Nodira – o‘zbek adabiyotining ma’naviy durdonalaridan biridir. U o‘zining chuqur ma’noli she’rlari, samimiy lirikasi, go‘zal fikrlari bilan xalq qalbidan joy olgan. GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 16 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 181 Nodiraning hayoti fojiali yakun topgan bo‘lsa-da, uning nomi va ijodi abadiy yashaydi. Nodira o‘z asarlari orqali inson qalbining nozik tuyg‘ularini, ayol sha’nini va muhabbatning pokligini kuylab, o‘zbek she’riyatining rivojiga beqiyos hissa qo‘shdi. U o‘zining yorqin iste’dodi bilan nafaqat o‘z davrining, balki butun o‘zbek adabiyotining faxriga aylandi. “Shoira asarlari rus va boshqa chet tillarga tarjima qilingan. Gʻazallari oʻzbek maqomlari va xalq kuylariga solingan”[10]. Shoiraning ijodi bizni halollik, sadoqat, vatanparvarlik va insoniylikka chorlaydi. Shu bois, Nodira nomi o‘zbek adabiyoti tarixida ayol qalbining qudratini kuylagan abadiy timsol sifatida yashab qoladi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR: 1. https://tafakkur.net/nodirabegim.haqida 2. Gafurov A. Name and History. – M., Science, 1987. – p. 174; Gafurov A. Lion and Cypress (about oriental names). –M., Science, 1971. P.174. 3. Jalilov, T. O‘zbek shoiralari. – Toshkent, 1959 yil. 155-b. 4. Qayumov, A.Qo‘qon adabiyot muhiti (XVIII - XIX asrlar). –Toshkent, 1961yil, 226bet. WOMEN IN SUSTAINABLE DEVELOPMENT: SCIENCE AND QUALITY EDUCATION 385 5. In addition to Norbut-biy see: Abdulkhamidhan ibni Abdurakhimkhan “Norbutabi” Norbotur – Nor-Hercules (born on the third day of muharram-month 1163 of hijra. – December, 1749 – died in 1213 of hijra or in 1798) who ruled over Kokand khanate in the period of 1762 -1798) Mirza Olim Makhmud Khoji. History of Turkestan. – Tashkent, 2009. Jalilov T. Uzbek Poetesses. – Tashkent, 1959; Kaynov A. Literary Atmosphere of (XVIII-XIX centuries). – Tashkent, 1961; http://testhistory.ru/history.php?id=his_2. 6. Nodir. Haft Gulshan. IV AN Uz, 1801-son. 5-17 bet. 7. Qayumov, A.Qo‘qon adabiyot muhiti (XVIII - XIX asrlar). –Toshkent, 1961 yil, 250-254 bet. 8. O‘sha asar 252-bet. 9. https://uz.wikipedia.org/wiki/Nodira