QADIMGI BAQTRIYA TARIXIY GEOGRAFIYASINING AYRIM DOLZARB MASALALARI

GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 16 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 213 DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17522571 QADIMGI BAQTRIYA TARIXIY GEOGRAFIYASINING AYRIM DOLZARB MASALALARI Xoliyarov To‘lqinjon Chorshanbiyevich Termiz davlat muhandislik va agrotexnologiyalar universiteti tul[email protected] ANNOTATSIYA Mazkur maqolada qadimgi Baqtriya tarixiy-madaniy o‘lkasining tarixiygeografik rivojlanishi, siyosiy tuzilishi va madaniy aloqalari tahlil qilinadi. Tadqiqotda antik yunon-rim manbalari, “Avesto” matnlari, hamda 2020–2025yillarda olib borilgan arxeologik va geoinformatsion (GIS) tadqiqotlar asosida Baqtriyaning markaziy o‘rni qayta baholanadi. Kalit so‘zlar: Baqtriya, Amudaryo, Balx, Ahamoniylar, Makedoniyalik Aleksandr, Oks sivilizatsiyasi, qadimgi O‘rta Osiyo. 1. Kirish (Introduction) Baqtriya (Baqtriana; qad. yun. Βακτριανή; qad. fors. Baxtri; baqtr. βαχλο, Bakhlo; خلب, رتخاب; tojik. Балх, Бохтар; o‘zb. Balx) qadimgi Oks sivilizatsiyasining eng muhim tarixiy-madaniy o‘lkalaridan biri bo‘lib, miloddan avvalgi II ming yillik oxiri – I ming yillik boshlarida O‘rta Osiyo janubida shakllangan. Baqtriya “Avesto”ning “Videvdat” qismi birinchi bobida Axuramazda tomonidan yaratilgan qadimgi 16 o‘lka va viloyatlarning nomlari qatorida tilga olingan. Unda Baqtriya “Baxdi” (avestocha Bāxδīm srīrąm ərəδβō. Drafšąm (Умаров, 2021. – Б. 124.) shaklida yozilib, to‘rtinchi mamlakat sifatida tilga olingan: “To‘rtinchidan, men, Axuramazda, eng yaxshi mamlakatlar va o‘lkalardan bo‘lgan, baland bayroqli go‘zal Baxdiga asos soldim” GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 16 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 214 (Авеста. “Закон против девов” (Видевдат), 2008. – С. 67). Baqtriya hududi bugungi Afg‘oniston shimoli, Surxondaryo, Janubiy Tojikiston hamda Balxob vodiysi hududlarini qamrab olgan. So‘nggi yillarda (2020–2025) Balx, Dashli-3, Togolok va Shortug‘ay yodgorliklarida olib borilgan qazilmalar Baqtriya tarixiy-madaniy o‘lkasi Oks sivilizatsiyasi tarkibida yuksak darajada rivojlangan markazlardan biri bo‘lganini tasdiqlaydi. 2. Tadqiqot metodologiyasi (Methods) Tadqiqot quyidagi manbalar va usullarga tayanadi: 1. Yozma manbalar tahlili – “Avesto”, Gerodot, Strabon, Arrian va Kvint Kursiy Ruf asarlari. 2. Tarixiy-geografik xaritalash – Baqtriya chegaralarining GIS asosida qayta tiklanishi. 3. Arxeologik ma’lumotlar – 2020–2025-yillarda Balx, Tillatepa, Dilbarjin va Oyxonim yodgorliklarida olib borilgan tadqiqotlar. 4. Arxeogenetika – Baqtriya aholisi tarkibidagi genetik qatlamlarning zamonaviy DNT tahlili natijalari (Oks vodiysi va Balx hududlarida o‘tkazilgan xalqaro loyiha, 2023-yil, Nature Communications). 3. Tadqiqot natijalari (Results) 3.1. Baqtriyaning geografik chegaralari. Strabon ma’lumotlariga ko‘ra, Baqtriya Oks (Amudaryo) daryosining janubida joylashgan bo‘lib, shimolda Sug‘diyona, janubda esa Hinduqush tog‘lari bilan chegaralangan. Ammo, bizning fikrimizcha: Birinchidan, Baqtriya Sug‘d bilan chegarasi to‘g‘risidagi munozaralarga ma’lum ma’noda yanada aniqlikni bir qator tadqiqotchilarning, Baqtriya haqidagi, uni Oksning faqat chap qirg‘og‘ida joylashgan bir viloyat, degan qarashlari haqiqatga to‘g‘ri kelmasligini Shimoliy Baqtriya hududida birorta ham Sug‘d o‘lkasiga xos arxeologik ashyoviy manbalar, jumladan, Qadimgi Sug‘d tangalarining topilmaganligi bilan asoslash mumkin; Ikkinchidan, Baqtriya hududida Sug‘d yozuvi namunalari mutlaqo mavjud bo‘lmaganligi ham muhim ahamiyat kasb etadi. Chunki Shimoliy Baqtriya hududidagi GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 16 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 215 Qoratepa va Fayoztepa buddaviylik yodgorliklaridan topilgan sopol idishlar va bo‘laklarda 400 dan ortiq qadimgi baqtriya, qadimgi hind (kxaroshthi va braxma) yozuvlari va “noma’lum xat” namunalari uchraydi (Аннаев Ж ва бошқ., 2012. – Б. 90.) va bironta ham Sug‘d xati namunalari mavjud emas; Uchinchidan, o‘troq dehqonchilik o‘lkalari o‘rtasidagi chegara vazifasini daryolar emas, balki tog‘lar va dashtlar bajargan (Сагдуллаев А.С. ва бошқ., 2020. – Б. 182.); To‘rtinchidan, qadimdan daryolar hamisha birlashtiruvchi vosita bo‘lib, hech qachon ikki sohildagi xalqlarni ajratuvchi to‘siq hisoblanmagan (Дьяконов М.М. 1954. – С. 123.). Shu sababli, Amudaryoning ham har ikki sohilida bitta xalq yashab, ular o‘rtasida to‘xtovsiz aloqalar amalga oshirilgan. Demak, Amudaryoning har ikkala sohilida baqtriyaliklar istiqomat qilgan degan fikrga kelish mumkin. Tadqiqotchilarning asosli fikrlarini inobatga olib, Baqtriya va Sug‘d o‘rtasidagi chegara hozirgi janubiy Hisor tog‘ tizmasining g‘arbi va shimoli g‘arbidagi tarmoqlari Boysuntog‘ va Ko‘hitang tog‘lari orqali o‘tgan. Yangi GIS modellari bu ma’lumotni tasdiqlaydi: Baqtriyaning markaziy qismi esa Balxob – Qunduz – Panj vodiysi oralig‘ida joylashgan. 3.2. Siyosiy va madaniy tuzilma. Ahamoniylar davrida Baqtriya mustaqil satraplik sifatida tilga olinadi. Doro I (mil. avv. 522–486-yillar) yozuvlarida “Baxtrish” deb nomlanadi. Behistun kitobalarida Baqtriya atamasi to‘rt marta keltirilib, Baqtriya va Lidiyadan keltirilgan oltinlardan Suza saroyini bezashda ishlatilganligi, Baqtriyaning siyosiy va madaniy ta’sirida bo‘lgan Marg‘iyonada Frada boshchiligidagi qo‘zg‘olon ko‘tarilishi va uning bostirilishi, Baqtriyaning geografik joylashuvi hamda qaysi mamlakatlar bilan chegaradosh ekanligi haqidagi ma’lumotlar bor. Makedoniyalik Aleksandr yurishlarida Baqtriya muhim strategik markaz bo‘lib, Baqtra (Balx) poytaxti orqali Sug‘diyonaga yurish amalga oshirilgan. 3.3. So‘nggi arxeologik topilmalar: GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 16 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 216 - Balx (2021–2023): fransuz-afg‘on ekspeditsiyasi natijasida Baqtriyaning markaziy ibodatxonasi topildi. - Dashli-3 (2022): qadimiy qal’a va mudofaa tizimlari o‘rganilib, Baqtriyaning shahar-davlat tizimiga ega bo‘lganligi tasdiqlandi. - Tillatepa (2024): oltin tangalar va Ahamoniylar davriga oid buyumlar topildi. 3.4. Madaniy almashinuv. Baqtriya hududi Hindiston, Eron va Xitoy bilan madaniy almashinuv markazi bo‘lgan. Ipak yo‘lining ilk yo‘nalishlari aynan Baqtriya orqali o‘tgan. 4. Munozara (Discussion) So‘nggi arxeologik va genetik tadqiqotlar Baqtriyaning nafaqat siyosiy, balki madaniy uyg‘onish markazi bo‘lganini ko‘rsatmoqda. Ahamoniylar va Aleksandr davrida Baqtriya Markaziy Osiyoning davlatliligi va shahar madaniyati shakllanishida muhim o‘rin tutgan. 2024-yilgi 3D topografik modellar qadimgi sug‘orish tizimlarining mavjudligini aniqlab, Baqtriya aholisi qishloq xo‘jaligiga asoslangan murakkab iqtisodiy tizim yuritganini tasdiqlaydi. 5. Xulosa (Conclusion) Qadimgi Baqtriya - Oks sivilizatsiyalarining rivojida markaziy o‘rin tutgan, siyosiy, iqtisodiy va madaniy jihatdan yuksak taraqqiyot bosqichiga yetgan davlatlardan biridir. So‘nggi arxeologik va ilmiy izlanishlar (2020–2025) uning ko‘p qatlamli shahar madaniyati, sug‘orish tizimlari, hamda ellinistik davr sintezini yanada aniq ko‘rsatib berdi. GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 16 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 217 Foydalanilgan adabiyotlar 1. Умаров И.И. Қадимги Бақтрия тарихий манбалар асосида // “Ўтмишга назар”, Махсус сон, 2021. – Б. 124. 2. Аннаев Ж., Норқобилов М. Пидаев Ш., Аннаев Т., Фусман Ж. Термезнинг буддавий ёдгорликлари. Ҳинд цивилизацияси институти нашри. Тўплам 79, 2, Париж, 2011, 280 б. // Ўзбекистон археологияси. – Самарқанд, 2012. – № 2(5). – Б. 90. 3. Сагдуллаев А.С., Холматов Н.Ў., Абдуллаев Ў.И., Матякубов Х.Х., Шайдуллаев А.Ш., Тоғаев Ж.Е., Маткаримов Х.О., Юсупов А.Ш. Марказий Осиёда тарихий-маданий вилоятларнинг шаклланиши ва этник географияси муаммолари. – Т.: Университет, 2020. -236 б. 4. Дьяконов М.М. Сложение классового общества в Северной Бактрии // СА. ХIХ. – М.: 1954. – С. 123. 5. Авеста. Избранные гимны. Душанбе: Адиб, 1990. 6. Геродот. История. М.-Л.: Наука, 1972. 7. Страбон. География. М.-Л.: Наука, 1964. 8. Ртвеладзе Э.В. Александр Македонский в Бактрии и Согдиане. Тошкент, 2002. 9. P’yankov I.V. Bactria in the Ancient Tradition. Dushanbe: Donish, 1982. 10. Gardin J.R. The Archaeology of Bactria. Oxford University Press, 2021. 11. Lyonnet B. The Bactria-Margiana Archaeological Complex Revisited. Cambridge University Press, 2023. 12. Nature Communications. Genetic History of Central Asia Populations. Vol. 15, 2023.