O'QUVCHILARDA KUZATISHNI VA TASVIRLASHNI RIVOJLANTIRISHNING NAZARIY VA USLUBIY TAMOYILLARI

GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 16 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 241 DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17523113 O‘QUVCHILARDA KUZATISHNI VA TASVIRLASHNI RIVOJLANTIRISHNING NAZARIY VA USLUBIY TAMOYILLARI Bozorova Hamida Shukrilloyevna Buxoro viloyati, Kogon shahar 11-maktab tasviriy san'at va chizmachilik fani o‘qituvchisi ANNOTATSIYA Maqolada o‘quvchilarda kuzatish va tasvirlash ko‘nikmalarini shakllantirishning nazariy hamda uslubiy tamoyillari yoritilgan. Tadqiqotda o‘smirlik davrining psixologik-pedagogik xususiyatlari inobatga olingan holda, tasviriy san’at darslarida kuzatuvchanlikni rivojlantirishning samarali yo‘llari tahlil qilingan. Shuningdek, eskiz ustida ishlash, qisqa va uzoq muddatli chizmachilik mashg‘ulotlarini uyg‘unlashtirish, o‘yin elementi va taqqoslash usulidan foydalanishning didaktik ahamiyati asoslab berilgan. Maqolada tasviriy san’atni o‘qitish jarayonida o‘quvchilarda estetik idrokni shakllantirish, tabiatni turli nuqtayi nazardan ko‘ra olish va badiiy fikrlashni rivojlantirish metodik yondashuvlar orqali izchil tahlil etilgan. Kalit so‘zlar: kuzatish, tasviriy san’at, kompozitsiya, kuzatuvchanlik, ijodiy faollik, idrok, eskiz, didaktik tamoyillar, estetik tarbiya. ABSTRACT The article explores the theoretical and methodological principles of developing students’ observation and depiction skills. The study analyzes effective ways of fostering attentiveness in art classes, taking into account the psychological and pedagogical characteristics of adolescence. It substantiates the didactic significance of working with sketches, integrating shortand long-term drawing exercises, and using play elements and comparative methods. The article consistently examines methodological approaches aimed at shaping aesthetic perception, enabling students to view nature from different perspectives, and developing artistic thinking in the process of teaching fine arts. Keywords: observation, fine arts, composition, attentiveness, creative activity, perception, sketch, didactic principles, aesthetic education. GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 16 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 242 Ma’lumki, o‘quvchilarning kuzatish qobiliyati tasviriy san’at darslarida eng samarali shakllanadi. O‘smirlik davrining psixologik-pedagogik xususiyatlarini va tajribaning aniqlash bosqichi natijalarini hisobga olgan holda tasviriy san’atni o‘rgatish jarayonida birinchi navbatda o‘quvchilarda kuzatuvchanlik ko‘nikmalarini shakllantirish zarurligini asosladik. Kompozitsiya yaratishning barcha bosqichlari o‘quvchilar tomonidan alohida ko‘rib chiqiladi. Eskizlar ko‘pincha tasodifiydir, eskizda o‘smir rejalashtirgan narsalarning ko‘pini amalga oshirib bo‘lmaydi va yakuniy rasm eskizni hisobga olmasdan quriladi. Qoida tariqasida, asosiy kompozitsiyani bajarishda o‘quvchi barcha tayyorgarlik materiallaridan foydalanmaydi, chunki u bunga hech qanday ehtiyoj sezmaydi. O‘z navbatida, tayyorgarlik materiali juda kam, eng yaxshisi, mavzular 2 - 3 eskiz bilan cheklangan, bu kompozitsiyaga xos bo‘lmagan momentlarni belgilashdir. Tasviriy san’at sinfida kuzatuvni rivojlantirishning asosiy vazifalaridan biri maktab o‘quvchilarining ijodiy faolligini oshirishni ta’kidlaymiz. Kuzatish rivojlanishining eng muhim asoslari sifatida biz quyidagilarni ajratamiz: 1)tasvir g‘oyasini shakllantirish, 2)mumkin bo'lgan kompozitsion muammolarni hal qilish, 3)uzoq muddatli va qisqa muddatli chizmachilik vazifalarining o‘zaro ta’siri. Kuzatishni rivojlantirish metodikasini ishlab chiqishda biz quyidagi didaktik tamoyillarga, ilmiy tabiatga, ko‘rinishga, faollik va ongga, tizimli va izchillikka, o‘rganishning qulayligi va maqsadga muvofiqligiga tayandik. G'oya ijodiy ishning muhim elementidir, muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun u mazmunli va barqaror bo‘lishi kerak. Usulni ishlab chiqishning nazariy asoslaridan biri natuyurmortning shakllanish sifati rasmda aniq jismlar mavjudligiga bog‘liq bolib, ular faqat shakllangan kuzatish sharti bilan shakllanadi. Psixologiyada tasviriy tasvirning quyidagi xususiyatlari aniqlangan: ✓ umumlashtirish, ✓ parchalanish, ✓ selektivlik, GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 16 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 243 ✓ rangparlik, ✓ eskizlik va boshqalar. Tasvirlangan hayvonlarning plastik xususiyatlarini to‘liq bilishgina unga mashhur qahramonlarning ishonchli va ifodali tasvirlarini yaratish imkoniyatini berdi. Turli tomonlarda hayvonlarning ko‘p sonli eskizlarini yasagan. Tasvirlangan hayvonlarning plastik xususiyatlarini to‘liq bilishgina unga mashhur qahramonlarning ishonchli va ifodali tasvirlarini yaratish imkoniyatini berdi. Har xil tomonlarda hayvonlarning ko'pgina eskizlarini chizilgan. Tasvirlangan hayvonlarning plastik xususiyatlarini to‘liq o‘rganilsa uning rasmi aniq tasvirlash mumkin. Uzoq muddatli rasm chizish jarayonida o‘quvchilar odatda tabiatga bir nuqtayi nazardan qarashadi, bu esa ularni obyektni har tomonlama o‘rganishga yo‘naltirmaydi. Shu munosabat bilan dars jarayoniga tabiatga turli tomonlardan qarash imkonini beruvchi qisqa muddatli vazifalarni kiritish maqsadga muvofiqdir (bunday vazifalar Ilovada bayon etilgan). Eskiz chizish jarayonida tabiatga uzoq muddatli chizishdan ko‘ra butunlay boshqacha burchakdan qarash mumkin bo‘ladi. O‘quvchilarga tasvirni maqsadli idrok etishga o‘rgatish jarayonida o‘yin elementini kiritish, kuzatishni ijodiy tasavvur bilan bog‘lash maqsadga muvofiqdir, bu shubhasiz tabiatga qiziqishni oshiradi va kuzatish jarayonini hissiy munosabat bilan to‘ldiradi. Ijodiy o‘yin shaklida o‘quvchilarga taklif qilinadigan taqqoslash usuli ularga tasvirning ilgari ko‘rinmas tomonlarini ochib beradi va uning umumiy shaklini idrok etishni osonlashtiradi. Ayniqsa, jonli va jonsizni taqqoslash, oddiy ko‘rinadigan tasvirning tabiatini izlash (ko‘za, vaza, chiroq va boshqalar tabiati, shuningdek, jonzotning umumiy tabiatini izlash maktab o‘quvchilari uchun qiziqarli bo‘ladi. natyurmort). Tasviriy san’at darslarida mushohadani rivojlantirish, eng avvalo, tasvir ustida ishlash bosqichlariga qarab, yaxlit, umumiy, tanlab, boshqacha aytganda, har bir holatda ko‘rish qobiliyatini rivojlantirishdir. Umumlashtirish - bu narsa va GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 16 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 244 hodisalarning faqat umumiy emas, balki mohiyatini tavsiflovchi asosiy belgilarni tanlashdir. Demak, voqelik predmetlari va hodisalaridagi umumiylikni aniqlash jarayonida qiyoslash muhim o‘rin tutadi. Ma’lumki, kuzatish tug‘ma, irsiy xususiyat emas, balki takroriy kuzatishlar natijasida shakllanadi. Ushbu kuzatishlar mazmunli va maqsadli bo‘lishi kerak, chunki o‘ylamasdan, tartibsiz tekshirish, shuningdek, atrofdagi voqelik obyektlarini bir-biri bilan taqqoslash, solishtirish mavjud rasmni o‘zgartirmaydi. O‘xshash narsalarni birbiri bilan taqqoslash uchun juda foydali mashqlar, faqat kichik tafsilotlarda farqlanadi. Kompozitsiya muammolarining mumkin bo‘lgan echimi turli kuzatishlarni bir butunlikda loyihalashga samarali hissa qo‘shadi, ma'lum bir narsani yaratadi. Tabiat obyektlarini yanada to‘liqroq o‘rganishga o‘rgatish. O‘smirlik davrida bu ayniqsa muhimdir, chunki atrofdagi dunyo o‘quvchilar tomonidan oqilona, "to‘g'ri" idrok qilinadi va ma’lum kompozitsion naqshlarni bilmasdan, bu ishonchlilikni ifodalashga GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 16 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 245 urinishlar, qoida tariqasida, muvaffaqiyatsiz tugaydi. Maktab o‘quv dasturiga qo‘shimcha tarzda o‘quvchilarni maktab hovlisida bahor va kuz faslarida tabiatni o‘zgarishi ranglarni turli tuman holatda korinishini kuzatish ,idrok etish va tasvirlash o‘rgatish zarur. O‘quvchi tabiat qo‘yida har bir fasldagi o‘zgarishlarni chizar ekan undan estetik zavq olibgina qolmay hayvonot va o`simlik olamiga mehr uyg`onadi Varaqning kompozitsion tashkil etilishi rasm tekisligida tasvir elementlarining shunday joylashishini nazarda tutadi, bu sizga muallifning niyatini to'liq aks ettirishga imkon beradi. Kuzatuvchining butun tajribasi ushbu muammoni hal qilish jarayonida faol ishtirok etadi. 5-6-sinf o‘quvchilari o‘zlarining chizilgan kompozitsiyalarini aniq semantik birlikka ega, rasm, rang va syujet birlashtirilgan organik yaxlit sifatida ko‘rib chiqishga qodir. O‘smirlik davrining intellektual imkoniyatlari asosiy kompozitsion naqshlarni (harakatni uzatish, dam olish) va texnikani (ritm, simmetriya va assimetriyani uzatish, muvozanat va syujet kompozitsion markazini ajratib ko‘rsatish) o‘zlashtirishga imkon beradi. Maktab o‘quvchilarida idrok etishning yangi sifati, yani ko‘rinadigan narsaga baholi munosabat, diqqatni voqelikning estetik jihatlariga jamlash, badiiy ifodalash vositalari, jumladan varaq formatini, nuqtayi nazarini idrok etishni rivojlantiradi. Shuning uchun o‘qitishning ushbu bosqichida o‘qituvchilarning e’tiborini asosiy kompozitsiya naqshlari, texnikasi va vositalarini ochishga qaratish kerak. Badiiy dizaynni yagona plastik va rangli bir butun sifatida yetkazish. 5-6-sinflarda tasviriy san’at darslarida kompozitsion savodxonlik asoslari o‘rganiladigan va mustahkamlanadigan kompozitsion mashqlar bilan ushbu asoslar qo‘llaniladigan dolzarb mavzuli ishlar o‘rtasidagi bog‘liqlikni hisobga olish muhimdir. Kompozitsiyadagi rasmiy mashqlar tabiatni chuqur o'rganish, voqelikni sinchkovlik bilan kuzatish bilan birlashtirilishi kerak. Tasviriy san’at bo‘yicha har bir darsda kompozitsiyani yaratishda quyidagi GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 16 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 246 bosqichlarga rioya qilish kerak: kontseptsiya - eskiz va eskiz ko‘rinishidagi tayyorgarlik materiali - eskiz - yakuniy rasm. O‘quvchilarni o‘quv ishining yangi turiga yo‘naltirish ularning idrokida sifatli sakrashga yordam beradi, shuning uchun bu sxema maktab o‘quv dasturida nazarda tutilgan barcha chizma turlarida asosiy bo'lishi kerak. Eskizda kelajakdagi chizmaning ko‘plab kompozitsion muammolari hal qilinadi. Bizning uslubiy ishimizda 5-6-sinf o‘quvchilarini eskiz ustida mustaqil ishlashga jalb qilish katta ahamiyatga ega. Kuzatish jarayonida to‘plangan material asosida, eng yaxshi tasviriy shaklni izlash. Ko‘pincha, eskizning rolini tushunmaslik tufayli, o‘quvchilar undan tafsilotlarni chizish uchun mashq qilish imkoniyati sifatida foydalanadilar yoki eskizni katta rasmning kichik nusxasi sifatida qabul qiladilar va xayolga kelgan barcha g‘oyalarni siqib chiqarishga harakat qilishadi. Tahliliy faoliyat bilan o‘zlarini bezovta qiladi. Bolalarni eskizlarda ular intiladigan tafsilotlardan uzoqlashtirish kerak, obyektlarning shakllari juda umumlashtirilgan va soddalashtirilgan bo‘lishi kerak. Shu sababli, ish ohanglar nisbatida rivojlanishi uchun eskizni dog'larda qurish maqsadga muvofiqdir, chunki eskizning yaxlitligi kelajakdagi chizmaning yaxlitligiga ko‘p jihatdan ta’sir qiladi. Bolaning eskiz chizish vazifalarini bilishining ahamiyati juda aniq. Avvalo, u kompozitsion obyektlarni tekislikda joylashtirish qanchalik foydali ekanligini aniqlashi, kelajakdagi chizmaning markazini aniqlashi, tasvirning vazifalariga muvofiq asosiy va ikkinchi darajali narsalarni ajratib ko‘rsatishi kerak. Eskiz chizish jarayoni tasviriy san’at bo‘yicha o‘smirlar bilan ishlashning har qanday turiga hamroh bo‘lishi kerak. Faqat yetuk usta san’at asarini yaratishda ishning ushbu bosqichidan voz kechishi mumkin, chunki uning ijodiy tasavvuri ancha rivojlangan va uning ongida uning rejasiga muvofiq asar yaratishga imkon beradigan yetarli miqdordagi aniq tasviriy tasvirlar mavjud. GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 16 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 247 Tematik darslari faqat eskizni ishlab chiqish va yakuniy kompozitsiyani amalga oshirish bilan cheklanmasligi kerak. Tematik ish uchun eskizlar shaklida to‘plangan material asosida amalga oshirilishi kerak. Uy vazifasi eskizlarning sifatini yaxshilaydigan, kompozitsiya ustida ishlashning amaliy tamoyillarini o‘zlashtirishga yordam beradigan bunday materialni izlashni o‘z ichiga olishi kerak. Masalan, o‘quvchilarga hafta davomida kuzatish topshirig‘i beriladi. Qushlarning hayotiy faoliyati, nafaqat ularning shakli va tuzilishini, balki odobaxloqini, odatlarini, turmush tarzini o‘rganish va ularning chizmalarida kuzatilgan narsalarni aks ettirish. Tabiatdan olingan syujet eskizlarini o‘z-o‘zidan bajarishni o‘z ichiga olgan vazifalar eskiz yaratish jarayonida yosh mualliflarning ijodiy faolligi va kognitiv qiziqishini rag‘batlantirishi mumkin. GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 16 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 248 Kuzatish qobiliyatini rivojlantirishning eng muhim vositasi uzoq muddatli va qisqa muddatli tasvirlarining o‘zaro yaqin aloqasidir. O‘smirlarning e’tibori kichik maktab o‘quvchilariga qaraganda barqarorroq bo‘lsa-da, diqqatni jamlash qobiliyati ancha yuqori, ammo baribir ular uzoq vaqt davomida juda charchagan va vaqt o‘tishi bilan ularning e'tiborini susaytiradi. Uzoq chizilgan rasm, o‘z vaqtida davom etishi sababli, bolalarning idrokining keskinligini zaiflashtiradi, bu juda ko‘p xatolarga olib keladi. Bundan tashqari, maktabda tabiatdan rasm chizish asosan natyurmortlar ustida ishlashdan iborat bo‘lib, bu jarayonda hamma narsa aniq belgilanadi . Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati 1. Barabanlar V.A. Vizual idrok dinamikasi. M.: Nauka, 1990. -240 s. 2. Basov M.Ya. Tanlangan psixologik asarlar. - M .: Pedagogika, 1975.-432 b. 3. Darvin Ch. Tabiiy tanlanish yoki saqlash yo‘li bilan turlarning kelib chiqishi hayot uchun kurashda qulay irqlar / Per. 6-nashrdan boshlab. (London, 1872); Rep. ed. A.A. Taxtajyan: - Sankt-Peterburg: Nauka, Sankt-Peterburg. bo‘lim, 1991. - 539 b. 4. Gregori R.L. Ko‘z va miya. Vizual idrok psixologiyasi / Per. L.D. a. Chomskiy. - M.: Taraqqiyot, 1970-271 b. 5. Glezer V.D. Ko‘rish va fikrlash. - 2-nashr, tuzatilgan va qo'shimcha - GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 16 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 249 Sankt-Peterburg va boshqalar: Piter, 2001.-368 b. 6. Ignatiev E.I. Maktab o‘quvchilari tomonidan rangni idrok etish va takrorlash. Rasm chizishni o‘rgatishda rasta // Psixologiya savollari. - 1957. -№1. - 51-bet 7. Petrova T.D. Maktab o‘quvchilarining vizual faoliyatini baholash mezonlari // Sovet pedagogikasi. - 1991 yil - 12-son. - S. 48-50. 8. Rostovtsev N.N. Maktabda tasviriy san’at o‘qitish metodikasi: Badiiy fan o‘quvchilari uchun darslik.-grafik. fak. ped. o‘rtoq. - 2-nashr, qo‘shimcha va qayta ishlangan. - M.: Ma‘rifat, 1980. - 239 b. 9. Stern V. Olti yoshgacha bo‘lgan erta bolalik psixologiyasi. - B.: 1922. 10. Uznadze D.M. To‘plam psixologiyasining eksperimental asoslari. - Tb.: Gruziya SSR Fanlar akademiyasining nashriyoti. 1961. - 210 b. 11. Velichkovskiy B.M. Zamonaviy kognitiv psixologiya. - M .: nashriyot uyi ,Basov 5, M.Ya. Tanlangan psixologik asarlar. - M .: Pedagogika, 1975.-432 b. 12. Vygotskiy L.S. Psixologiya. - M .: EKSMO-Press nashriyoti, 2002. - 1008 b. 13. Yusov B.P. Bolalar ijodiyoti ko‘rgazmasi qanday yaratiladi // Yoshlar ijodi. Shanba. bolalar tasviriy san’ati bo‘yicha ilmiy-uslubiy yig‘ilish ma’ruzalari. - M., 1973. - 86 b. 14. Zinchenko V.P. Vizual tasvirni shakllantirish. - M.: Moskva davlat universiteti nashriyoti, 1969 yil. - 106 b. Internet saytlari 1. https://arxiv.uz/ 2. https://mbaza.uz/ 3. https://foydali-fayllar.uz/ 4. http://ziyonet.uz/ru 5. https://fayllar.org/ 6. https://lex.uz 7. http://elib.buxdu.uz/ 8. https://www.google.co.uz/