Navoiy "Layli va Majnun" dostonida adolatli shoh idealining badiiy ifodasi

ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI OKTABR ANDIJON,2025 1567 NAVOIY “LAYLI VA MAJNUN” DOSTONIDA ADOLATLI SHOH IDEALINING BADIIY IFODASI Siddiqova Umidaxon Soxibjon qizi Fargʻona viloyati Buvayda tumani XTIDUM maktabi ona tili va adabiyot fani oʻqituvchisi ANNOTATSIYA: Mazkur maqolada Alisher Navoiyning “Layli va Majnun” dostonining 37bobida tasvirlangan Sulton Uvays Bahodir obrazining badiiy talqini tahlil qilinadi. Navoiy dostonning ushbu bobida Husayn Boyqaroning jiyani, Temuriylar avlodidan bo‘lgan Sulton Uvays Bahodirni maqtov bilan tilga olib, uni adil, olim va mard sarkarda sifatida tasvirlaydi. Shoir bu madh orqali nafaqat tarixiy shaxsga ehtirom bildiradi, balki ideal rahbar va komil inson timsolini yaratadi. Asarda shoir soqiy, qadah, boda kabi ramzlar orqali ilohiy ma’rifat, adolat, himmat va ruxiy poklik g‘oyalarini ilgari suradi. Baytlarda majoz va timsollar vositasida insonni ma’naviy yuksalishga, haqiqatga va mehrga da’vat etuvchi falsafiy ruh seziladi. KALIT SO‘ZLAR: Navoiy, “Layli va Majnun”, Sulton Uvays Bahodir, soqiynoma, adolat, ma’rifat, ilohiy ilhom, ramz, ruhiy poklik, Temuriylar davri. Alisher Navoiy ijodi o‘zbek mumtoz adabiyotining eng yuksak cho‘qqilaridan biri bo‘lib, unda adabiy san’at, axloqiy g‘oya va tasavvufiy tafakkur uyg‘un holda namoyon bo‘ladi. “Layli va Majnun” dostonining 37-bobi esa shoirning “Xamsa” turkumidagi asarlarni yakunlovchi falsafiy-badiiy qism sifatida alohida ahamiyat kasb etadi. Ushbu bobda Navoiy Sulton Husayn Boyqaroning jiyani – Boyqaro Mirzoning o‘g‘li Sulton Uvays Bahodirni madh etadi. Biroq bu madh faqat maqtov emas, balki nasihatnoma ruhi bilan yo‘g‘rilgan asardir. Navoiy bob davomida shahzodaning insoniy va siyosiy fazilatlarini sanab o‘tar ekan, uni shariatga sodiq, adolatli va himmatli shaxs sifatida ko‘rsatadi. Shu bilan birga, Sulton Husayn Boyqaroni adolat va davlatparvarlik timsoli sifatida ibrat qilib tilga oladi. Bob sarlavhasida keltirilgan “Shahzodai sipehrjanob va sipehri xurshed intisob...” jumlasi chuqur ramziy ma’noga ega. “Sipehrjanob” – osmon qadar yuksak, “sipehri xurshed intisob” – quyoshga mansub, nur sochuvchi, adolatli zot degani bo‘lib, bu ibora ilmli, nurlu, odil shoh ma’nosini anglatadi. “Madhida so‘z intihosi” iborasi esa dostonning aynan Sulton Uvays madhida yakunlanayotganini bildiradi. Shuningdek, “nasoyih bisotida la’l va durr maknun” iborasi bilan Navoiy bu bobda hikmat, pand va ma’naviy durdonalarni jamlaganini ifoda etadi. “Mavoiz xonida favokih va ni’am gunogun” degan so‘zlar esa chuqur, mazmunan boy va lazzatli nasihatlarni anglatadi. Navoiy Sulton Uvays Bahodirni madh va nasihat uyg‘unligida tasvirlaydi: u davlatni adolat bilan boshqaruvchi, ilmga mehr qo‘ygan, xalq dardini biluvchi hukmdor sifatida talqin etiladi. Bobdagi nasihatlar orqali shoir “Adolatli shoh qanday bo‘lishi kerak?” degan g‘oyani ilgari suradi. Asarda soqiy, qadah, may, mayxona kabi timsollar ma’naviy va tasavvufiy ma’noda ishlatiladi. Navoiyda soqiy – ma’rifat tarqatuvchi, qadah – ilm nuri bilan to‘lgan qalb, may – ilohiy ilhom, mayxona – oriflarning ruhiy makoni sifatida talqin etiladi. Bu ramzlar orqali shoir ruhiy tozalik, ilohiy muhabbat va ma’naviy kamol g‘oyalarini ifodalaydi. “Layli va Majnun” dostonining 37-bobi — madhiy, nasihatnoma va falsafiy xulosani o‘zida birlashtirgan badiiy yakundir. Navoiy bu bobda adil shoh, komil inson obrazini yaratadi, uning ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI OKTABR ANDIJON,2025 1568 siymosida esa o‘z davrining eng yuksak axloqiy qadriyatlarini mujassamlashtiradi. Nasihatlar shariat, adolat, sadoqat, ota-onaga hurmat, xalq xizmatida bo‘lish kabi diniy, ijtimoiy va axloqiy g‘oyalarni bir butun tarzda ifoda etadi. Shu tariqa, 37-bob Navoiyning davlat boshqaruvi, insoniy komillik va ma’rifatparvarlik haqidagi qarashlarini yakunlovchi badiiyfalsafiy manba sifatida katta ahamiyatga ega. Ey soqiyi davr! Bir qadah tut, Huzn ahligʻa sog‘ari farah tut. Avval qadahingni ayla gardun, Quyg‘il anga bodai shafaqgun[1, 261]. Baytda Navoiy an’anaviy soqiynoma uslubidan foydalangan. Shoir “Ey soqiyi davr!” deya murojaat qilib, zamon soqisidan — ya’ni ruhiy yangilanish, ilohiy ilhom manbaidan — “bir qadah tut” deb iltijo qiladi. Bu yerda soqi obraz sifatida ilohiy ma’rifat, ruhiy uyg‘onishni bildiradi. “Qadah” esa shunchaki sharob emas, balki ma’naviy zavq, ilohiy nur, ruhiy taskin ramzidir. “Huzn ahligʻa sog‘ari farah tut” misrasida shoir insoniyatning g‘am-g‘ussaga botgan ahvolini tasvirlaydi. U g‘am ahli — ya’ni dunyo tashvishlariga chulg‘angan, qalbi g‘uborli insonlarga shodlik, farah, ruhiy poklanish ichimligini ulashishni istaydi. Bu misrada Navoiy insonni ruhiy yangilanish va ijobiylikka chaqiruvchi humanistik g‘oyani ilgari suradi. Keyingi ikki misra poetik tasvir jihatidan nihoyatda nozik. Shoir bu yerda "osmon (gardun)" ni qadahga o‘xshatadi va unga shafaq rangidagi bodani (ya’ni tong yoki shafaqdagi qizil rangli sharobni) quyg‘il deya aytadi. Bu tasvir tabiat manzarasi va ruhiy holatni uyg‘unlashtiradi. “Shafaq” — kechqurun osmonning qizil tusga kirishi — hayot va o‘tkinchilik, ishq va iztirob ramzidir. Demak, shoir uchun bu manzara hayot sharobi, ilhom manbai sifatida talqin etiladi. Umuman olganda, baytda ma’naviy hushyorlik, ruhiy taskin va hayot zavqini his etishga da’vat ruhi seziladi. Soqiynoma shaklidagi bu satrlar orqali Navoiy inson qalbini nur, farah va muhabbat bilan to‘ldirish g‘oyasini ifodalaydi. Soqiy, qadahiki shahzoda, Tutqay manga ul qadahda boda. Lojurʼa burun oʻzi sumurgay, Ul navo manga dagʻi ichurgʻay[1, 266]. Navoiy bu yerda soqi va shahzoda obrazlari orqali ilohiy ilhom va ruhiy kamolot g‘oyasini badiiy shaklda ifodalaydi. Demak, baytning umumiy mazmuni shuki: soqi — ilohiy ilhom manbai, shahzoda — ruhiy poklik va yuksak ma’naviyat timsoli, boda esa — haqiqat va ilohiy nash’a. Navoiy bu ramzlar vositasida insonni ma’rifat, ruhiy tozalik va ilhom sari chorlaydi. Shunday qilib, dostonning bu yakuniy satrlari Navoiy she’riyatining asosiy g‘oyasi — ruhiy uyg‘onish, ilohiy muhabbat va insoniy komillikka intilish bilan yakun topadi. XULOSA. “Layli va Majnun” dostonining 37-bobi Navoiy ijodining eng nozik va falsafiy qatlamlaridan biridir. Bu bobda shoir tarixiy shaxs — Sulton Uvays Bahodirni madh etish bahonasida komil shaxs idealini yaratadi. Navoiy tasviridagi soqiy, qadah, boda timsollari ma’naviy yangilanish, ilohiy nur va haqiqatni izlash g‘oyasini ifodalaydi. Shoirning poetik mahorati shundaki, u diniy, falsafiy va estetik tushunchalarni badiiy ramzlar orqali uyg‘unlashtiradi. Demak, 37-bobda Navoiy nafaqat bir tarixiy shaxsni madh etadi, balki ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI OKTABR ANDIJON,2025 1569 insonni ruhiy poklanishga, adolat va ma’rifat sari yo‘naltiruvchi badiiy-falsafiy dasturni yaratadi. Ushbu talqin Navoiyning “Xamsa”si ruhida shakllangan soqiynoma falsafasining davomidir. ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. Navoiy, A. To‘la asarlar to‘plami. 7-jild. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot, 2012. – 261–266-betlar. 2. Mirzayev, S. Navoiy asarlari poetikasi. – Toshkent: Fan, 1989. 3. Karimov, B. Alisher Navoiy nasihatlari poetikasi. – Toshkent: Akademnashr, 2018. 4. Jo‘rayev, M. Temuriylar davri adabiyoti va davlatqarashlar tizimi. – Samarqand: SamDU nashriyoti, 2015. 5. Abdullayeva, D. Navoiy asarlarida ramz va majozning poetik talqini. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2020.