TRANSPORT KORXONALARIDA MOLIYAVIY HISOBOTNING XALQARO STANDARTLARINI JORIY QILISH MASALALARI

358 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 TRANSPORT KORXONALARIDA MOLIYAVIY HISOBOTNING XALQARO STANDARTLARINI JORIY QILISH MASALALARI Bekbosinov Kuralbay Kdirbaevich Berdaq nomidagi Qoraqalpoq davlat universiteti, “Buxgalteriya hisobi va audit” kafedrasi dotsenti. Tel:+998977876306, e-mail: quralbaybekbo[email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17525711 Annotatsiya: Maqolada transport korxonalarida moliyaviy hisobotning xalqaro moliyaviy hisobot standartlariga (XMHS, ingl. IFRS) muvofiqlashtirish masalalari yoritilgan. O‘zbekiston Respublikasida XMHSni joriy etishning bosqichlari, bu jarayonning transport sohasidagi ahamiyati, mavjud muammolar va ularni bartaraf etish yo‘llari ilmiy tahlil qilingan. Muallif XMHS joriy etish bo‘yicha xalqaro tajribalarni tahlil qilib, O‘zbekiston sharoitida amaliy takliflar ishlab chiqadi. Kalit so‘zlar: moliyaviy hisobot, xalqaro standartlar, IFRS, transport korxonalari, raqamlashtirish, shaffoflik, buxgalteriya hisobi. Bozor iqtisodiyoti sharoitida korxonalarning muvaffaqiyatli faoliyati, avvalo, ularning moliyaviy hisobotlari shaffofligi va xalqaro talablarga mosligiga bog‘liq. Transport tarmog‘i O‘zbekiston iqtisodiyotining strategik sektori bo‘lib, respublika ichki va tashqi savdosining 60 foizdan ortig‘i transport xizmatlariga tayanadi [1]. Transport korxonalarining moliyaviy faoliyati milliy va xalqaro investorlar uchun muhim axborot manbai hisoblanadi. Shu bois, moliyaviy hisobotlarni xalqaro talablarga moslashtirish – ularning shaffofligi, ishonchliligi va solishtiriluvchanligini ta’minlashning eng samarali yo‘lidir. Shunga qaramay, transport korxonalarida MHXSni joriy etish jarayonida bir qator amaliy muammolar mavjud: buxgalterlar malakasining yetishmasligi, dasturiy ta’minotning eskiligi, hisobotlarning raqamlashtirilmaganligi hamda normativ-huquqiy bazaning to‘liq moslashtirilmaganligi shular jumlasidandir. So‘nggi yillarda “O‘zbekiston temir yo‘llari” AJ, “O‘zbekiston havo yo‘llari” AJ, “O‘zavtotrans” agentligi kabi yirik korxonalar o‘z hisobot tizimlarini Xalqaro moliyaviy hisobot standartlari (XMHS, IFRS) asosida yuritishga o‘tish jarayonini boshladi. Bu jarayonning zarurati bir necha omillar bilan belgilanadi: • xalqaro investorlarga ishonchli moliyaviy ma’lumot taqdim etish; • xalqaro kredit reytinglarini oshirish; • soliq va audit tizimini uyg‘unlashtirish; • davlat-xususiy sheriklik (DXSh) loyihalarini joriy etishdagi shaffoflikni ta’minlash [2]. XMHSning asosiy maqsadi — korxona faoliyati haqida haqiqiy, ishonchli, taqqoslanadigan moliyaviy ma’lumotlarni taqdim etishdir [3]. Shunday qilib, transport tarmog‘ida ushbu standartlarni tatbiq etish — iqtisodiy barqarorlik, samarador boshqaruv va xalqaro integratsiya yo‘lida muhim qadamlardan biridir. So‘nggi yillarda O‘zbekistonda XMHSga o‘tish bosqichma-bosqich amalga oshirilmoqda. 2020-yilda qabul qilingan PQ–4611-son Prezident qaroriga binoan, 2021-yildan yirik davlat korxonalari XMHS asosida hisobot yuritishni boshlagan [1]. 2024-yil holatiga ko‘ra, transport tarmog‘idagi 250 ta korxonadan 167 tasi XMHSga o‘tgan. 1-jadval. Transport korxonalarida XMHS joriy etish ko‘rsatkichlari (2020–2024) Yil Korxonalar soni XMHS asosida hisobot yurituvchilar (%) Auditorlik tekshiruvdan o‘tganlar (%) Raqamlashtirish darajasi (%) 2020 220 14 33 22 2021 230 28 44 38 2022 240 45 57 52 2023 245 58 68 67 2024 250 67 80 79 Manba: O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi ma’lumotlari asosida muallif tahlili [2]. 359 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 Mazkur jadvaldan ko‘rinib turibdiki, XMHS asosida hisobot yurituvchi korxonalar soni 2020–2024 yillar davomida 4,8 baravar oshgan. Bu natija transport tarmog‘ining xalqaro talablar asosida isloh qilinayotganini ko‘rsatadi. 2-jadval. XMHS va milliy standartlar o‘rtasidagi farqlar [4] Ko‘rsatkich Milliy standart (MHBS) Xalqaro standart (XMHS) Ta’sir natijasi Asosiy vositalar bahosi Tarixiy qiymat asosida Adolatli (bozor) qiymat asosida Aktivlar qiymati oshadi Amortizatsiya Belgilangan norma bo‘yicha Aktivning foydali xizmat muddati asosida Xarajatlar real aks etadi Daromadni tan olish Moliyaviy natija asosida Xizmat ko‘rsatish bosqichlari bo‘yicha Foyda dinamikasi o‘zgaradi Hisobot tili So‘mda AQSh dollari yoki xalqaro birliklarda Investorlar uchun qulaylik Mazkur farqlar XMHSga o‘tish orqali transport korxonalari o‘z aktivlarini real baholash va investitsion jozibadorligini oshirish imkoniga ega bo‘lishlarini ko‘rsatadi. Xulosa qilib aytganda, transport korxonalarida moliyaviy hisobotning xalqaro standartlarini joriy etish O‘zbekiston iqtisodiyotining globallashuv jarayonidagi muhim bosqichidir. MHXSga o‘tish orqali korxonalar o‘z faoliyatini xalqaro bozorlarda tanitish, investorlar ishonchini oshirish va korporativ boshqaruvni takomillashtirish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Kelgusida bu jarayonning samaradorligini ta’minlash uchun: ✓ buxgalter kadrlarining malakasini oshirish; ✓ transport korxonalarida axborot tizimlarini MHXS formatiga moslashtirish; ✓ xalqaro tajribaga asoslangan metodik qo‘llanmalarni ishlab chiqish zarur. MHXSni keng joriy etish mamlakat transport sektorining iqtisodiy barqarorligi va raqobatbardoshligini oshirishda muhim omil bo‘lib xizmat qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Moliyaviy hisobotning xalqaro standartlarini joriy etish to‘g‘risida”gi PQ–4611-son qarori, 2020-yil 24-fevral. 2. O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi hisobotlari (2020–2024). 3. International Accounting Standards Board (IASB). IFRS Foundation Annual Report 2024. 4. Muallif ishlanmasi.