UZOQ MUDDATLI AKTIVLARNING KORXONA MOLIYAVIY BARQARORLIKNI TAMINLASHDAGI ROLI

367 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 UZOQ MUDDATLI AKTIVLARNING KORXONA MOLIYAVIY BARQARORLIKNI TAMINLASHDAGI ROLI Yusupov Gulboy Amirovich Termiz iqtisodiyot va servis universiteti Buxgalteriya hisobi va statistika kafedrasi oʻqituvchisi ORCID: https://orcid.org/0009-0001-3502-9917 https://doi.org/10.5281/zenodo.17525833 Annotatsiya: Ushbu maqola korxonalarning moliyaviy barqarorligi va samaradorligini taʼminlashda uzoq muddatli aktivlarning ahamiyatini tahlil qiladi. Uzoq muddatli aktivlarning mohiyati, tasnifi, hisobga olish tartibi va eskirish usullari yoritiladi. Shuningdek, uzoq muddatli aktivlar auditining maqsadlari, asosiy bosqichlari va amalga oshiriladigan protseduralari batafsil koʻrib chiqiladi. Maqolada ushbu jarayonlarda yuzaga kelishi mumkin boʻlgan muammolar, ularni bartaraf etish yoʻllari va zamonaviy talablarga muvofiq takomillashtirish imkoniyatlari muhokama qilinadi. Kalit soʻzlar: Uzoq muddatli aktivlar, asosiy vositalar, nomoddiy aktivlar, eskirish, amortizatsiya, aktivlar auditi, moliyaviy hisobot, baholash, aktivlarning qimmatsizlanishi, MHXS (IFRS), milliy hisob standartlari. Bugungi kunda mamlakatimiz iqtisodiyotini modernizatsiya qilish, ishlab chiqarish jarayonlarini diversifikatsiya va innovatsion texnologiyalar asosida rivojlantirish sharoitida korxonalarning moliyaviy barqarorligini ta’minlash muhim strategik ahamiyat kasb etmoqda 1 . Moliyaviy barqarorlikning asosiy omillaridan biri sifatida uzoq muddatli aktivlar — ya’ni asosiy vositalar, nomoddiy aktivlar hamda uzoq muddatli investitsiyalar — korxonaning ishlab chiqarish salohiyati va raqobatbardoshligini belgilovchi asosiy resurslardandir. Uzoq muddatli aktivlardan samarali foydalanish, ularning yangilanish sur’ati va amortizatsiya siyosatining oqilona yuritilishi korxona kapitalining aylanish tezligi, rentabellik darajasi hamda investitsion jozibadorligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Ayniqsa, iqtisodiy o‘sishning innovatsion bosqichida korxonalarning texnik va texnologik bazasini mustahkamlash orqali moliyaviy barqarorlikni ta’minlash dolzarb masalaga aylanmoqda 2 . O‘zbekiston Respublikasida amalga oshirilayotgan iqtisodiy islohotlar, xususan “O‘zbekiston –2030” strategiyasi doirasida ishlab chiqarishning texnologik yangilanishini jadallashtirish, resurslardan samarali foydalanish va mahalliy korxonalar moliyaviy mustaqilligini oshirish bo‘yicha qabul qilinayotgan choratadbirlar ham uzoq muddatli aktivlarning ahamiyatini yanada oshirmoqda. So‘nggi yillarda O‘zbekiston iqtisodiyotida uzoq muddatli aktivlarning hajmi va ulardan foydalanish samaradorligi barqaror o‘sish tendensiyasini namoyon etmoqda. Davlat statistika qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra, 2024-yilda asosiy kapitalga kiritilgan investitsiyalar hajmi 370 trillion so‘mdan oshgan bo‘lib, bu ko‘rsatkichning 60 foizdan ortig‘i sanoat va infratuzilma tarmoqlariga yo‘naltirilgan. Bu esa korxonalarning ishlab chiqarish quvvatlarini kengaytirish va texnologik yangilashga bo‘lgan ehtiyoj ortib borayotganini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, iqtisodiyot tarmoqlari kesimida uzoq muddatli aktivlardan foydalanish samaradorligi bir xil emas. Sanoat, transport va energetika sohalarida asosiy vositalarning eskirish darajasi 35–45 foizni tashkil etmoqda, bu esa moliyaviy barqarorlikni saqlash uchun modernizatsiya va kapital ta’mirlashga yo‘naltirilgan investitsiyalar hajmini oshirish zaruratini bildiradi. Korxonalarning moliyaviy hisobotlari tahlili shuni ko‘rsatadiki, uzoq muddatli aktivlarning yuqori ulushi aktivlar umumiy hajmida korxonaning uzoq muddatli investitsion siyosat yuritayotganini bildiradi. Ammo ayrim hollarda aktivlarning qayta baholanishi, eskirish koeffitsientining ortishi hamda amortizatsiya siyosatining yetarli darajada samarali bo‘lmasligi natijasida korxona rentabelligi pasayib, likvidlik darajasi kamayadi. 1 G‘ulomov S.S., Xodiev B.Y., Abdullaeva G.R. Korxona iqtisodiyoti. – Toshkent: Iqtisod-moliya, 2020. 2 O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi. “Korxonalarda moliyaviy tahlilni amalga oshirish metodikasi”. – Toshkent: Moliya, 2021. 368 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 So‘nggi yillarda qabul qilingan “2022–2026-yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi” va “Sanoat siyosatini rivojlantirish konsepsiyasi” doirasida asosiy vositalarni yangilash, innovatsion texnologiyalarni joriy etish va ishlab chiqarishni raqamlashtirishga katta e’tibor qaratilmoqda. Bu islohotlar uzoq muddatli aktivlardan foydalanish samaradorligini oshirish orqali korxonalarning moliyaviy barqarorligini mustahkamlashga xizmat qilmoqda. Shuningdek, kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sub’yektlari uchun moliyaviy resurslarga kirish imkoniyatini kengaytirish, lizing va kredit mexanizmlarini soddalashtirish natijasida ishlab chiqarish korxonalarining asosiy vositalarni yangilashga bo‘lgan faolligi ortmoqda. Shu bois, uzoq muddatli aktivlarning boshqaruv tizimini takomillashtirish, ularni tahlil qilish va monitoringini avtomatlashtirish hozirgi davrda muhim strategik yo‘nalishlardan biri bo‘lib qolmoqda. Uzoq muddatli aktivlarning moliyaviy barqarorlikka ta’sirini baholashning an’anaviy usullari ko‘p hollarda faqat asosiy vositalarning hajmi yoki amortizatsiya darajasiga tayanadi. Ammo zamonaviy iqtisodiyot sharoitida bu yondashuv yetarli emas. Shu sababli, ushbu tadqiqot doirasida uzoq muddatli aktivlarning korxona moliyaviy barqarorligiga ta’sirini chuqur tahlil qilish imkonini beruvchi “IMA (Integrated Model of Assets)” nomli integrallashgan tizim taklif etiladi 3 . IMA modeli uzoq muddatli aktivlarning yangilanishi, eskirishi va ularning foyda keltirish samaradorligini kompleks baholashga asoslanadi. Tizim moliyaviy barqarorlikni belgilovchi asosiy ko‘rsatkichni – “Uzoq muddatli aktivlarning moliyaviy barqarorlik indeksi (Iₘbₐ)” ni hisoblash imkonini beradi. Tizimning asosiy ko‘rsatkichlari: 1. Uzoq muddatli aktivlarning yangilanish koeffitsienti: 𝐾𝑦=𝐴𝑦𝑎𝑛𝑔𝑖 𝐴𝑈𝑚𝑢𝑚𝑖𝑦 𝑥 100% Bu yerda: 𝐴yangi – hisobot davrida kiritilgan yangi asosiy vositalar qiymati; Aumumiy – uzoq muddatli aktivlarning umumiy qiymati. Mazkur ko‘rsatkich korxonada modernizatsiya jarayonlari qay darajada faol kechayotganini ifodalaydi. 2. Eskirish (amortizatsiya) koeffitsienti: 𝐾𝑦=𝐴𝑒𝑠𝑘𝑖𝑟𝑔𝑎𝑛 𝐴𝑈𝑚𝑢𝑚𝑖𝑦 𝑥 100% Bu yerda Aeskirgan – amortizatsiya summasi. Mazkur ko‘rsatkich uzoq muddatli aktivlarning texnik holatini baholashga xizmat qiladi. 3. Uzoq muddatli aktivlardan foydalanish samaradorligi: 𝐸𝑓𝑎𝑜𝑙 =𝑆𝑜𝑓 𝑓𝑜𝑦𝑑𝑎 𝑈𝑧𝑜𝑞 𝑚𝑢𝑑𝑑𝑎𝑡𝑙𝑖 𝑎𝑣𝑡𝑖𝑣𝑙𝑎𝑟 𝑞𝑖𝑦𝑚𝑎𝑡𝑖 𝑥 100% Bu nisbat aktivlarning foyda keltirish darajasini, ya’ni ularning moliyaviy natijalarga ta’sirini ko‘rsatadi. 4. Uzoq muddatli aktivlarning moliyaviy barqarorlik indeksi (asosiy integrallashgan formula): 𝐼𝑚𝑏𝑎 =𝐾𝑦𝑥𝐸𝐹𝑎𝑜𝑙 𝐾𝑒 𝑥 100% Ushbu ko‘rsatkich uzoq muddatli aktivlarning holati va ularning korxona moliyaviy barqarorligiga ta’sirini yagona tizimda aks ettiradi. Agar 𝐼mba >1 bo‘lsa — uzoq muddatli aktivlar samarali boshqarilmoqda, korxona moliyaviy barqarorligi mustahkam. Agar Imba=1 bo‘lsa — barqaror holat, aktivlar balans holatini saqlab turibdi. Agar 𝐼𝑚𝑏𝑎 <1 bo‘lsa — aktivlarning eskirishi yuqori, modernizatsiya va investitsiyalar talab etiladi. Taklif etilgan IMA tizimi yordamida korxonalar uzoq muddatli aktivlardan foydalanish holatini raqamli platforma asosida avtomatik tahlil qila oladi. 3 Brigham, E. F., & Ehrhardt, M. C. Financial Management: Theory and Practice. – Boston: Cengage Learning, 2022. 369 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 Natijada: • aktivlarning texnik va iqtisodiy holati real vaqt rejimida baholanadi; • moliyaviy barqarorlikni mustahkamlovchi investitsion qarorlar tezkor qabul qilinadi; • amortizatsiya siyosatini optimallashtirish orqali foyda va likvidlik darajasi oshadi. Uzoq muddatli aktivlarning moliyaviy barqarorlikdagi o‘rni nazariy jihatdan tahlil qilinganda, ularning iqtisodiy tizimdagi funksional ahamiyati, kapital aylanishi va ishlab chiqarish samaradorligini belgilovchi asosiy omillardan biri ekani aniqlanadi. Moliyaviy barqarorlik — bu nafaqat korxonaning qisqa muddatli majburiyatlarini bajarish qobiliyati, balki uzoq muddatli resurslar tuzilmasining optimal darajada shakllanishi bilan ham bevosita bog‘liq. Uzoq muddatli aktivlarning holati, ularning yangilanish sur’ati, amortizatsiya siyosati va rentabellik darajasi moliyaviy barqarorlikning nazariy modelida determinatsiyalovchi o‘zgaruvchilar sifatida namoyon bo‘ladi. Shu nuqtayi nazardan, IMA (Integrated Model of Assets) tizimi aktivlarning sifat, tuzilma va foydalanish samaradorligini kompleks tarzda baholash imkonini beruvchi nazariy asoslangan yondashuvdir. Mazkur model moliyaviy barqarorlikni ta’minlashda uzoq muddatli aktivlar boshqaruvini integrallashgan tahliliy tizim sifatida talqin etadi. Natijada, aktivlar boshqaruvi jarayonida raqamli yondashuv va ilmiy modellashtirish asosida qaror qabul qilish konsepsiyasi shakllanadi. Nazariy jihatdan, uzoq muddatli aktivlarning barqaror ishlashi korxonaning kapital tuzilmasini mustahkamlab, iqtisodiy o‘sishning strategik poydevorini yaratadi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Ўзбeкиcтoн Pecпубликacининг “Буxгaлтepия ҳиcoби тўғpиcидa”ги қoнуни. Янги тaҳpиpи. 2016 йил 13 aпpeль ЎPҚ-404-coн. www.lex.uz 2. Ўзбeкиcтoн Pecпубликacининг “Aудитopлик фaoлияти тўғpиcидa”ги қoнуни. 2000 йил 26 мaй, ЎPҚ-78-II-coн. www.lex.uz 3. O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi. “Korxonalarda moliyaviy tahlilni amalga oshirish metodikasi”. – Toshkent: Moliya, 2021. 4. Brigham, E. F., & Ehrhardt, M. C. Financial Management: Theory and Practice. – Boston: Cengage Learning, 2022. 5. G‘ulomov S.S., Xodiev B.Y., Abdullaeva G.R. Korxona iqtisodiyoti. – Toshkent: Iqtisod-moliya, 2020