MUZEYLARDA SAQLANAYOTGAN MILLIY MEROS

SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 12 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal Noyabr, 2025 22 DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17526154 MUZEYLARDA SAQLANAYOTGAN MILLIY MEROS Sattorova Xurshida Nurmatova Termiz davlat-muzey qo‘riqxonasida ilmiy xodim ANNOTATSIYA Insoniyat tarixini o‘rganish, uni saqlash va kelajak avlodlarga yetkazish – har bir jamiyat uchun muhim maqsad hisoblanadi. Shu maqsadga xizmat qiladigan muhim madaniy institutlardan biri bu – muzeylardir. Muzeylar – insoniyatning moddiy va nomoddiy merosini saqlovchi, uni ilmiy jihatdan o‘rganuvchi va ommaga namoyish etuvchi maskanlardir. Ular o‘tmish haqida hikoya qiluvchi jonsiz buyumlar orqali bizni vaqt bo‘ylab sayohatga olib chiqadi. Biroq zamonaviy muzeylar faqat o‘tmishni emas, balki kelajakni shakllantirishda ham faol ishtirok etmoqda. Kalit so‘zlar: Me’morlik san’ati, topilmalar, qo‘lyozmalar, Afrosiyob, sivilizatsiya, axloqiy tamoyillar, axloqiy tamoyillar, restavratorlar. Har bir xalqning buyukligi, avvalo, uning tarixiy xotirasi va madaniy merosida namoyon bo‘ladi. Tarix esa faqat yozuvlar, afsonalar yoki og‘zaki rivoyatlar orqali emas, balki moddiy buyumlar orqali ham bizgacha yetib keladi. Ana shunday moddiy dalillarni o‘zida jamlab, asrab-avaylab, ilmiy jihatdan tadqiq etib, avloddan-avlodga yetkazib beruvchi eng ishonchli maskanlardan biri — bu muzeylardir. Muzey — bu insoniyat madaniyatini aks ettiruvchi, o‘tmish bilan bog‘lovchi tirik ko‘prikdir. Unda faqat buyumlar emas, balki ularning ortida yashiringan dunyoqarash, axloqiy tamoyillar, badiiy did, urf-odatlar, ijtimoiy hayot tarzining ramzi mujassamdir. Muzeylarda saqlanayotgan milliy meros biz uchun nafaqat tarixiy ma’lumot manbai, balki milliy g‘urur va o‘zligimizni anglash poydevoridir. SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 12 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal Noyabr, 2025 23 Milliy meros tushunchasi va uning ahamiyati Milliy meros — bu ajdodlar tomonidan yaratilgan ham moddiy, ham nomoddiy boyliklar majmuidir. Bu boyliklar quyidagilarni o‘z ichiga oladi: me’morlik san’ati; xalq amaliy san’ati; urf-odatlar va marosimlar; yozma manbalar va qo‘lyozmalar; xalq musiqasi, kuy-qo‘shiqlar; zargarlik, kulolchilik, yog‘och o‘ymakorligi buyumlari; tarixiy qurollar va uy-ro‘zg‘or buyumlari. Milliy meros — xalqning o‘zligini, kelib chiqishini, madaniy ildizlarini belgilab beradi. Agar millat o‘z merosidan ajralib qolsa, u o‘z tarixiy ildizlarini yo‘qotadi. O‘zbekiston muzeylarida saqlanayotgan meros namunalarining xilma-xilligi O‘zbekiston muzeylarida bugungi kunda minglab qimmatli eksponatlar saqlanadi. Masalan: Eksponat turi Qayerda uchraydi ahmiyati; Qadimiy sopol idishlar Afrosiyob, Xorazm qazilmalarida Qadimgi odamlarning hayot tarzi haqida ma’lumot beradi Qo‘lyozmalar O‘zbekiston Fanlar Akademiyasi qo‘lyozmalar instituti Ilm-fan, adabiyot va din tarixi manbalarini o‘zida mujassam etadi Zargarlik buyumlari Davlat San’at muzeyi O‘zbek ayollari didi va hunarmandlar mahoratini aks ettiradi Milliy liboslar Tarix muzeyi, Ichan-Qal’a muzeyi Hududlar bo‘yicha kiyinish uslubini o‘rganishga yordam beradi Bu eksponatlar O‘zbekistonning qadimiy sivilizatsiya o‘choqlaridan biri bo‘lganini tasdiqlaydi. Misol uchun, Xorazm vohasidan topilgan sopol haykalchalar eramizdan avvalgi ming yilliklarga mansub bo‘lib, o‘sha davr ajdodlarimizning san’at darajasi va ibtidoiy g‘oyaviy tasavvurlarini aks ettiradi. Nomoddiy meros muzeylar faoliyatida SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 12 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal Noyabr, 2025 24 Muzeylar faqat buyumlarni emas, balki nomoddiy merosni ham targ‘ib qiladi. Nomoddiy merosga quyidagilar kiradi: baxshichilik san’ati; maqom yo‘llari; Navro‘z marosimlari; milliy raqs va kuylar; xalq ertaklari va dostonlar. Bugungi kunda ko‘plab muzeylar ichida madaniy mahorat darslari, amaliy hunar ko‘rsatmalari, ochiq ma’ruzalar va jonli ijrolar o‘tkazilib, yoshlar milliy qadriyatlarni bevosita ko‘rib, eshitib, o‘rganishlari mumkin bo‘lyapti. Muzeylarning tarbiyaviy roli Muzeyga tashrif yoshlarning dunyoqarashini kengaytiradi. O‘quvchilar: tarixni ko‘rib o‘rganadi; milliy g‘urur va o‘zlik hissi kuchayadi; san’at va nafislikka mehr uyg‘onadi; ajdodlarga hurmat shakllanadi. Bu jarayon davomida o‘tmish — kitobdagi quruq matndan jonli tarixga aylanadi. Muzeylar orqali tarixiy ongni shakllantirish Har bir insonning jamiyatda o‘z o‘rnini anglashida tarixiy ong juda muhimdir. Tarixiy ong — bu shunchaki o‘tmishni bilish emas, balki ajdodlarimiz yaratgan boyliklarga hurmat va qadriyat sifatida munosabatda bo‘lishdir. Muzeylar bu ongni shakllantirishning eng samarali vositalaridan biridir. Chunki bu yerda inson tarixni qo‘li bilan ushlab, ko‘zi bilan ko‘rib, qalbi bilan his qiladi. Masalan, Amir Temurga tegishli qilichni ko‘rgan yosh o‘quvchi uchun buyuk bobomizning kuch-qudrati, irodasi, jasorati kitobdagi tasvirdan ko‘ra ancha yorqinroq ochiladi. Shuningdek, qadimiy sopol haykalchalar, gilamlar, naqshlar yoshlarning badiiy tasavvurini kengaytiradi, ular milliy san’atning nozikligini chuqurroq anglay boshlaydi. SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 12 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal Noyabr, 2025 25 Shunday qilib, muzey — bu tarixning muzlagan shakli emas, balki jonli, tarbiyaviy kuchga ega maktabdir. Muzeylar turizmdagi o‘rni Bugungi kunda turizm tez sur’atlarda rivojlanib bormoqda. O‘zbekistonning tarixiy shaharlarida — Samarqand, Buxoro, Xiva, Termiz, Shahrisabz, Toshkentda joylashgan muzeylar nafaqat mahalliy aholi, balki chet ellik sayyohlar uchun ham katta qiziqish uyg‘otadi. Sayyohlar muzeylardan: xalqimizning ma’naviy olami bilan tanishadi; o‘zbek milliy san’ati va mehnatsevarligini his qiladi; madaniy merosimizning bebaho boylik ekanligini anglaydi. Bu esa nafaqat mamlakat obro‘sini oshiradi, balki iqtisodiy jihatdan ham katta foyda keltiradi. Turizm rivojlangani sari meros ham yanada qadrlanadi, chunki unga bo‘lgan ehtiyoj ortadi. Merosni asrash — burchimiz Har bir fuqaro, har bir oilada milliy merosga alohida e’tibor bo‘lishi kerak. Chunki merosni faqat muzey xodimlari yoki hukumat emas, balki xalqning o‘zi asrashi lozim. Masalan, qadimiy buyumlarni sotib yuborish, buzish yoki xorijga olib chiqib ketish — tarixga xiyonatdir. Merosni asrash bu: uni qadrlash, ardoqlash, uni targ‘ib qilish, kelajak avlodlarga to‘liq holatda yetkazishdir. Ajdodlarimiz ming yillar avval yaratib ketgan san’at asarlari — bu faqat buyum emas, balki ularning ruhiyati, tafakkuri, hayotga bo‘lgan qarashidir. Muzey xodimlarining o‘rni Muzeydagi har bir eksponatni saqlash, restavratsiya qilish, ilmiy sharhlash oson ish emas. Restavratorlar ming yillik buyumlarni asl holiga yaqin shaklda tiklab, SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 12 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal Noyabr, 2025 26 ularning uzoq saqlanishi uchun sharoit yaratadilar. Gidlar esa tashrif buyuruvchilarga eksponatlarni jonli hikoya tarzida tushuntiradilar. Ularning mehnati tarixni unut bo‘lishdan saqlaydi. Muzeylar — milliy merosning qo‘riqchisi. Ularda saqlanayotgan har bir buyum — o‘tmishdan kelgan xabar, tarixning tirik guvohi. Yoshlar muzeylarga muntazam tashrif buyursa, ular o‘z milliy ildizlarini chuqur anglaydi. O‘tmishni bilgan inson esa kelajakka ishonch bilan, mustahkam qadamlarda yuradi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. — Toshkent: Ma’naviyat, 2008. 2. O‘zbekiston Respublikasi “Muzeylar to‘g‘risida”gi Qonuni. — Toshkent, 2020. 3. Hasanov A. O‘zbek madaniy merosi tarixi. — Samarqand: SamDU, 2017. 4. O‘zbekiston Davlat San’at muzeyi rasmiy sayti — museum.uz 5. O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi. — Toshkent: Davlat nashriyoti, 2005.