TARIXIY OBIDALARNI RESTAVRATSIYA QILISH USULLARI

SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 12 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal Noyabr, 2025 27 DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17526166 TARIXIY OBIDALARNI RESTAVRATSIYA QILISH USULLARI Bo‘ronova Oybarchin Habibullo qizi “Termiz” davlat-muzey qo‘riqxonasida Rassom ta’mirlovchi ANNOTATSIYA Har bir xalqning tarixiy merosi – bu uning o‘tmishidan hikoya qiluvchi bebaho xazina hisoblanadi. Yurtimiz hududidagi qadimiy shahar vayronalari, masjidlar, madrasalar, maqbaralar, qal’alar va saroylar o‘tmish sivilizatsiyamizning beqiyos ilmiy, diniy va madaniy salohiyatidan dalolat beradi. Ammo vaqt o‘tishi bilan tabiiy ta’sirlar, inson qo‘li bilan yetkazilgan zararlar, iqlim sharoitlari ushbu obidalarni yemiradi va buzadi. Shu sababli ularni asrash, tiklash va avlodlarga yetkazish maqsadida restavratsiya ishlari olib boriladi. Kalit so‘zlar: vitrina, eksponat, mujassamlashtirgan, dizaynerlar, gidlar, mohir ,qo‘llar, ko‘rinmaydigan, fidokor, mikroskoplar, skanerlar, lazer uskunalari. Muzeylar — bu insoniyat tarixining sukunatdagi guvohlari, madaniy qadriyatlar ombori va avlodlar orasidagi ko‘prikdir. Har bir eksponat o‘zida bir necha asrni mujassamlashtirgan noyob ma’lumotlar manbai bo‘lib, ularni saqlash, asrab-avaylash va xalqimizga yetkazish vazifasi aynan muzeylarning zimmasiga yuklangan. Biroq tashrif buyuruvchilar ko‘z o‘ngida go‘zal vitrinada namoyon bo‘layotgan eksponatlarning orqasida ko‘plab mehnatkash, iqtidorli va fidoyi insonlarning xizmatlari yotadi. Ana shunday mohir qo‘llar — restavratorlar, fond mutaxassislari, ilmiy xodimlar, dizaynerlar, gidlar va boshqa ko‘plab soha egalari muzeyning yuragini tashkil etadi. Ushbu maqolada SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 12 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal Noyabr, 2025 28 aynan shu mehnatkash insonlarning kundalik faoliyati, ularning o‘z ishiga bo‘lgan mehr-muhabbati va kasbga sadoqatlari haqida so‘z yuritiladi. Restavratsiya – bu tarixiy obida yoki bino asl holatini saqlagan holda uni tiklash, mustahkamlash va to‘ldirish jarayonidir. Restavratsiya jarayoni yuqori malaka, ilmiy yondashuv, tarixiy dalillarga sodiqlik va ehtiyotkorlikni talab qiladi. Quyida tarixiy obidalarni restavratsiya qilishning asosiy tamoyillari, usullari va zamonaviy texnologiyalar qo‘llanishi haqida batafsil ma’lumot beramiz. I. Restavratsiyaning asosiy maqsadi va vazifalari Restavratsiya ishlarining asosiy maqsadlari quyidagilardan iborat: 1. Obidaning asl qiyofasini saqlab qolish Qayta tiklash jarayonida obidaning tarixiy ko‘rinishiga zarar yetkazmaslik eng muhim tamoyildir. 2. Asl materiallardan foydalanish Qadimda qanday g‘isht, yog‘och yoki ganch qo‘llangan bo‘lsa, imkon qadar o‘sha materiallar takror ishlatiladi. 3. Ilmiy yondashuvga asoslanish Restavratsiya avval arxeologik, tarixiy, arxiv manbalar asosida o‘rganib chiqiladi. 4. Obidaning uzoq saqlanishini ta’minlash Tiklangan obida keyingi avlodlar uchun ham mustahkam bo‘lishi kerak. II. Tarixiy obidalarni restavratsiya qilishda qo‘llaniladigan usullar 1. Konservatsiya (saqlash) usuli Bu usulda obidaga qo‘shimcha qurilish qilinmaydi, faqat mavjud holat mustahkamlanadi. Masalan: devorlardagi yoriqlar to‘ldiriladi, g‘ishtlar biriktiriladi, suv va shamol ta’siri kamaytiriladi. Konservatsiya – obidani hozirgi holatida iloji boricha uzoq saqlab qolish demakdir. 2. Reintegratsiya (yo‘qolgan qismlarni tiklash) SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 12 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal Noyabr, 2025 29 Bu usulda obidaning buzilgan joylari tarixiy dalillar asosida qayta tiklanadi. Masalan: madrasaning qulab ketgan gumbazi qayta quriladi, naqshlarning yo‘qolgan bo‘laklari rasmiy manbalarga qarab chiziladi. Bu jarayonda yangilik bilan qadimiylik uyg‘unligi muhim. 3. Rekonstruksiya (to‘liq qayta qurish) Tarixiy obida butunlay vayron bo‘lgan hollarda arxivlar, rasmlar, chizma va tarixiy adabiyotlarga asoslanib qayta quriladi. Biroq bu usul kam qo‘llanadi, chunki asl qiyofani yo‘qotib qo‘yish xavfi yuqori. III. Restavratsiya jarayonida ishlatiladigan materiallar Qadimiy obidalar bilan ishlashda eng muhim masalalardan biri — mos material tanlashdir. Material turi Ta’rifi Qo‘llanish sohasi Ganch Qadimiy dekor va naqsh ishlashda Madrasa, maqbara ichki bezaklari Pishiq g‘isht Qadimiy devor tuzilishiga mos Masjid, minora, devorlar tiklash Yog‘och Qadimiy eshik, deraza tiklash Eski qarag‘ay yoki chinor yog‘ochi ishlatiladi Keramika Koshin, plitka, naqsh tiklash Ko‘hna masjid, madrasalarda Zamonaviy restavratsiyada ayrim hollarda polimer, armatura, maxsus himoya qatlamlar ham qo‘llanadi. Bular obidani namlik, mikroorganizmlar va korroziyadan himoya qiladi. IV. Restavratsiyada zamonaviy texnologiyalar Bugungi kunda restavratsiya ishlari ancha ilmiy asosda olib borilmoqda: 3D lazer skanerlash — obidaning to‘liq raqamli modeli yaratiladi. Dron yordamida kuzatuv — yuqori nuqtalardagi yoriqlar tekshiriladi. Georadar — yer ostidagi qatlamlarni buzmasdan o‘rganish uchun. Raqamli arxivlar — obida tarixi hujjatlashtiriladi. Bu texnologiyalar orqali restavratsiya yanada aniq, ishonchli va xavfsiz olib boriladi. SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 12 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal Noyabr, 2025 30 V. Amaliy misollar (O‘zbekiston tajribasidan) O‘zbekistonda ko‘plab tarixiy obidalar muvaffaqiyatli restavratsiya qilingan: Samarqand Registoni majmuasi – koshin naqshlar ilmiy asosda tiklangan. Buxoro Ark qal’asi – devorlar konservatsiya qilindi. Shahrisabz Oqsaroy – tarixiy qiyofaga mos holda mustahkamlandi. Termiz Hakim at-Termiziy maqbarasi – qadimiy gumbazlar asl uslubda qayta tiklandi. Bu ishlar O‘zbekiston restavratorlarining tajribasi va mahorati juda yuqori ekanini ko‘rsatadi. VI. Restavratsiya jarayonida uchraydigan muammolar va ularni hal etish yo‘llari Tarixiy obidalarni tiklash jarayoni juda murakkab va ko‘p bosqichli jarayon bo‘lib, unda bir qator qiyinchiliklar uchraydi. Ushbu qiyinchiliklarni bilish va ularni bartaraf etish restavratsiya sifatini oshirishga yordam beradi. 1. Qurilish materiallarining mos kelmasligi Ko‘p hollarda zamonaviy materiallar qadimgi materiallar bilan mos kelmaydi. Masalan, eski pishiq g‘isht bilan yangi zavod g‘ishtini birlashtirish devorda notekislik, yorilish va yemirilishlarga olib kelishi mumkin. Yechaimi: Mahalliy ustalar tayyorlaydigan qo‘l mehnatida pishirilgan g‘isht, tabiiy ganch va an’anaviy ohak eritmalaridan foydalanish. 2. Noaniq tarixiy ma’lumotlar Ba’zan obidaning asl ko‘rinishi haqida to‘liq ma’lumot saqlanmagan bo‘ladi. Agar suratlar, chizmalar yoki yozma ma’lumotlar mavjud bo‘lmasa, restavratsiya xatolikka olib kelishi mumkin. Yechaimi: Arxeologik qazishmalar, raqamli rekonstruksiya va xalq xotirasidagi ma’lumotlar o‘rganiladi. 3. Iqlim sharoiti ta’siri Issiq iqlim, shamol, namlik va tuproq kimyosi obidaga kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Masalan: Namlik ganchni yemiradi, SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 12 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal Noyabr, 2025 31 Shamol g‘ishtni maydalanishiga olib keladi. Yechaimi: Obida atrofida suv oqimini boshqarish, maxsus himoya qoplamalar qo‘llash, tosh va g‘ishtlarni mustahkamlash. 4. Turizmning kuchayishi Ko‘p tashrif buyuruvchilar obidani tez yemirilishiga sabab bo‘lishi mumkin. Yechaimi: Maxsus kirish yo‘laklari, cheklov zonalari, videokuzatuv va ma’rifiy belgilar o‘rnatish. VII. Restavratsiyada ustoz-shogird maktabining ahamiyati O‘zbekiston hududida qadimdan ustoz-shogird an’anasi mavjud bo‘lgan. Koshin terish, ganch o‘ymakorligi, yog‘och o‘ymakorligi kabi san’atlar avloddan avlodga o‘tib keladi. Restavratsiya jarayonida aynan mahalliy hunarmandlarning roli juda yuqori. Ularning qo‘li va mahorati qadimiy uslubni qayta tiklay oladi. Ustozlar tomonidan o‘rgatilgan amaliy tajriba — ilmiy ma’lumotlardan kam emas. Shogirdlar esa bu merosni kelajak avlodga yetkazadi. Shuning uchun restavratsiyada faqat muhandislar va arxitektorlar emas, san’atkorlar, kulollar, ganchkorlar, naqshchilar ham ishtirok etadi. VIII. Madaniy merosni asrashning ma’naviy ahamiyati Tarixiy obidalar shunchaki binolar emas; ular xalq ruhini o‘zida mujassam etgan tirik tarixdir. Ular orqali biz: ajdodlarimizning dunyoqarashini, diniy va ilmiy qarashlarini, san’at va me’morchilik darajasini, tarixiy voqealar ketma-ketligini bilib olamiz. Obidalar saqlanmasa — tarix ham yo‘qoladi. Tarix yo‘q joyda esa millatning ildizi sustlashadi. Shuning uchun har bir insonning vazifasi — o‘tmish merosiga hurmat, e’tibor va mehr bilan qarashdir. SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 12 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal Noyabr, 2025 32 Xulosa Tarixiy obidalar – bu millatning sha’ni, o‘tmishi va ma’naviy merosidir. Ularni asrash – har bir avlodning burchidir. Restavratsiya ishlari faqatgina bino yoki devorlarni tiklash emas, balki xalq tarixini kelajak avlodga yetkazish jarayonidir. Shuning uchun restavratsiya ilmiy yondashuv, sabr-toqat, san’at va mas’uliyatni talab etadi. Tarixiy obidalarni asrash orqali biz: o‘tmishimizni e’zozlaymiz, xalqimiz ruhini mustahkamlaymiz, turizmni rivojlantiramiz, milliy o‘zligimizni saqlaymiz. Demak, merosni asrash — kelajakni asrash demakdir. ADABIYOTLAR RO‘YHATI 1. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent: Ma’naviyat, 2008. 2. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi qarori. “Madaniy meros obyektlarini muhofaza qilish va ulardan foydalanish to‘g‘risida” (yangilangan tahrir). – Toshkent, 2019. 3. O‘. Bo‘riyev, A. Raxmonqulov. Arxitektura tarixi va restavratsiya asoslari. – Toshkent: Tafakkur qanoti, 2020. 4. Qosimova M., Usmonov R. Tarixiy yodgorliklar arxitekturasida konservatsiya va restavratsiya. – Samarqand: SamDAQU, 2021. 5. Jalolov B. O‘rta Osiyo me’morchiligi tarixi. – Toshkent: Universitet, 2017.