O'ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA BUXGALTERIYA HISOBINI XALQARO MOLIYAVIY HISOBOT STANDARTLARIGA MUVOFIQLASHTIRISH JARAYONINING HOZIRGI HOLATI VA ISTIQBOLLARI

398 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA BUXGALTERIYA HISOBINI XALQARO MOLIYAVIY HISOBOT STANDARTLARIGA MUVOFIQLASHTIRISH JARAYONINING HOZIRGI HOLATI VA ISTIQBOLLARI Qo‘shayev To‘xtasin Abdiqodirovich Termiz davlat universiteti, o‘qituvchi Tel:+998 (94) 263-03-77 E-mail: [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17526419 Annotatsiya: Ushbu maqolada O‘zbekiston Respublikasida buxgalteriya hisobi tizimini xalqaro moliyaviy hisobot standartlariga (MHXS) moslashtirish jarayonining dolzarb masalalari tahlil qilingan. Mamlakatda MHXSni joriy etishning huquqiy, tashkiliy va metodologik asoslari o‘rganilib, amaliyotda uchrayotgan muammolar aniqlangan. Shuningdek, MHXSni qo‘llashda korxonalar duch kelayotgan qiyinchiliklar - buxgalteriya ma’lumotlarini konvertatsiya qilish, kadrlar malakasining yetarli emasligi, dasturiy ta’minotning moslashmaganligi va milliy standartlar bilan uyg‘unlik masalalari - tahlil etilgan. Maqolada, shuningdek, xalqaro tajriba asosida O‘zbekiston sharoitida MHXSni samarali joriy etishning yo‘nalishlari taklif etilgan. Tadqiqot natijalari buxgalteriya hisobini modernizatsiya qilish, moliyaviy hisobotlarning shaffofligi va ishonchliligini oshirish, investorlar ishonchini kuchaytirish uchun amaliy ahamiyat kasb etadi. Kalit so‘zlar: moliyaviy hisobot, xalqaro moliyaviy hisobot standartlari, MHXS, buxgalteriya hisobi, milliy standartlar, hisobot tizimi, kadrlar tayyorlash, axborot texnologiyalari, xalqaro tajriba, O‘zbekiston iqtisodiyoti Moliyaviy hisobotlarning ishonchliligi, shaffofligi va xalqaro tenglik tamoyillari buxgalteriya hisobi tizimini doimiy ravishda takomillashtirish zaruratini tug‘diradi. Xususan, global iqtisodiy integratsiya, chet el investitsiyalari, xalqaro moliya bozorlari bilan aloqalar va moliyaviy resurslarni jalb qilish ehtiyoji buxgalteriya va moliyaviy hisobot sohasida milliy standartlarni xalqaro me’yorlarga yaqinlashtirishni dolzarb vazifaga aylantirdi. Shu munosabat bilan, O‘zbekiston Respublikasi so‘nggi yillarda moliyaviy hisobotning xalqaro standartlarini (MHXS, ya’ni IFRS - International Financial Reporting Standards) joriy etish yo‘lida sezilarli choralar ko‘rmoqda. Bu maqolaning asosiy maqsadi - O‘zbekistonda MHXSni joriy etish jarayonining huquqiy bazasi, amaliy tajribalari, yuzaga kelayotgan muammolari va istiqbollarini chuqur tahlil qilish lozim. Shuningdek, maqola doirasida quyidagi vazifalar hal qilinadi: 1.MHXSning mohiyati, afzalliklari va xalqaro rolini ko‘rib chiqish; 2.O‘zbekistonda MHXSni joriy etish bo‘yicha normativ-huquqiy va institutsional asoslarni tahlil etish; 3.Amaliy tajribalar va muammolarni aniqlash; 4.Kelajak istiqbollari va takliflarni ishlab chiqish. Maqola ilmiy-nazariy yondashuvlar, huquqiy manba tahlili va amaliy misollarga asoslanadi. MHXS tushunchasi va tarixi. MHXS (IFRS) - buxgalteriya va moliyaviy hisobotlarni xalqaro darajada yagona tushuncha asosida tuzishni maqsad qilgan standartlar tizimi hisoblanadi. IFRS standartlari va ularga tegishli interpretatsiyalar (IFRIC) Buxgalteriya Standartlari bo‘yicha Xalqaro Komissiya (IASB) tomonidan ishlab chiqiladi. Standartlar dastlab IAS (International Accounting Standards) nomi bilan boshlangan, 2001 yildan boshlab yangi standartlar IFRS nomi bilan chiqarila boshlandi. MHXSning asosiy tamoyillari haqiqiylik, muvofiqlik, tushunarli bo‘lish, muvozanat tamoyili va konservativlik kabi tamoyillar hisoblanadi. MHXSni joriy etishning xalqaro ahamiyati. Xorijiy investitsiyalarni jalb qilish: investorlar ko‘p hollarda moliyaviy hisobotlarni xalqaro standartlarga muvofiq baholashni talab qiladi. O‘zbekistonda MHXSni joriy etishning huquqiy va institutsional bazasi. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2020 yil 24 avgustdagi “Moliyaviy hisobotning xalqaro standartlari va unga tushuntirishlar matnini tan olish tartibi to‘g’risidagi Nizomni tasdiqlash haqida”gi qaroriga muvofiq, MHXS standartlari va ularning interpretatsiyalari tegishli ekspertiza komissiyasi tomonidan ko‘rib chiqiladi va keyin Iqtisodiyot va Moliya vazirligi tomonidan tasdiqlanadi. Bunda MHXS hujjatlarning davlat tilidagi versiyasini e’lon qilish va 399 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 Iqtisodiyot va Moliya vazirligining veb-saytida joylashtirish talab etiladi. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2020 yil 24 fevraldagi “Moliyaviy hisobotning xalqaro standartlariga oʻtish boʻyicha qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisida”gi PQ-4611-son qaroriga muvofiq aksiyadorlik jamiyatlarida MHXS joriy etilgani bo‘yicha Moliya vazirligiga ma’lumot berish majburiyati, sifat nazorati, bosqichma-bosqich o‘tish choralarini belgilash masalalari ko’rsatib berilgan. Iqtisodiyot va Moliya vazirligi - IFRS standartlarini tan olish, ekspertiza jarayonlarini tashkil etish va tasdiqlash bo‘yicha markaziy organ sifatida faoliyat yuritadi. Buxgalteriya hisobi va auditni tartibga solish agentligi (yoki shunga o‘xshash agentlik) - MHXS bo‘yicha metodik ko‘mak, sifat nazorati va standartlarni tatbiq etishni nazorat qiladi. Xalqaro moliyaviy institutlar va donor tashkilotlar - texnik yordam, grantlar va trening dasturlari orqali MHXSga o‘tish jarayonini qo‘llab-quvvatlaydi. Universitetlar, kasbiy tashkilotlar va auditorlik firmalari - MHXS bo‘yicha kadrlar tayyorlaydi va treninglar o‘tkazadi. Majburiy va ixtiyoriy qo‘llash tartibi. O‘zbekistonda aksiyadorlik jamiyatlari va davlat ulushi ishtirokidagi korxonalar MHXS asosida moliyaviy hisobot e’lon qilishlari majburiy bo‘lishi belgilangan. Shu bilan birga, korxonalar ixtiyoriy ravishda MHXSni qo‘llashlari mumkin va bunday hollarda milliy hisob standartlaridan ozod bo‘lishlari mumkin. Masalan, “O‘zbekiston milliy elektr tarmoqlari” AJ o‘z moliyaviy hisobotini MHXSga muvofiq tayyorlaydi va auditorlikdan o‘tkazadi. Boshqa davlat korxonalari, masalan “Uzbekneftegaz”, ham MHXS bo‘yicha hisobotlarni joriy qilgan. Uzbekneftegaz 2018 yildan boshlab IFRSga o‘tishni boshlagan va hozirda yillik hisobotlarini erta auditorlik nazoratidan o‘tkazmoqda. Hududiy gaz va elektr tarmoqlari korxonalari ham MHXSga o‘tish majburiyatini olgan va hisobotlar auditorlikdan o‘tgan. Ba’zi korxonalar MHXS talablariga muvofiq konsolidatsiyalashgan moliyaviy hisobotlar tayyorlaydi, bu sinovli, lekin ijobiy tajriba sifatida baholanmoqda. MHXSga o‘tishda duch kelinayotgan muammolar quyidagilardan iborat: 1. Kadrlar yetishmasligi. Ko‘plab korxonalar hisobchilari MHXS tamoyillariga moslashmagan - tahliliy va yondoshuviy fikrlashlari kerak. Malaka oshirish dasturlari va treninglar yetarli emasligi; o‘qituvchilar, auditorlar ham standartlarga to‘liq tayyor emas. 2. Axborot tizimlari va dasturiy ta’minot muammolari. Milliy buxgalteriya tizimlari ko‘pincha MHXS talablariga tayyor emas - ularni qayta dasturlash, yangilash talab etiladi. Dasturiy platformalarda ma’lumot transformatsiyasi, interaktivlik va integratsiya muammolari. 3. Moliyaviy va operatsion xarajatlar. MHXSga o‘tish jarayonida tashkiliy qismlar uchun qo‘shimcha xarajatlar paydo bo‘ladi. Kichik va o‘rta korxonalarda bu xarajatlarni qoplash qiyin bo‘lishi mumkin. 4. Metodologik moslashuv va siyosat tanlash. MHXSda tanlov (accounting policy choices) mavjud bo‘ladi - korxonalar qaysi siyosatga murojaat qilishni tanlashlari kerak. Milliy standartlardan MHXSga o‘tishda muvofiqlik va transformatsiya jarayonida mos kelmaslik holatlari bo‘lishi mumkin. 5. Nazorat va sifat kafolati. Hisobot sifatining nazorati - auditorlik va davlat nazorati mexanizmlari takomillashtirilishi lozim. MHXS talablariga rioya qilinishi bo‘yicha standartlar va sertifikatsiya tizimlari hali yetarli darajada yaratilmagan. 6. Normativ-huquqiy farqlar va tafovutlar. Ba’zi MHXS qoidalari milliy qonunchilik bilan mos kelmaydi, moslashtirish talab etadi. Ekspertiza komissiyasi tan olish jarayonida ayrim MHXS qoidalarini chetlatish yoki modifikatsiya qilish imkoniyati mavjud. Yuqoridagi muammolardan kelib chiqib, istiqbolli yo‘nalishlarni tanlab olish zarur. 1. Bosqichma-bosqich kengaytirish: 2027 yildan boshlab ESG (ekologik, ijtimoiy va boshqaruv) talablari bo‘yicha hisobotlar joriy etilishi rejalashtirilmoqda. 2. NFRS rivojlantirish: milliy standartlar MHXSga yaqinlashtiriladi, shu tariqa kichik va mexanizmga ega korxonalarga mos NFRS jihatidan yo‘l yaratiladi. 3.Texnologik yechimlar va raqamlashtirish: bulutli hisobot platformalari, avtomatik ma’lumot uzatish va integratsiya tizimlari joriy etiladi. 4. Mutaxassislar va kadrlar tayyorlashni kengaytirish: universitetlarda MHXS kurslari, kasbiy sertifikatlashtirish, professional treninglar va malaka oshirish. 5. Nazorat va mehnat kafolati: auditorlik sifatining oshirilishi, sertifikatlashtirish tizimi, nazorat organlari mustahkamlanishi tushuniladi. 400 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 Yuqoridagilardan kelib chiqib, quyidagicha takliflar berildi va xulosa qilindi: Takliflar: 1. Milliy standartlarni (BHMS) MHXSga yaqinlashtirish. Milliy standartlar to‘plami MHXS tamoyillariga mos ravishda takomillashtirilshi kerak. Qonunchilik darajasida MHXSga muvofiq kelmaydigan qoidalar tuzatilishi kerak. 2. Kadrlar malakasini oshirish. Buxgalter, auditor va moliyaviy menejerlar uchun doimiy malaka oshirish dasturlarini tashkil etish. Xalqaro trening markazlari va institutlar bilan hamkorlik qilish. 3. Axborot tizimlarini integratsiyasiyalash. MHXS talablariga mos ERP va hisobot tizimlari import qilinishi yoki mahalliy ishlab chiqilishi kerak. Dasturiy yechimlar modulli, moslashuvchan bo‘lishi, standart ma’lumotlar almashinuvi imkoniyatiga ega bo‘lishi kerak. 4. Moliyaviy yordam va imtiyozlar berish. Kichik korxonalarga MHXSga o‘tishda moliyaviy subsidiyalar yoki kredit imtiyozlari berilishi kerak. Konsultatsiya va texnik yordam markazlari tashkil etilishi kerak. 5. Sifat nazorati va auditorlik tizimini tashkil etish. Auditorlik firmalarida MHXS bo‘yicha mutaxassislar sertifikatlashuvi joriy etilishi kerak. Hisobotlarning MHXSga muvofiqligi bo‘yicha milliy sifat nazorati boshqarmasi tashkil etilishi kerak. Xulosa: Ushbu maqola doirasida O‘zbekiston Respublikasida buxgalteriya hisobi va moliyaviy hisobotlarni MHXS (IFRS) ga muvofiqlashtirish jarayonining nazariy asoslari, huquqiy va institutsional bazasi, amaliy tajribasi, duch kelinayotgan muammolari hamda istiqbolli yo‘nalishlari tahlil qilindi. MHXS joriy etilishi moliyaviy hisobotlarning shaffofligi, xalqaro ishonchliligi va investitsion jozibadorligini oshirishga xizmat qiladi. Normativ va institutsional asoslar shakllantirilgan bo‘lsa-da, amaliy joriy etish bosqichida kadrlar, axborot tizimlari va moliyaviy resurslar kabi muammolar mavjud. Kadrlar tayyorlash, standartlarni yaqinlashtirish, auditorlik sifatini mustahkamlash va raqamlashtirish bo‘yicha takliflar ilgari surildi. Kelajakda MHXSga to‘liq o‘tish yo‘lida bosqichma-bosqich strategiya, milliy standartlar bilan uyg‘unlashtirish va qo‘llab-quvvatlovchi mexanizmlar muhim rol o‘ynaydi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2020 yil 24 fevraldagi “Moliyaviy hisobotning xalqaro standartlariga oʻtish boʻyicha qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisida”gi PQ-4611-son qarori. 2. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2020 yil 24 avgustdagi “Moliyaviy hisobotning xalqaro standartlari va unga tushuntirishlar matnini tan olish tartibi to‘g’risidagi Nizomni tasdiqlash haqida”gi qarori. 3. Sh.T. Ergasheva, A.K. Ibragimov, N.K. Rizayev, I.R. Ibragimova Moliyaviy hisobotning xalqaro standartlari. O‘quv qo’llanma. Toshkent - 2019. 4. “Xалқаро молиявий ҳисобот стандартларига ўтиш ва халқаро тажрибани ўзбекистонда қўллашнинг долзарб масалалари” мавзусидаги халқаро илмий - амалий анжуман мақолалар тўплами. Tошкент – 2022.