TOVAR-MODDIY ZAXIRALARNING HARAKATI VA ULARNING AYLANISH TEZLIGINI TAHLIL QILISH

429 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 TOVAR-MODDIY ZAXIRALARNING HARAKATI VA ULARNING AYLANISH TEZLIGINI TAHLIL QILISH Normatov Sayfullo Dustmuhammat o`g`li Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti talabasi E-mail: sayfullono[email protected] Telefon raqam:(+998)91-581-01-61 https://doi.org/10.5281/zenodo.17526805 Annotatsiya: Ushbu tadqiqot ishimizda korxonalardagi tovar-moddiy zaxiralarning harakati va ularning aylanish tezligini tahlil qilish masalalari yoritilgan. Shuningdek, mazkur mavzu korxona faoliyatining moliyaviy barqarorligini ta’minlashda hamda ishlab chiqarish samaradorligini oshirishda muhim ahamiyatga ega ekanligi sababli, zaxiralardan samarali va oqilona foydalanish bo‘yicha muammolar o‘rganilib muhim ilmiy tavsiyalar berilgan. Kalit so`zlar: Tovar-moddiy zaxiralar, baholash, materiallar, uzluksizlik, tayyor mahsulot, samaradorlik, zahiralar aylanish tezligi. Xo‘jalik yurituvchi subyektlar darajasida tovar-moddiy zaxiralar yirik miqdordagi moliyaviy resurslar qo‘yilmasini talab etuvchi obyektlar jumlasiga kiradi va shuning uchun ular xo‘jalik yurituvchi subyektlaming ishlab chiqarish yoki marketing siyosatini belgilab beradigan muhim omillardan biri sifatida namoyon bo‘ladi. Biroq, xo‘jalik yurituvchi subyektlaming ko'pchiligi odatda ularga yetarli darajada e’tibor berishmaydi va doimo mavjud bo‘lishi lozim bo‘lgan zaxiralar bo‘lgan ehtiyojga baho berishmaydi. Buning natijasida, ular tovar-moddiy zaxiralarga ko‘zlangan darajadan ortiqcha mablag‘lar sarflashlariga duch kelishadi. 2-sonli BHXSda tovar-moddiy zaxiralarga quyidagicha ta’rif berilgan: Tovar-moddiy zaxiralar-bu quyidagi aktivlardir: - odatdagi faoliyat doirasida sotish uchun mo‘ljallangan; - bunday sotuv uchun ishlab chiqarish jarayonida bo‘lgan; -ishlab chiqarish jarayonida yoki xizmatlar ko‘rsatilishida foydalanilishi ko‘zlangan xomashyo va materiallar ko‘rinishidagi aktivlar. 1 Tovar-moddiy zaxiralar - keyinchalik sotish maqsadida normal faoliyat yuritish jarayonida tutib turiladigan va ishlab chiqarish jarayonida mavjud bo‘lgan, shuningdek mahsulot ishlab chiqarish, ishlami bajarish yoki xizmatlar ko‘rsatish jarayonida yoxud ma’muriy va ijtimoiy-madaniy vazifalami amalga oshirish uchun foydalaniladigan moddiy aktivlar. Tovar-moddiy zaxiralaming buxgalteriya hisobiga qo‘yiladigan asosiy talablar: - tashkilot bo‘linmalarida zaxiralar harakatining ombor hisobi va tezkor hisobi ma’lumotlarining buxgalteriya hisobi schyotlari ma’lumotlariga muvofiqligini; - moliyaviy hisobotda aks ettirilgan Tovar moddiy zahiralar bo‘yicha ma’lumotlaming haqqoniyligini; - zaxiralar miqdori va bahosinnng buxgalteriya hisobi tezkorligini; - zaxiralaming harakatlanish jarayoni (kelib tushishi, joylashtirilishi va chiqib ketishi) va shuningdek haqiqiy mavjudligini to‘laqonli va uzluksiz tartibda to‘la aks ettirishni; - tovar-moddiy zaxiralar bo‘yicha (aylanmalari va qoldiqlari bo‘yicha) sintetik hisob ma’lumotlarining analitik hisob ma’lumotlariga muvofiqligini ta’minlash. Korxona yoki muassasalar, uyushma, konsern, hissadorlik jamiyatlari ixtiyorida ma’lum miqdordagi mablag‘larning bo’lishi ularning o’z faoliyatini amalga oshirishning muhim shartlaridan biridir. Ishlab chiqarish doirasidagi mablag‘lar bajaradigan vazifasiga qarab mehnat vositalari va mehnat buyumlariga bo’linadi. 2 Mehnat buyumlariga mahsulot tayyorlashda foydalaniladigan tovar moddiy zahiralari kiradi. Ularga xom ashyo va materiallar, yarim tayyor mahsulotlar, yoqilg‘i, tugallanmagan ishlab chiqarish, ehtiyot qismlar va boshqalar kiradi. Ularning asosiy xususiyatlaridan biri shundaki, bir ishlab chiqarish jarayonida iste’mol qilinadi, ya’ni o’zining qiymatini ishlab chiqarilayotgan mahsulot qiymatiga butunlay o’tkazadi. Yarim tayyor mahsulotlarga shunday mehnat buyumlari kiradiki, ular ba’zi bir qayta ishlash bosqichlarni qtagan bo’lsada, hali tayyor mahsulot holiga keltirilmagan bo’ladi. Ularning xususiyatlaridan biri, 1 “Buxgalteriya hisobi” darslik/ A.A.Karimov,J.E.Kurbanbayev,S.A.Jumanazarov.-T.: “Iqtisod-Moliya”, 2019. 626 b. 2 A.S. Sotivoldiev, Yu.M. Itkin «Zamonaviy buxgalteriya hisobi» I tom, T.:2002, 110 b. 430 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 qayta ishlashning texnologik jarayon rejasida ko’rsatiladigan hamma operatsiyalari biron bir sex yoki ishlab chiqarish uchastkasida bo’lib, keyingi sex yoki uchastkaga qayta ishlash uchun berishga mo’ljallangan bo’ladi. Yarim tayyor mahsulotlar sotib olinishi yoki korxonani o’zida ishlab chiqarilishi mumkin. Zaxiralar — bu ishlab chiqarish jarayonini uzluksiz davom ettirish va tayyor mahsulotlarni o‘z vaqtida realizatsiya qilish uchun zarur bo‘lgan moddiy resurslardir. Tovar-moddiy zaxiralar harakati va ularning aylanish tezligini tahlil qilish korxonaning ishlab chiqarish samaradorligini, moliyaviy holatini va resurslardan foydalanish darajasini baholash imkonini beradi. Tovar-moddiy zaxiralar deganda korxonaning ishlab chiqarish va tijorat faoliyatida foydalaniladigan moddiy boyliklar tushuniladi. Ular quyidagi asosiy turlarga bo‘linadi: Ishlab chiqarish zaxiralari — xom ashyo, materiallar, butlovchi qismlar; Tovar-moddiy zaxiralar iqtisodiy tizimning ajralmas qismi bo‘lib, ular korxonaning ishlab chiqarish jarayonini to‘xtovsiz amalga oshirishini ta’minlaydi. Shu bilan birga, ortiqcha zaxiralar korxonaning aylanma mablag‘larini muzlatib qo‘yadi, bu esa rentabellik darajasining pasayishiga olib keladi. Zaxiralar harakati — bu ularning kirim, chiqim va qoldiq holatlari bo‘yicha doimiy o‘zgarishidir. Harakat jarayoni quyidagi bosqichlarni o‘z ichiga oladi: Zaxiralarning shakllanishi (kirim qismi) — bu bosqichda korxona xom ashyo va materiallarni xarid qiladi, ishlab chiqarish uchun tayyorlaydi. Zaxiralarning foydalanilishi (chiqim qismi) — ishlab chiqarish jarayonida sarflanadigan materiallar, butlovchi qismlar, yarim tayyor mahsulotlar. Zaxiralar qoldig‘i — davr oxirida korxonaning balansida qolgan tovar-moddiy resurslardir. Zaxiralar harakatini hisobga olish va nazorat qilish uchun buxgalteriya hisobida maxsus “Tovar-moddiy zaxiralar hisobi” yuritiladi. Har bir kirim va chiqim tegishli hujjatlar (hisob-fakturalar, qabul qilish dalolatnomalari, to‘lov topshiriqlari) asosida qayd etiladi. Tovar-moddiy zaxiralarning aylanish tezligi tushunchasi. Aylanish tezligi — bu zaxiralarning ma’lum bir davr ichida necha marta aylanib, pul mablag‘lariga aylanganini ko‘rsatuvchi iqtisodiy ko‘rsatkichdir. Shuningdek, zaxiralar aylanish muddati ham hisoblanadi Bu muddat qancha qisqa bo‘lsa, zaxiralar shuncha tez aylanadi va korxona likvidligi yuqori bo‘ladi. Tovar-moddiy zaxiralar aylanish tezligini tahlil qilishning ahamiyati Aylanish tezligini tahlil qilish korxonaga quyidagi imkoniyatlarni beradi: zaxiralardan foydalanish samaradorligini baholash; aylanma mablag‘larning bandlik darajasini aniqlash; ortiqcha zaxiralarni kamaytirish bo‘yicha chora ko‘rish; ishlab chiqarish uzluksizligini ta’minlash uchun optimal zaxira miqdorini belgilash. Misol uchun, agar korxona zaxiralarni juda ko‘p miqdorda saqlasa, bu mablag‘larning muzlashiga olib keladi. Aksincha, zaxiralar yetarli bo‘lmasa, ishlab chiqarish to‘xtab qoladi yoki mijozlarga xizmat ko‘rsatish sifati pasayadi. Shu sababli, optimal zaxira darajasini belgilash tahlilning asosiy maqsadlaridan biridir. Zaxiralar aylanish tezligini oshirish uchun quyidagi choralar tavsiya etiladi: sotuv hajmini oshirish va marketing siyosatini kuchaytirish; eskirgan yoki sekin aylanadigan zaxiralarni realizatsiya qilish; zaxiralarni boshqarishda “just-in-time” tizimini joriy etish; ta’minot zanjirini optimallashtirish va logistika xarajatlarini kamaytirish; zaxiralar hisobini avtomatlashtirish. Ushbu chora-tadbirlar korxonaga mablag‘lar aylanishini tezlashtirish, ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytirish va foyda darajasini oshirish imkonini beradi. Tahlil natijalari asosida boshqaruv qarorlarini qabul qilish. Xulosa Tovar-moddiy zaxiralarning harakati va ularning aylanish tezligini tahlil qilish korxonaning iqtisodiy barqarorligini ta’minlashda muhim vosita hisoblanadi. Zaxiralarning oqilona boshqarilishi ishlab chiqarish jarayonining uzluksizligini, mablag‘larning samarali aylanishini va korxona rentabelligini oshiradi. Shu sababli har bir xo‘jalik yurituvchi subyekt bu jarayonni muntazam tahlil qilib borishi, ortiqcha zaxiralarni kamaytirishi va optimal aylanish tezligiga erishishga intilishi zarur. Tovar-moddiy zaxiralarning harakati va ularning aylanish tezligini tahlil qilish korxona faoliyatining muhim iqtisodiy ko‘rsatkichlaridan biridir. Bu tahlil yordamida korxona resurslardan qay darajada oqilona foydalanayotganini, aylanma mablag‘larning qanchalik samarali ishlatilayotganini aniqlash mumkin. Har bir xo‘jalik yurituvchi subyekt uchun zaxiralar ishlab chiqarish jarayonining yuragi hisoblanadi, chunki ular ishlab chiqarish uzluksizligini, tayyor mahsulot sifatini va foyda darajasini bevosita belgilab beradi. Tahlil shuni ko‘rsatadiki, zaxiralarning haddan tashqari 431 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 ko‘payishi korxona mablag‘larining muzlab qolishiga, saqlash xarajatlarining oshishiga va foydaning kamayishiga olib keladi. Aksincha, zaxiralarning yetarli darajada shakllanmagani ishlab chiqarish jarayonida to‘xtalishlar, mijozlarga xizmat ko‘rsatishda kechikishlar hamda raqobatbardoshlikning pasayishiga sabab bo‘ladi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. “Buxgalteriya hisobi” darslik/ A.A.Karimov,J.E.Kurbanbayev,S.A.Jumanazarov.-T.: “Iqtisod-Moliya”, 2019. 626 b. 2. A.S. Sotivoldiev, Yu.M. Itkin «Zamonaviy buxgalteriya hisobi» I tom, T.:2002, 110 b. 3. Buxgalteriya hisobi nazariyasi: darslik / B.I.Isroilov, R.O Xolbekov. - Toshkent: “Tafakkur” nashriyoti, 2020. 240-b 4. K.B. URAZOV “BUXGALTERIYA HISOBI VA AUDIT” «O‘QITUVCHI» -2004. 5. www.lex.uz.