TADBIRKORLIK SUB'EKTLARI BUXGALTERIYA BALANSI TAHLILI

444 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 TADBIRKORLIK SUB’EKTLARI BUXGALTERIYA BALANSI TAHLILI Maxsudov Akram Akbarali oʻgʻli Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti talabasi tel:+998(91) 716-17-17 E-mail: akrammaxsudo[email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17526879 Annotatsiya: Ushbu tezis tadbirkorlik sub’ektlarining buxgalteriya balansining iqtisodiy mohiyati, uning tuzilishi va asosiy elementlari yoritilgan. Shuningdek buxgalteriya balansining tahlili, tahlil qilish maqsadlari balans tahlilining vertikal (strukturaviy) hamda gorizontal (dinamik) usullari haqida. Kalit soʻz. Buxgalteriya balansi, moliyaviy ko’rsatkich, aktiv, passiv, tahlil, vertikal usul, gorizontal usul. Abstract. This thesis discusses the economic essence of the balance sheet of business entities, its structure and main elements. It also discusses the analysis of the balance sheet, the objectives of the analysis, vertical (structural) and horizontal (dynamic) methods of balance sheet analysis. Key word. Accounting balance, financial indicator, assets, liabilities, analysis, vertical method, horizontal method. Аннотация. В данной диссертации рассматриваются экономическая сущность баланса хозяйствующих субъектов, его структура и основные элементы. Рассматриваются анализ баланса, цели анализа, вертикальный (структурный) и горизонтальный (динамический) методы анализа баланса. Ключевое слово. Бухгалтерский баланс, финансовый показатель, активы, пассивы, анализ, вертикальный метод, горизонтальный метод. Kirish. Buxgalteriya balansi moliyaviy hisobotning tarkibiy qismlaridan biri hisoblanadi, xoʻjalik yurituvchi sub’ektning mulkiy va moliyaviy ahvoli haqidagi axborotni toʻplaydi hamda oshkor qiladi. 1 Buxgalteriya balansi – buxgalteriya hisoboti aniq hisobot sanasida yakunlovchi, mablagʻlarning sarflanishi, manbai va maqsadini taʻriflovchi, jamlovchi, umumlashtirilgan jadvalda pul hisobida aks ettiruvchi hujjat. 2 Buxgalteriya balansi korxona, tashkilot, firma va boshqa xoʻjalik yurituvchi sub’ektlarning mulkiy holatini qiymat koʻrinishida taʼriflab beradi. Buxgalteriya balansi umumlashtirilgan jadval shaklida korxonaning mulklari tarkibini, ularning joylashtirilishini, manbalarini, mablagʻlarning sarflanishi va safarbar etilishini hisobot sanasida qiymat jihatidan aks ettiradi.Buxgalteriya balansi xo‘jalik faoliyatini umumlashtirilgan pul ifodasida aks ettiruvchi tizim bo‘lib, u xo‘jalik jarayonlarining muvozanat tamoyiliga asoslanadi. Bunda har bir iqtisodiy operatsiya ikki tomonlama yozuv tamoyili orqali ifodalanadi va buxgalteriya balansida oʻz aksini topadi. Shu boisdan balans korxona faoliyatini umumiy holatda tahlil qilishning ishonchli va obektiv vositasi hisoblanadi. Buxgalteriya balansi ikki asosiy qismdan iborat: 1. Aktivlar – korxona egaligidagi mol-mulk va resurslar. 2. Majburiyatlar va kapital – bu korxonaning ushbu mol-mulkka bo‘lgan manbalari, ya’ni qarzlari va o‘z mablag‘i. Balansning asosiy tenglamasi shunday ifodalanadi: Aktivlar = Majburiyatlar + Kapital 3 Buxgalteriya balansi axbarotlarga boy manba boʻlib, ularga asoslanib xoʻjalik yurituvchi sub’ekt moliyaxo’jalik faoliyati hamda uning natijalari baholanadi. Aynan mana shunday muhim ahamiyatga ega bo’lganligi bois buxgalteriya balansi buxgalteriya hisobi shakllari ichida birinchi oʻrinda turadi. Undagi axbarotlarning mazmunini bilish uchun nafaqat buxgalteriya balansi tuzilishi to’g’risida tasavvurlarga ega boʻlish, balki ayrim ko’rsatgichlar o’rtasidagi mantiqiy va oʻziga xos bogʻliqliklarni ham bilish zarur. Buxgalteriya balansining mazmunini bilishda uni oʻqish ketma-ketligi ham muhim ahamyatga ega, shuningdek, faqat buxgalteriya balansiga xos boʻlgan ayrim cheklashlarni albatta bilish zarur. 1 Oʻzbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobi milliy standarti (1 -sonli BHMS) “ Moliyaviy hisobotni taqdim etish va hisob siyosati” ni tasdiqlash haqida ( Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan 2024-yil 6-avgustda roʻyxatdan oʻtkazildi, roʻyxat raqami 3544) 2 J.Muydinov va Z.Raximova. “ Buxgalteriya balansi to’g’risida tushuncha va uning hisob boshqaruvidagi amhamiyati” 3 Muxameto.A.B ,Abduvohidov .A.A, Matkulieva S.I, Matrasulov.B.E, Turayeva. G.G - “Buxgalteriya hisobi”, 2023 y 445 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 Balans tahlili iqtisodiy sub’ektlarning samaradorligini baholashda ko‘plab afzalliklarga ega. Birinchidan, u korxonaning moliyaviy holati to‘g‘risida aniq tasavvur beradi va moliyaviy qarorlarni qabul qilishda asosiy manba bo‘lib xizmat qiladi. Ikkinchidan, balans tahlili orqali korxonada mavjud resurslarning samaradorligini oshirish imkoniyatlarini aniqlash va foydalilikni oshirish yo‘llarini topish mumkin. Buxgalteriya balansining amaliy tahlilida quyidagi jihatlarga e’tibor qaratiladi: birinchidan, aktivlarning o‘zgarishi va ularning tarkibiy tuzilishi. Ushbu tahlil orqali korxonada resurslarni qay darajada samarali boshqarilayotgani aniqlanadi. Ikkinchidan, majburiyatlar va kapitalning dinamikasi tahlil qilinadi. Bu esa korxonaning moliyaviy barqarorligini saqlash imkoniyatlarini baholash imkonini beradi. Zamonaviy iqtisodiy sharoitda moliyaviy hisobotlarning aniqligi va ishonchliligi muhim ahamiyatga ega. O‘zbekiston sharoitida buxgalteriya balansini tahlil qilishda xalqaro moliyaviy hisobot standartlariga mos keluvchi yondashuvlardan foydalanish zarur. Bu korxonalarning global bozor bilan integratsiyasini kuchaytiradi va xorijiy investitsiyalarni jalb qilish imkoniyatlarini oshiradi. Balans tahlilining samarali usullari qatoriga moliyaviy koeffitsiyentlar asosida tahlil qilish kiradi. Bu usulda balansdagi turli ko‘rsatkichlar o‘rtasidagi nisbatlarni hisoblash orqali korxonaning moliyaviy barqarorligi, likvidligi va foydalilik darajasi aniqlanadi. Ushbu usul orqali korxonaning iqtisodiy imkoniyatlari va mavjud risklar haqida aniq ma’lumot olish mumkin.Buxgalteriya balansini tahlil qilishda ikkita asosiy usullardan foydalaniladi. - Vertikal (strukturaviy) - Gorizontal (dinamik) Vertikal tahlil - buxgalteriya balansining har bir moddasini umumiy yakunga (100%) nisbatan foizda ifodalash orqali uning tuzilmasini aniqlash usulidir. Bu tahlil balansning “ichki tarkibini” ochib beradi. Gorizontal tahlil - bu balansdagi har bir moddani bir necha davr kesimida taqqoslash orqali o‘zgarishlarni aniqlashdir. Qisqa qilib aytganda, Vertikal tahlil — balans tarkibini foizlarda ko‘rsatadi, Gorizontal tahlil — vaqt bo‘yicha o‘zgarishlarni ko‘rsatadi.Balans tahlilini “Chorsu buyum savdo kompleks”AJ da ko’rib chiqishimiz mumkin. Asosiy ko‘rsatkichlar nomi Davr boshida (ming so‘m) Davr oxirida (ming so‘m) Asosiy vositalar 4 669 257,21 5 534 689,80 Uzoq muddatli aktivlar jami 3 735 254,45 4 152 025,20 Joriy aktivlar jami 987 627,51 1 923 702,26 O‘z mablag‘lari 3 949 200,43 5 034 993,09 Majburiyatlar 773 691,73 1 040 752,37 1.Gorizontal tahlil (dinamik tahlil) ll. Vertical (strukturaviy) Ko‘rsatkich nomi Davr boshida (ming so‘m) Davr oxirida (ming so‘m) O‘zgarish O‘s ish (%) Asosiy vositalar 4 669 257,21 5 534 689,80 +865 432,59 +1 8,5% Uzoq muddatli aktivlar jami 3 735 254,45 4 152 025,20 +416 770,75 +1 1,2% Joriy aktivlar jami 987 627,51 1 923 702,26 +936 074,75 +9 4,8% O‘z mablag‘lari 3 949 200,43 5 034 993,09 +1 085 792,66 +2 7,5% Majburiyatlar 773 691,73 1 040 752,37 +267 060,64 +3 4,5% 446 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 Xulosa: Buxgalteriya balansi buxgalteriya hisobi tizimining markaziy va eng muhim elementi bo‘lib, u korxonaning moliyaviy holatini aniq bir hisobot sanasiga ko‘ra aks ettiruvchi asosiy hujjat hisoblanadi. U xo‘jalik yurituvchi sub’ektning iqtisodiy resurslari — aktivlari, shuningdek ushbu resurslarning moliyaviy manbalari — majburiyatlar va kapital o‘rtasidagi o‘zaro muvozanatni ifodalaydi. Mazkur muvozanat iqtisodiy tahlilning boshlang‘ich nuqtasi hisoblanib, barcha moliyaviy hisobotlarning asosi sifatida e’tirof etiladi. Nazariy jihatdan buxgalteriya balansining asosiy vazifasi korxonaning moliyaviy holatini baholash, aktivlar va passivlar o‘rtasidagi nisbatni ko‘rsatish hamda moliyaviy barqarorlik darajasini aniqlashdan iborat. Balans maʻlumotlari asosida korxonaning resurslardan foydalanish samaradorligi, moliyaviy imkoniyatlari, kapital tuzilmasi va to‘lov qobiliyati haqida xulosa chiqarish mumkin. Shu bois buxgalteriya balansi boshqaruv qarorlarini asoslashda, moliyaviy rejalashtirishda va nazorat tizimini tashkil etishda nazariy hamda amaliy ahamiyatga ega. Qisqa qilib aytganda buxgalteriya balansi faqat moliyaviy hisobot shakli emas, balki korxonaning iqtisodiy faoliyatini nazorat qilish, tahlil qilish va rejalashtirishda tayanch manba sifatida xizmat qiladi. U xo‘jalik yurituvchi sub’ektning real moliyaviy holatini aks ettirib, iqtisodiy barqarorlikni saqlash hamda samarali boshqaruv qarorlarini qabul qilishda nazariy va amaliy ahamiyatga ega. Tahlil natijalariga ko‘ra korxona moliyaviy holati barqaror. Aktivlar 28,7% ga oshgan, o‘z mablag‘lari 27,5% ga ko‘paygan. Majburiyatlar biroz oshgan bo‘lsa-da, ularning ulushi 17%. Aylanma mablag‘lar deyarli ikki baravar ko‘paygani korxonaning likvidligini oshirgan. Balans tuzilmasi sog‘lom: uzoq muddatli aktivlar va kapitalning yuqori ulushi barqaror rivojlanish imkonini beradi.. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. “Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi qonuni (yangi tahrir), 13.04.2016y № 404 2. O‘zbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobi milliy standarti (1-sonli BHMS) “Moliyaviy hisobotni taqdim etish va hisob siyosati”ni tasdiqlash haqida (Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan 2024-yil 6-avgustda roʻyxatdan oʻtkazildi, roʻyxat raqami 3544) 3. Oʻzbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobi milliy standarti Buxgalteriya hisobi milliy standarti (3sonli BHMS) “Moliyaviy natijalar to‘g‘risida hisobot” (O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan 1998 yil 27-avgustda ro‘yxatga olingan, ro‘yxat raqami 404). 4. Muxameto.A.B, Abduvohidov.A.A, Matkulieva.S.I, Matrasulov.B.E, Turayeva.G.G - “Buxgalteriya hisobi”, 2023-y 462b 5. Tabayev.A.Z, Mamatkulov.M.SH “Buxgalteriya hisobi” O’quv qo’llanmaToshkent 2022-y, 126b 6. www.lex.uz 7. https://new.openinfo.uz 8. bhms.uz 9. www.ziyonet.uz 10. buxgalter.uz Ko‘rsatkich nomi Davr boshida (%) Davr oxirida (%) O‘zgarish (foiz punkt) Asosiy vositalar 98,9% 91,1% −7,8 Nomoddiy aktivlar 20,2% 23,1% +2,9 Joriy aktivlar 20,9% 31,7% +10,8 O‘z mablag‘lari 83,7% 82,9% −0,8 Majburiyatlar 16,3% 17,1% +0,8