TIJORAT BANKLARINING KREDIT OPERATSIYALARINI TASHKIL ETISH VA RASMIYLASHTIRISH TARTIBI

459 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 TIJORAT BANKLARINING KREDIT OPERATSIYALARINI TASHKIL ETISH VA RASMIYLASHTIRISH TARTIBI Abdusattorov Anushervon Suhrobzoda Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti Tadbirkorlik va boshqaruv fakulteti bank ishi va audit yo’nalishi 4-bosqich 6BI-202 guruh talabasi Tel:+998904115911 Email: [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17526965 Annotatsiya: Ushbu tezisda O‘zbekiston Respublikasi tijorat banklarining kredit operatsiyalarini tashkil etish va rasmiylashtirish jarayonlari, kredit siyosatini takomillashtirish yo‘nalishlari hamda bank sektorida raqamli texnologiyalarni joriy etish orqali samaradorlikni oshirish masalalari tahlil qilinadi. Shuningdek, kredit risklarini kamaytirish, garov tizimini soddalashtirish hamda kredit portfellarini diversifikatsiya qilish bo‘yicha ilg‘or tajribalar yoritilgan. Kalit so‘zlar: Tijorat banki, kredit operatsiyasi, kredit siyosati, kredit riski, garov, likvidlik, mijoz tahlili, raqamli bank tizimi, mikroqarz, moliyaviy barqarorlik. Kirish: Tijorat banklari — mamlakat moliya tizimining tayanch ustunlaridan biridir. O‘zbekiston Respublikasida bank tizimining 90 foizdan ortiq aktivlari aynan tijorat banklariga to‘g‘ri keladi. Ularning asosiy vazifalaridan biri — iqtisodiyot subyektlarini kredit resurslari bilan ta’minlash va moliyaviy vositachilikni amalga oshirishdir. So‘nggi yillarda O‘zbekiston bank tizimida kredit portfeli hajmi yil sayin oshib bormoqda. 2024-yil yakunlariga ko‘ra, Markaziy bank ma’lumotiga ko‘ra, tijorat banklarining jami kredit portfeli 460 trillion so‘mdan oshgan. Asosiy qism: Tijorat banklarining kredit operatsiyalarining mohiyati. Kredit operatsiyalari — bu banklar tomonidan jismoniy va yuridik shaxslarga qaytarishlik, to‘lovlilik va muddatlilik shartlari asosida mablag‘ berish jarayoni. O‘zbekiston sharoitida banklar kredit siyosatini quyidagi yo‘nalishlarda yuritadi,tadbirkorlik subyektlariga investitsion va aylanma mablag‘ kreditlari,aholiga iste’mol va ipoteka kreditlari,kichik biznes va fermer xo‘jaliklarini qo‘llab-quvvatlash kreditlari. Masalan, “Agrobank” qishloq xo‘jaligi sohasiga, “Mikrokreditbank” esa mikroqarzlar orqali kichik biznesga yo‘naltirilgan kredit siyosatini yuritadi. 1 Kredit operatsiyalarini tashkil etish bosqichlari: O‘zbekiston tijorat banklarida kredit jarayoni odatda quyidagi bosqichlarda amalg oshiriladi: Kredit arizasini qabul qilish — mijoz tomonidan ariza va zarur hujjatlar taqdim etiladi. Mijozni tahlil qilish (skoring tizimi asosida) — mijozning moliyaviy holati, daromad manbalari va to‘lov intizomi o‘rganiladi.Garov ob’ektini baholash — mustaqil baholovchi tashkilotlar tomonidan amalga oshiriladi.Kredit shartnomasini tuzish — kredit miqdori, foiz stavkasi, muddat, garov shartlari belgilanadi.Kredit mablag‘ini ajratish va monitoring — ajratilgan kreditning maqsadli ishlatilishi ustidan nazorat o‘rnatiladi.Masalan, “Ipoteka-bank”da ipoteka kreditlari elektron shaklda — my.gov.uz portali orqali rasmiylashtirilmoqda. Kredit risklarini boshqarish: Kredit risklari bank faoliyatidagi eng muhim moliyaviy xavf hisoblanadi. Ularni kamaytirish uchun O‘zbekiston banklari quyidagi mexanizmlardan foydalanadi.Skoring tizimlari yordamida avtomatik baholash.Garov diversifikatsiyasi — bir turdagi ta’minotga bog‘lanib qolmaslik.Kredit portfeli monitoringi — kechikkan qarzlarni erta aniqlash tizimi.Markaziy bankning Kredit axborot almashish tizimi (Credit Registry) orqali mijoz tarixini tekshirish. 2023-yil holatiga ko‘ra, O‘zbekiston bank tizimida kreditlarning 95 foizi to‘liq qaytarilgan, bu esa kredit intizomi oshayotganini ko‘rsatadi. Rasmiylashtirish tartibi va hujjatlar: Kredit operatsiyalarini rasmiylashtirishda quyidagi hujjatlar talab etiladi.Kredit arizasi va biznes-reja.Garov shartnomasi va baholash hisobotlari.Mijozning moliyaviy hisobotlari (balans, foyda va zarar hisobotlari).Soliq organlaridan qarzdorlik yo‘qligi to‘g‘risida ma’lumotnoma.Kredit shartnomasi va sug‘urta hujjatlari.Hozirda ko‘plab banklar “onlayn-kreditlash tizimi”ga 1 O‘zbekiston Respublikasi “Banklar va bank faoliyati to‘g‘risida”gi Qonuni. — Toshkent: O‘zbekiston, 2023. 460 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 o‘tmoqda. Masalan, “Asaka bank” va “Aloqabank” mobil ilovalari orqali jismoniy shaxslarga 5 daqiqada mikroqarz ajratish tizimini joriy qilgan. Kredit siyosatini takomillashtirish yo‘nalishlari: O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 9-martdagi PQ–105-son qaroriga muvofiq, bank sektorida quyidagi ustuvor yo‘nalishlar belgilangan.Raqamli kreditlash tizimini kengaytirish.Tadbirkorlik subyektlari uchun imtiyozli kreditlar ulushini oshirish.Ayollar va yoshlar tadbirkorligini kredit bilan qo‘llab-quvvatlash.Yashil iqtisodiyot loyihalariga past foizli kreditlar ajratish. Misol uchun, “Yoshlar daftari” doirasida 2024-yilda 400 milliard so‘mlik imtiyozli kreditlar ajratilgan. 2 O‘zbekiston Bank Sektori Statistikasi Ko‘rsatkich Sana Qiymat Manba Jami bank aktivlari 1-yanvar 2025 769,33 trln so‘m Markaziy bank / UzDaily Jami bank aktivlari (oldingi yil) 1-yanvar 2024 652,16 trln so‘m Daryo.uz Banklar aktivlari 1-aprel 2024 665 657 mlrd so‘m Markaziy bank Kreditlar hajmi 1-aprel 2024 478 201 mlrd so‘m Markaziy bank Depozitlar hajmi 1-aprel 2024 243 128 mlrd so‘m Markaziy bank Davlat banklari aktivlari ulushi 1-yanvar 2025 65 % UzDaily Kreditlar (net) 1-mart 2025 519 940 mlrd so‘m Markaziy bank Xulosa: Tijorat banklarining kredit operatsiyalarini to‘g‘ri tashkil etish va rasmiylashtirish O‘zbekiston iqtisodiy barqarorligi va aholining farovonligini ta’minlashda muhim ahamiyatga ega. Bugungi kunda kredit siyosatining raqamlashtirilishi, risklarni boshqarish tizimining takomillashuvi, garov jarayonining soddalashtirilishi va mijozlar uchun shaffof mexanizmlarning yaratilishi bank tizimining raqobatbardoshligini oshirmoqda. Kredit operatsiyalarida ochiqlik, tezkorlik va ishonchlilikni ta’minlash –barqaror bank tizimining poydevoridir. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. – www.cbu.uz 2. “Banklar va bank faoliyati to‘g‘risida”gi Qonun (yangi tahriri, 2020-y.) 3. Prezident qarori PQ–105 (09.03.2023-y.) – “Bank tizimini raqamlashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida” 4. Xusanov B.X. Bank ishi asoslari. – T.: “Iqtisodiyot”, 2022. 5. www.stat.uz, www.pedagoglar.uz 2 O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki nizomi: “Kredit siyosati va kreditlash tartibi”. — Toshkent, 2024.