TADBIRKORLIK SUB'EKTLARIDA BANK KREDITLARI VA TO'LOV QOBILIYATINI TAHLILI

472 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 TADBIRKORLIK SUB’EKTLARIDA BANK KREDITLARI VA TO‘LOV QOBILIYATINI TAHLILI Sultonova Barno To‘raqul qizi Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti, “Buxgalteriya hisobi va audit” ta’lim yo‘nalishi 4 – bosqich talabasi E-mail:[email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17527010 Annotatsiya: Mazkur tezisda O‘zbekiston bozor iqtisodiyoti sharoitida tadbirkorlik sub’ektlarining bank kreditlari va to‘lov qobiliyati tahlil qilingan. Kredit resurslaridan samarali foydalanish mexanizmlarini aniqlash, tadbirkorlik sub’ektlarining moliyaviy barqarorligini oshirish va kredit risklarini boshqarish bo‘yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqishdir. Tadbirkorlik sub’ektlarining moliyaviy barqarorligi, to‘lov qobiliyati va bank kreditlariga kirish imkoniyati mamlakat iqtisodiy o‘sish sur’atlariga bevosita ta’sir qiladi. Shu bois, kreditlash tizimini raqamlashtirish, risklarni ilg‘or tahlil vositalari orqali boshqarish va sub’ektlarning moliyaviy holatini kompleks baholash strategik ahamiyatga ega. Ushbu tezis O‘zbekiston bank sektori va tadbirkorlik sub’ektlarining moliyaviy barqarorligini mustahkamlash, muammoli kreditlar ulushini kamaytirish va kredit portfeli sifatini oshirish bo‘yicha ilmiy va amaliy tavsiyalarni taqdim etadi. KALIT SO‘ZLAR: Bank krediti, tadbirkorlik sub’ekti, to‘lov qobiliyati, kredit portfeli, moliyaviy barqarorlik, kredit riski, O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. Bozor iqtisodiyoti sharoitida tadbirkorlik sub’ektlari mamlakat iqtisodiy rivojlanishining asosiy harakatlantiruvchi kuchlaridan biri hisoblanadi. Ularning samarali faoliyat yuritishi, moliyaviy barqarorligi va raqobatbardoshligini ta’minlashda bank kreditlari muhim rol o‘ynaydi. Shu sababli bank tizimi va tadbirkorlik sub’ektlari o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlarni mustahkamlash, xususan, kreditlardan oqilona foydalanish hamda to‘lov qobiliyatini baholash mexanizmlarini takomillashtirish dolzarb masala hisoblanadi. So‘nggi yillarda O‘zbekiston Respublikasida tadbirkorlik sub’ektlarini qo‘llab-quvvatlash, kreditlar uchun imtiyozli shart-sharoitlar yaratish borasida qator islohotlar amalga oshirilmoqda. Xususan, 2021–2025-yillarda qabul qilingan Prezident qarorlari va Markaziy bankning me’yoriy hujjatlarida tadbirkorlikni kreditlashni rag‘batlantirish hamda to‘lov intizomini mustahkamlash bo‘yicha aniq yo‘nalishlar belgilangan. 1 Biroq, amaliyotda tadbirkorlik sub’ektlarining moliyaviy hisobotlarining shaffof emasligi, kredit tarixining to‘liq yuritilmasligi, garov mexanizmlarining zaifligi kabi omillar ularning bank oldidagi to‘lov qobiliyatini pasaytiradi. Tadbirkorlik sub’ektlari (xususiy korxonalar, yuklanmalar va startaplar) iqtisodiyotning asosiy rivojlanish drayverlaridan biridir. Ularning barqarorligi va o‘sishi uchun tashqi moliyalashtirish xususan bank kreditlari muhim omil hisoblanadi. Shu bilan birga, banklar kredit bera turib,mijozning to‘lov qobiliyatini aniq baholashlari shart;bu baholash noto‘g‘ri bo‘lsa,kredit risklari oshadi va moliyaviy barqarorlikka tahdid paydo bo‘ladi. Bugungi kunda kreditlash muammolari nafaqat firmalarning moliyaviy holatidan, balki bank tizimi xususiyatlari, regulyatorlik muhitis, iqtisodiy kon’yunkturasi hamda axborot asimmetriyasidan ham ta’sirlanadi. Shu sababli tadqiqotda kredit va to‘lov qobiliyatining an’anaviy moliyaviy ko‘rsatkichlardan tortib, institutsional va makroiqtisodiy omillargacha bo‘lgan kompleks yondashuvni qo‘llash zarur. Bozor iqtisodiyoti sharoitida tadbirkorlik subyektlari faoliyatining barqarorligi, ularning kredit resurslaridan foydalanish samaradorligi bilan chambarchas bog‘liq. Shu bois, iqtisodchi olimlar tomonidan bank kreditlari, to‘lov qobiliyati va kredit risklarini boshqarish masalalari keng tahlil qilingan. O‘zbekistonlik iqtisodchi olimlar orasida professor O.K.Iminov kredit mexanizmini “kredit resurslaridan samarali foydalanish, ularni boshqarish shakllari va usullaridan iborat tizim” deb ta’riflab, kredit mexanizmi, kredit munosabatlari va kredit muassasalari birgalikda kredit tizimini shakllantirishini ta’kidlaydi 2 . Bu yondashuvdan ko‘rinadiki, tadbirkorlik subyektlarining to‘lov qobiliyati ularning ushbu mexanizm bilan qay darajada samarali ishlashiga bog‘liq. 1 O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki me’yoriy hujjatlari (2021–2025). Bank kredit siyosati va to‘lov intizomini mustahkamlash bo‘yicha ko‘rsatmalar 2 Iminov, O.K. (yil). Kredit mexanizmi: nazariya va amaliyot. Toshkent 473 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 T. Koraliev va N. Oblomurodov o‘z tadqiqotlarida xususiy sektorning iqtisodiy o‘sishdagi rolini yoritgan holda, O‘zbekistonda kichik va o‘rta biznesning bank kreditlariga kirish imkoniyati cheklanganligini qayd etadi 3 . Ularning fikricha, kredit resurslariga kirishdagi to‘siqlar – garov tizimining sustligi, kredit tarixining to‘liq yuritilmasligi va moliyaviy hisobotlarning shaffof emasligidir. N. K. Shaislamova esa “Opportunities for Reducing the Risk Level of Commercial Banks” nomli ilmiy ishida, to‘lov qobiliyatini baholashda kengroq ko‘rsatkichlar (likvidlik, samaradorlik, moliyaviy barqarorlik)ni joriy etish zarurligini taklif qiladi 4 . Uning fikricha, bu indikatorlar banklar tomonidan risklarni aniqlashda ancha samarali natija beradi. O. Isakov tomonidan olib borilgan tadqiqotda esa makroiqtisodiy omillar (YAIM o‘sishi, foiz stavkasi, valyuta kursi) muammoli kreditlar (NPL) darajasiga sezilarli teskari ta’sir ko‘rsatishi aniqlangan 5 . Bu tadqiqot O‘zbekiston bank tizimi uchun amaliy ahamiyatga ega, chunki unda kredit risklarini kamaytirish uchun makroiqtisodiy barqarorlikni saqlash zarurligi ilmiy asoslab berilgan. Xalqaro miqyosda S. Myers va N. Majluf tomonidan ishlab chiqilgan "O'tish tartibi nazariyasi"ga ko‘ra, korxonalar moliyaviy resurslarni jalb etishda avvalo ichki manbalardan foydalanadi, keyin qarz kapitali (kreditlar)ga murojaat qiladi. Bu nazariya tadbirkorlik subyektlarining kreditga ehtiyoji va to‘lov qobiliyatini tushunishda muhim nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi 6 . J. Stiglitz va A. Weiss “Credit Rationing in Markets with Imperfect Information” ("Mukammal bo‘lmagan ma'lumotlarga ega bozorlarda kredit stavkasi")tadqiqotida kredit taqsimotining asimmetrik axborot sharoitida qanday amalga oshishini tahlil qilgan. Ularning fikricha, to‘lov qobiliyati past subyektlar kredit resurslarini haddan ziyod talab qiladi, bu esa kredit bozorida riskni oshiradi 7 . Bu holat O‘zbekiston sharoitida ham dolzarb bo‘lib, banklar tomonidan kredit scoring tizimlarini joriy etishni taqozo etadi. O‘rganilgan manbalar tahlili shuni ko‘rsatadiki, bank kreditlari va tadbirkorlik subyektlarining to‘lov qobiliyati o‘zaro uzviy bog‘liq bo‘lib, bu munosabatning samaradorligi mamlakatdagi moliyaviy tizim barqarorligining muhim ko‘rsatkichi hisoblanadi.Mahalliy va xorijiy olimlarning ilmiy yondashuvlari kredit mexanizmining mazmunini turlicha talqin qilgan bo‘lsa-da, ularning umumiy fikri – kredit resurslaridan oqilona foydalanish, risklarni boshqarish va to‘lov intizomini mustahkamlash bozor iqtisodiyotining asosiy tayanch omillaridan biri ekanligida birlashadi. Bugungi kunda O‘zbekiston tajribasida ham ushbu ilmiy qarashlar amaliy ahamiyat kasb etmoqda. So‘nggi yillarda banklar tomonidan raqamli kredit scoring tizimlari, risk-indikatorli monitoring mexanizmlari va korxonalar moliyaviy holatini avtomatlashtirilgan tahlil qilish platformalari joriy etilayotgani – to‘lov qobiliyatini baholash sifatini oshirishga xizmat qilmoqda. Bu esa olimlar (T. Koraliev, N. Shaislamova, O. Isakov) tomonidan ilgari surilgan ilmiy g‘oyalarning amaliy isboti sifatida namoyon bo‘ladi. Shuningdek, O‘zbekiston bank sektorida muammoli kreditlar (NPL) ulushining 2024–2025 yillarda 4,2 % dan 3,8 % gacha kamaygani, iqtisodiy faollik va to‘lov intizomining yaxshilanishidan dalolat beradi. Ammo Fitch Ratings agentligi qayd etganidek, kredit portfeli hajmining ortishi bilan birga valyuta va likvidlik risklari saqlanib qolmoqda. Demak, kreditlash siyosatida sifat ko‘rsatkichlari ustuvor yo‘nalishda bo‘lishi zarur. Yuqorida keltirilgan ilmiy manbalar, tahlillar hamda amaliy kuzatuvlardan kelib chiqilsa, hozirgi bozor iqtisodiyoti sharoitida tadbirkorlik subyektlarining kredit resurslariga bo‘lgan talabi barqaror o‘sib bormoqda. Biroq bu jarayon ularning to‘lov qobiliyati, moliyaviy barqarorligi va kreditga layoqatlilik darajasi bilan chambarchas bog‘liqdir. Shu bois kredit munosabatlarining samaradorligini oshirish, risklarni minimallashtirish va kredit portfeli sifatini yaxshilash masalasi hozirgi iqtisodiy siyosatning ustuvor yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. 3 Koraliev, & Oblomurodov, N. Xususiy sektor va bank kreditlariga kirish imkoniyati: O‘zbekiston tajribasi. Toshkent 4 Shaislamova, N.K. Opportunities for Reducing the Risk Level of Commercial Banks. 5 Isakov, O. (2024-yil). Makroiqtisodiy omillar va muammoli kreditlar: O‘zbekiston bank tizimi tahlili. Toshkent. 6 Myers, S., & Majluf, N. (1984). Corporate financing and investment decisions when firms have information that investors do not have. Journal of Financial Economics. 7 Stiglitz, J., & Weiss, A. Credit Rationing in Markets with Imperfect Information. The American Economic Review. 474 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 Professor O.K. Iminovning fikricha, kredit mexanizmi faqat bankning kredit berish jarayoni emas, balki kredit resurslaridan foydalanish, ularni boshqarish, monitoring qilish va qaytarish mexanizmlarini o‘z ichiga olgan tizimdir 8 . Bu yondashuv, bugungi kunda, moliyaviy institutlar faoliyatining kompleks boshqaruv modeliga mos keladi. Chunki kredit mexanizmining har bir bo‘g‘ini – resurslar taqsimoti, kredit siyosati, risk nazorati va nazorat tizimi – tadbirkorlik subyektlarining moliyaviy sog‘lomlashuvida bevosita rol o‘ynaydi. Iqtisodchi N.K. Shaislamova o‘z tadqiqotlarida banklarning kredit risklarini kamaytirishning samarali yo‘llaridan biri sifatida korxonalarning to‘lov qobiliyatini baholashda kengroq indikatorlardan foydalanishni taklif etadi 9 . Unga ko‘ra, moliyaviy ko‘rsatkichlar bilan bir qatorda menejment sifati, innovatsion faollik, bozor ulushi va raqobatbardoshlik kabi mezonlarni ham baholash kerak. Bu yondashuv hozirgi kunda O‘zbekiston bank sektorida bosqichma-bosqich joriy etilmoqda. T. Koraliev va N. Oblomurodov tomonidan olib borilgan tadqiqotlarda esa, xususiy sektor iqtisodiy o‘sishning “dvigateli” sifatida baholanadi 10 . Ularning fikricha, kichik va o‘rta biznes subyektlarining moliyaviy manbalarga, xususan, bank kreditlariga kirish imkoniyati cheklangan bo‘lsa, mamlakat iqtisodiy o‘sishi sekinlashadi. Bu holat O‘zbekiston sharoitida ham o‘z aksini topadi, chunki kredit olishda garov mexanizmlarining zaifligi, kredit tarixining to‘liq yuritilmasligi va moliyaviy hisobotlarning shaffof emasligi banklar uchun xatar darajasini oshiradi. Xalqaro miqyosda olib borilgan tahlillar ham bu jarayonni tasdiqlaydi. Fitch Ratings agentligi 2024yilgi hisobotida ta’kidlaganidek, O‘zbekistonda SME (kichik va o‘rta biznes) segmentidagi tezkor kredit o‘sishi ijobiy natija bersa-da, bu bilan birga to‘lov qobiliyatiga bosim kuchaygan. Valyuta risklari, foiz stavkalarining o‘zgaruvchanligi va global iqtisodiy beqarorliklar tadbirkorlik subyektlarining moliyaviy yukini oshirmoqda. Shuningdek, O. Isakov tomonidan olib borilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, bank kreditlarining sifatiga nafaqat ichki boshqaruv, balki makroiqtisodiy omillar ham bevosita ta’sir qiladi. Masalan, YaIM o‘sishi, inflyatsiya darajasi, foiz siyosati va milliy valyuta barqarorligi — barchasi to‘lov qobiliyatining dinamikasini belgilovchi omillardir. Xulosa: umuman olganda, bugungi tahlillar shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekiston bank tizimida kredit portfeli hajmi barqaror o‘sib borayotgan bo‘lsa-da, kredit sifati va to‘lov intizomini ta’minlash mexanizmlari hali ham takomillashtirishni talab etadi. 2024–2025-yillardagi statistik ma’lumotlarga ko‘ra, muammoli kreditlar (NPL) hajmi kamaygan bo‘lsa-da, ular hali ham banklarning kredit siyosatida sezilarli xatar omili bo‘lib qolmoqda 11 . Shu bois, kredit riskini boshqarishda raqamli texnologiyalar, scoring tizimlari va kredit tarixlari bazalarini takomillashtirish strategik ahamiyat kasb etadi. Natijada, iqtisodchi olimlarning turli yondashuvlari bir nuqtada – ya’ni, kredit tizimini kompleks boshqarish, to‘lov qobiliyatini chuqur tahlil qilish va shaffof moliyaviy mexanizmlar yaratish zaruratida birlashadi. Bu esa tadbirkorlik subyektlari faoliyatining moliyaviy barqarorligini ta’minlash bilan birga, mamlakat iqtisodiy o‘sishining barqaror sur’atlarini kafolatlashga xizmat qiladi. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekiston iqtisodiyotining hozirgi rivojlanish bosqichida tadbirkorlik subyektlarining moliyaviy barqarorligi, ularning bank kreditlariga kirish imkoniyati va to‘lov qobiliyatining darajasi mamlakatning iqtisodiy o‘sish sur’atlarini bevosita belgilovchi omilga aylangan. Professor O.K. Iminov ta’kidlaganidek, kredit mexanizmi — bu faqat moliyaviy operatsiyalar majmui emas, balki iqtisodiyotni qayta taqsimlash, investitsion oqimlarni yo‘naltirish va resurslardan samarali foydalanishni ta’minlaydigan murakkab tizimdir 12 . Ushbu yondashuv bugungi kunda milliy bank sektorining islohoti bilan uzviy uyg‘unlashmoqda. 8 Iminov, O.K. (2024-yil). Kredit mexanizmi: nazariya va amaliyot. Toshkent 9 Shaislamova, N.K. Opportunities for Reducing the Risk Level of Commercial Banks. 10 Koraliev, & Oblomurodov, N. Xususiy sektor va bank kreditlariga kirish imkoniyati: O‘zbekiston tajribasi. Toshkent 11 O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki me’yoriy hujjatlari (2021–2025). Bank kredit siyosati va to‘lov intizomini mustahkamlash bo‘yicha ko‘rsatmalar. 12 Iminov, O.K. (2024-yil). Kredit mexanizmi: nazariya va amaliyot. Toshkent 475 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 T. Koraliev va N. Oblomurodov tomonidan ilgari surilgan qarashlar ham aynan shu fikrni to‘ldiradi: kichik va o‘rta biznesning moliyaviy resurslarga kirish darajasi past bo‘lsa, bu butun iqtisodiyotning o‘sish sur’atlariga tormoz vazifasini bajaradi 13 . O‘zbekiston sharoitida esa ushbu muammo kredit tarixining to‘liq yuritilmasligi, garov mexanizmlarining sustligi va moliyaviy ma’lumotlarning shaffof emasligi bilan murakkablashmoqda. Shu bois, iqtisodiy siyosatning ustuvor yo‘nalishlaridan biri sifatida kreditlash tizimini institutsional jihatdan mustahkamlash masalasi dolzarb bo‘lib qolmoqda. N. Shaislamova va O. Isakovlarning tadqiqotlari to‘lov qobiliyatining tahlilida faqat rentabellik va likvidlik ko‘rsatkichlari bilan cheklanmasdan, korxonaning menejment sifati, innovatsion faolligi va bozor barqarorligini ham hisobga olish zarurligini ilmiy asoslab beradi 14 . Ularning yondashuvi amalda kredit scoring tizimlarini takomillashtirish, risklarni miqdoriy va sifat jihatdan baholash imkoniyatini kengaytiradi. Bu, o‘z navbatida, banklarning muammoli kreditlar (NPL) ulushini kamaytirish va portfel sifatini oshirishda strategik rol o‘ynaydi.Xalqaro miqyosda Stiglitz va Weiss tomonidan ishlab chiqilgan kredit cheklanishi nazariyasi, shuningdek, Myers va Majlufning “pecking order theory” konsepsiyasi kredit bozorida axborot asimmetriyasi va ichki moliyalashtirish ustuvorligi muammosini yoritadi. Bu nazariy asoslarga tayangan holda aytish mumkinki, O‘zbekiston sharoitida kredit munosabatlarini samarali boshqarish uchun korxonalar va banklar o‘rtasida axborot oqimini raqamlashtirish, shaffof moliyaviy ekotizimni shakllantirish muhim ahamiyat kasb etadi. Amaliy jihatdan qaralganda, 2024–2025-yillardagi statistik tahlillar O‘zbekiston bank sektorida muammoli kreditlar ulushi 4,2 % dan 3,8 % gacha kamayganini, shu bilan birga, kredit portfeli hajmining o‘sishi iqtisodiy faollikni kuchaytirganini ko‘rsatadi 15 . Biroq Fitch Ratings agentligining baholashlariga ko‘ra, bu o‘sish bilan birga valyuta risklari, likvidlik cheklovlari va tashqi qarz bosimi ham saqlanib qolmoqda. Demak, kredit siyosatida hajm ko‘rsatkichlaridan ko‘ra sifat omillariga e’tibor qaratish davr talabi hisoblanadi. Yuqoridagi ilmiy va amaliy natijalar asosida aytish mumkinki, O‘zbekiston bank tizimi uchun eng muhim strategik yo‘nalish – bu kredit mexanizmini raqamlashtirish, risklarni ilg‘or tahlil texnologiyalari orqali boshqarish va tadbirkorlik subyektlarining to‘lov qobiliyatini kompleks baholash tizimini yaratishdir. Mazkur yo‘nalishlar bo‘yicha olib boriladigan islohotlar nafaqat banklarning moliyaviy barqarorligini, balki butun iqtisodiyotning investitsion jozibadorligini oshiradi.Natijada, kreditlash tizimini chuqur tahlil qilish, to‘lov qobiliyatini har tomonlama baholash va iqtisodiy xavflarni minimallashtirish O‘zbekistonning uzoq muddatli iqtisodiy strategiyasining asosi sifatida qaralishi lozim. Zero, moliyaviy barqarorlik – bu nafaqat banklar daromadining, balki milliy iqtisodiy xavfsizlikning ham kafolatidir. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 9-dekabrdagi PQ–445-son qarori. 2. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki me’yoriy hujjatlari (2021–2025). Bank kredit siyosati va to‘lov intizomini mustahkamlash bo‘yicha ko‘rsatmalar. 3. Fitch Ratings. (2024). Uzbekistan Banking Sector Outlook: SME Credit Growth and Risk Analysis. Fitch Ratings Report. 4. Iminov, O.K. (2024-yil). Kredit mexanizmi: nazariya va amaliyot. Toshkent 5. Isakov, O. (2024-yil). Makroiqtisodiy omillar va muammoli kreditlar: O‘zbekiston bank tizimi tahlili. Toshkent. 6. Koraliev, & Oblomurodov, N. Xususiy sektor va bank kreditlariga kirish imkoniyati: O‘zbekiston tajribasi. Toshkent 7. Myers, S., & Majluf, N. (1984). Corporate financing and investment decisions when firms have information that investors do not have. Journal of Financial Economics. 13 Koraliev, & Oblomurodov, N. Xususiy sektor va bank kreditlariga kirish imkoniyati: O‘zbekiston tajribasi. Toshkent 14 Shaislamova, N.K. Opportunities for Reducing the Risk Level of Commercial Banks. 15 Fitch Ratings. (2024). Uzbekistan Banking Sector Outlook: SME Credit Growth and Risk Analysis. Fitch Ratings Report. 476 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 8. Shaislamova, N.K. Opportunities for Reducing the Risk Level of Commercial Banks. 9. Stiglitz, J., & Weiss, A. Credit Rationing in Markets with Imperfect Information. The American Economic Review.