AMERIKA VA O'ZBEK TARIXIY PROZASIDA MUSTAMLAKACHILIK SIYOSATI VA UNING BADIY TALQINI

587 AMERIKA VA O‘ZBEK TARIXIY PROZASIDA MUSTAMLAKACHILIK SIYOSATI VA UNING BADIY TALQINI Qosimov Anvar Bahrom o‘g‘li Shahrisabz davlat pedagogika instituti Xorijiy til nazarasi va amaliyoti kafedrasi katta o‘qituvchisi Email: [email protected] Tel:+998909606258 https://doi.org/10.5281/zenodo.17527626 Annotatsiya. Ushbu maqolada Amerika va o‘zbek tarixiy prozasida mustamlakachilik siyosatining badiiy talqini qiyosiy-tipologik yondashuv asosida tahlil qilinadi. Jeyms Fenimor Kuperning “So‘nggi mogikan” hamda Baxtiyor Abdug‘afurning “Madaminbek, qonli gullar vodiysi” romanlari misolida mustamlakachilik davrida milliy o‘zlik, ozodlik, inson sha’ni va tarixiy adolat g‘oyalari badiiy jihatdan yoritilgan. Maqolada yozuvchilarning g‘oyaviy-estetik pozitsiyasi, tarixiy voqealarga badiiy munosabati, qahramonlarning ma’naviy qiyofasi hamda ozodlik g‘oyasining ifodasi tahlil qilinadi. Tadqiqot davomida qiyosiy-adabiyotshunoslik, tarixiy-adabiylik va struktur-semantik tahlil metodlaridan foydalanilgan. Kalit so‘zlar: Fenimor Kuper, Baxtiyor Abdug‘afur, So‘nggi mogikan, Madaminbek, qonli gullar vodiysi, mustamlakachilik siyosati, milliy ozodlik, tarixiy proza, qiyosiy adabiyotshunoslik, epik talqin, milliy uyg‘onish, xalq ruhiyati, qahramonlik, badiiy haqiqat, milliy o‘zlik. Kirish Adabiyot — xalq ruhining eng muhim ifodasi, tarixiy xotiraning badiiy shakli, insoniyat tafakkurining madaniy ifodasidir. Har bir millatning adabiy merosi o‘z xalqining o‘tmishi, ijtimoiy tajribasi, ma’naviy qiyofasi va ozodlik haqidagi tasavvurlarini o‘zida mujassam etadi. Mustamlakachilik siyosati va unga qarshi milliy ozodlik g‘oyasi esa ko‘plab xalqlarning adabiy tafakkurida markaziy mavzulardan biri bo‘lib kelgan. [10. 4] Mavzuga oid adabiyotlarning tahlili: Amerika va O‘zbekiston adabiyotlari bu jihatdan o‘zaro yaqinlik kasb etadi. Shimoliy Amerika yozuvchisi Jeyms Fenimor Kuper o‘z asarlarida mustamlakachilik siyosati oqibatida mahalliy indeys xalqlarning madaniyati, erkinligi va hayot tarzining yo‘qolish jarayonini chuqur badiiy tahlil qilgan. Uning “So‘nggi mogikan” romani G‘arb sivilizatsiyasining zo‘ravon kengayishi va tabiat bilan uyg‘un yashovchi insonlarning fojeasini ifoda etadi. Natijada, Kuper asarlarida mustamlakachilik sivilizatsion zo‘ravonlik sifatida, 588 Abdug‘afur ijodida esa milliy uyg‘onish va ozodlik g‘oyasini kuchaytiruvchi ijtimoiy-ma’naviy jarayon sifatida talqin etilgani aniqlanadi. Maqola yakunida har ikki yozuvchi ijodida inson va millat erkinligini himoya qilish g‘oyasining badiiy umumlashmasi hamda ularning umuminsoniy mazmun kasb etgan epik ifodasi yoritiladi. O‘zbek adabiyotida mustamlakachilik siyosati va ozodlik g‘oyasining badiiy talqini eng avvalo Baxtiyor Abdug‘afurning “Madaminbek, qonli gullar vodiysi” asarida yuksak epik kuch bilan ifoda etilgan. Bu asarda yozuvchi Turkiston tarixining eng og‘ir, ammo faxrli sahifalaridan biri — milliy ozodlik kurashlari davrini xalq ruhiyati, tarixiy haqiqat va badiiy umumlashma uyg‘unligida yoritadi. [4. 145] Mazkur maqolada Amerika va o‘zbek tarixiy prozasida mustamlakachilik siyosati, xalq ozodligi va milliy uyg‘onish g‘oyasining epik talqini qiyosiy-tipologik nuqtayi nazardan tahlil qilinadi. Tadqiqot metodologiyasi. Mazkur tadqiqotning metodologik asosini qiyosiy-adabiy, tarixiy-adabiy va badiiy-tahliliy yondashuvlar tashkil etadi. Tadqiqotda Amerika va o‘zbek tarixiy prozasida mustamlakachilik siyosatining badiiy talqini, ozodlik g‘oyasi hamda milliy o‘zlikning ifodasi adabiy-nazariy tamoyillar asosida o‘rganildi. Avvalo, qiyosiy adabiyotshunoslik prinsipi asosida Jeyms Fenimor Kuperning “So‘nggi mogikan” va Baxtiyor Abdug‘afurning “Madaminbek, qonli gullar vodiysi” romanlari tahlil qilindi. Bu yondashuv ikki xalq adabiyotidagi umumiy g‘oyaviy yo‘nalishlar — mustamlakachilikka qarshi kurash, milliy ozodlik ruhi, xalq qahramonligi kabi masalalarning badiiy ifodasini solishtirish imkonini berdi. [5. 45] Tarixiy-adabiylik yondashuvi yozuvchilarning asar yaratishdagi maqsadlari, ularning ijtimoiy-siyosiy qarashlari, davr sharoiti va tarixiy kontekst bilan bog‘liq jihatlarni aniqlashda qo‘llanildi. Kuper XVIII asr Amerika mustamlakachilik davrining fojiali manzarasini badiiy tarzda tasvirlagan bo‘lsa, Abdug‘afur XX asr boshlaridagi Turkiston ozodlik harakatlari, xalq ongidagi uyg‘onish va milliy g‘ururni badiiy ifoda etgan. Shu bois, tarixiy kontekst har ikki yozuvchining g‘oyaviy-estetik pozitsiyasini tahlil etishda asosiy o‘rinni egalladi. [6. 78] Struktur-semantik tahlil esa asarlardagi ramz, obraz, syujet va konflikt tizimlarini o‘rganishga yo‘naltirildi. Mustamlakachilik, ozodlik, tabiat, xalq va vatan tushunchalari ramziy va semantik darajada tahlil qilindi. Natijada, har ikki adib ijodida badiiy tuzilma orqali milliy o‘zlik va erkinlik g‘oyalarining qanday shaklda ifodalangani aniqlashtirildi. [7.88] Tadqiqot davomida badiiy tahlil usulidan keng foydalanildi. Asarlar qahramonlari, ularning ichki dunyosi, ruhiy kechinmalari, tarixiy jarayonlarga bo‘lgan munosabati, hamda 589 yozuvchilarning kompozitsion va uslubiy mahorati tahlil qilindi. Ayniqsa, Madaminbek va Unkas obrazlari o‘rtasidagi ma’naviy va g‘oyaviy yaqinliklar, ularning xalq timsoli sifatidagi o‘rni tadqiqot markaziga qo‘yildi. Metodologik jihatdan maqola O. Sharafiddinov, D. Quronov, U. Bozorov, A. Rasulov singari o‘zbek adabiyotshunos olimlarining ilmiy qarashlariga, shuningdek, G. Lukach va T. Todorovning tarixiy roman va badiiy struktura haqidagi nazariy g‘oyalariga tayandi. Ularning ilmiy konsepsiyalari tadqiqotning nazariy asosini mustahkamladi. Umuman olganda, metodologik yondashuvlarning uyg‘un qo‘llanilishi mazkur tadqiqotda mustamlakachilik siyosati, milliy ozodlik g‘oyasi va xalq qahramonlik konsepsiyasining Amerika va o‘zbek tarixiy prozasida badiiy ifodalanish xususiyatlarini aniqroq ochib berishga xizmat qildi. Tahlil va natijalar. Kuperning “So‘nggi mogikan” asarida mustamlakachilik siyosati — G‘arb sivilizatsiyasining kengayishi, qudratli davlatlar manfaatlari yo‘lida mahalliy xalqlarning erkinligini yo‘qotish jarayoni sifatida tasvirlanadi. Muallif bu jarayonni biryoqlama emas, balki murakkab tarixiy hodisa sifatida ko‘rsatadi: bir tomonda “taraqqiyot” nomi bilan keltirilgan zo‘ravonlik, ikkinchi tomonda esa tabiat bilan uyg‘un, erkin hayot tarziga ega bo‘lgan indeyslarning fojeasi mavjud. Unkas va Chingachguk kabi qahramonlar inson sha’ni va ozodlik ramziga aylanadi. [4. 69] Baxtiyor Abdug‘afur esa “MADAMINBEK Qonli gullar vodiysi” romanida mustamlakachilik siyosatini tarixiy-realistik ruhda talqin etadi. Rossiya imperiyasi tomonidan Turkistonda amalga oshirilgan siyosiy, ma’naviy va iqtisodiy bosim xalq ruhiyatida o‘z aksini topadi. Muallif bu jarayonni faqat siyosiy bosqin emas, balki milliy ongni sindirishga qaratilgan g‘oyaviy jarayon sifatida talqin qiladi. Asarda xalqning ozodlik uchun kurashi, jasorat, sadoqat va milliy g‘urur tuyg‘ulari yuksak badiiyat bilan tasvirlangan. [6. 156] Mustamlakachilik siyosatining badiiy talqini Kuperning “So‘nggi mogikan” romanida mustamlakachilik sivilizatsion zo‘ravonlik sifatida aks etadi. Yevropa bosqinchiligi fonida mahalliy xalqlar o‘z erlari va qadriyatlarini yo‘qotadi. Unkas va Chingachguk obrazlari orqali yozuvchi erkinlik, or-nomus va tabiiy uyg‘unlik g‘oyalarini ilgari suradi. Inson va tabiat o‘rtasidagi bog‘liqlik — bu xalq ozodligining ramzidir. [9. 167] Baxtiyor Abdug‘afurning “Madaminbek, qonli gullar vodiysi” romanida esa mustamlakachilik siyosati Turkiston xalqlarining ruhiy, siyosiy va madaniy hayotiga chuqur singib kirgan ijtimoiy jarayon sifatida ko‘rsatiladi. Abdug‘afur tarixiy voqealarni jonli epik manzara orqali yoritib, xalqning ozodlik yo‘lidagi kurashini milliy g‘urur va oriyat bilan bog‘laydi. 590 Mustamlakachilik siyosati bu asarda faqat siyosiy emas, balki ma’naviy zulm sifatida talqin etiladi. [5. 141] Qahramonlik va milliy uyg‘onish konsepsiyasi Kuperning Unkas obrazi — yo‘qolib borayotgan millat sha’nining so‘nggi timsoli. U insoniy oriyat, sadoqat va vatanparvarlikni o‘zida mujassam etgan, ammo tarix oqimi oldida fojeiy yakunga yetadi. Baxtiyor Abdug‘afurning Madaminbek obrazi esa xalqning erk istagini, ozodlik orzusini va milliy uyg‘onish ruhini mujassam etadi. U tarixiy haqiqatdan ilhomlangan, ammo badiiy jihatdan umumlashgan xalq qahramonidir. Madaminbek o‘z xalqining sha’nini, dini, erini himoya qilgan fidoyi shaxs sifatida gavdalanadi. Uning qahramonligi millat orzusi bilan uyg‘un. Har ikki yozuvchi qahramonlari orqali milliy erkinlikning insoniy, axloqiy va ruhiy qirralarini ochib bergan. Kuperda bu fojeiy yakun topgan yo‘qotilgan uyg‘unlik bo‘lsa, Abdug‘afurda — qayta tiklanayotgan milliy ruhning belgisi sifatida talqin etiladi. [9.49] Tabiat, vatan va ozodlik timsollari Kuper tabiatni inson erkinligining timsoli sifatida tasvirlaydi. O‘rmon, daryo, tog‘lar — mustaqil hayot va tabiat bilan uyg‘unlikning ramzi. Mustamlakachilik bu uyg‘unlikni buzadi, insonni tabiatdan uzadi. Abdug‘afurda esa ona zamin, vodiy, xalq yurti muqaddas tushuncha sifatida gavdalanadi. “Qonli gullar vodiysi” ramzi millatning qoni, fidoyiligi va o‘lmas ozodlik ruhi bilan uyg‘unlashgan. Bu ramz orqali yozuvchi vatanparvarlik va o‘zlikni anglash g‘oyasini kuchli estetik ifoda bilan beradi. Estetik yo‘nalish va g‘oyaviy umumiylik Kuper — romantik-epik uslubda yozgan bo‘lsa, Abdug‘afur — realistik epika asosida tarixiy haqiqatni tasvirlaydi. Ammo ularni birlashtiruvchi jihat — inson va millat ozodligini himoya qilish g‘oyasidir. Har ikki adib mustamlakachilikni shunchaki siyosiy hodisa emas, balki axloqiy va ruhiy sinov sifatida ko‘rsatadi. Ularning asarlari milliy adabiyot chegarasidan chiqib, umuminsoniy mazmunga ega bo‘lgan: insonning erkinlikka intilishi, millatning sha’nini saqlash istagi va tarixiy adolatni tiklash g‘oyasi. [8. 80] Xulosa va takliflar. Amerika va o‘zbek tarixiy prozasida mustamlakachilik siyosati masalasi millatning o‘zligini anglash, ozodlik g‘oyasi va tarixiy adolatni tiklash masalalari bilan bevosita bog‘liqdir. Bu mavzu Jeyms Fenimor Kuper va Baxtiyor Abdug‘afur singari yozuvchilarning ijodida chuqur falsafiy, ma’naviy va badiiy talqinga ega bo‘lgan. 591 Kuperning “So‘nggi mogikan” romanida mustamlakachilik siyosati G‘arb sivilizatsiyasining zo‘ravon kuchi sifatida namoyon bo‘ladi. Asarda mahalliy indeys xalqlarining o‘z erlari va erkinligi uchun kurashi, tabiat bilan uyg‘un yashash madaniyatining yo‘qolib borishi chuqur fojeiy ruhda tasvirlangan. Unkas va Chingachguk kabi qahramonlar ozodlik, sadoqat, insoniy sha’n va milliy or-nomusning timsoli sifatida gavdalanadi. Kuperning qarashlarida mustamlakachilik — bu tashqi bosqin bilan birga, insoniyatning axloqiy halokatiga ham sabab bo‘luvchi kuch sifatida talqin etiladi. Baxtiyor Abdug‘afurning “Madaminbek, qonli gullar vodiysi” romani esa o‘zbek tarixiy prozasida mustamlakachilik siyosatining xalq hayoti, ruhiyati va milliy ongdagi izlarini chuqur yoritgan asarlardan biridir. Muallif Turkiston tarixidagi eng murakkab davrlardan biri — bosqin, qo‘zg‘olon va mustamlaka siyosati davrini xalq ko‘zi bilan ifodalaydi. Asarda Madaminbek obrazida xalq ozodligi uchun jonini fido qilgan, milliy g‘urur va erk tuyg‘usini himoya qilgan qahramonning hayoti va fojeasi badiiy umumlashma darajasiga ko‘tariladi. Baxtiyor Abdug‘afur mustamlakachilikni faqat siyosiy jarayon sifatida emas, balki xalqning ruhiy dunyosiga, ma’naviy qadriyatlariga singib kirgan murakkab illat sifatida tasvirlaydi. Uning badiiy qarashida ozodlik uchun kurash — bu xalqning tarixiy o‘zligini saqlab qolish, milliy xotira va oriyatni himoya qilish harakatidir. Madaminbekning qahramonligi shaxsiy emas, balki umummilliy xarakterga ega bo‘lib, u xalq irodasining, mustaqillik g‘oyasining ramziga aylanadi. Kuper va Abdug‘afur asarlarida mustamlakachilik siyosatiga nisbatan badiiy munosabat bir ma’noda uyg‘unlik kasb etadi: har ikki adib millatning ezilishi, erkinlikning yo‘qolishi, ammo ruhning sindirilmasligi g‘oyasini ilgari suradi. Ularning asarlarida ozodlik uchun kurash nafaqat tarixiy voqelik, balki falsafiy va axloqiy qadriyat sifatida talqin etiladi. Kuperda bu kurash yo‘qolayotgan xalq madaniyatining so‘nggi nidosi sifatida ko‘rsatilgan bo‘lsa, Abdug‘afurda esa u uyg‘onayotgan millatning ozodlikka tashnaligini aks ettiradi. Kuperning qahramonlari tarixiy fojeaning ichida nobud bo‘ladi, Abdug‘afurning qahramonlari esa shu fojea ichida milliy uyg‘onish ruhi bilan yashaydi. Har ikkala adib o‘z asarlarida inson sha’ni, vatanparvarlik, milliy o‘zlik va tarixiy adolat g‘oyalarini badiiy-estetik darajada ifoda etishga erishgan. Shu bois, ularning asarlari turli davr va makonlarda yaratilgan bo‘lsa-da, mohiyatan bir-biriga yaqin: ular insoniyat tafakkurining eng yuksak qadriyati — ozodlik ruhini madh etadi. Amerika va o‘zbek tarixiy prozasida mustamlakachilik siyosati tahlili shuni ko‘rsatadiki, bu jarayonning badiiy talqini milliy chegaradan tashqariga chiqib, umuminsoniy mazmun kasb 592 etadi. Kuper asarlarida bu — tabiiy uyg‘unlikni yo‘qotgan sivilizatsiyaning ogohlantiruvi, Abdug‘afur ijodida esa — ozodlik uchun fidoyilik va milliy uyg‘onish chaqirig‘i sifatida namoyon bo‘ladi. Shunday qilib, G‘arb va Sharq adabiyotidagi mustamlakachilikka qarshi epik qarash bir nuqtada tutashadi: inson va millat erkinligi, sha’n, adolat va tarixiy xotira g‘oyalari har ikkala adabiy an’anada badiiy mujassamlik topgan. Bu jihatdan Jeyms Fenimor Kuperning “So‘nggi mogikan” va Baxtiyor Abdug‘afurning “Madaminbek, qonli gullar vodiysi” asarlari milliy o‘zlikni anglash va ozodlik g‘oyalarining epik timsollari sifatida adabiy tafakkur tarixida alohida o‘rin egallaydi. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Kuper Jeyms Fenimor. So‘nggi mogikan. — Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti, 1988. 2. Qodirov Pirimqul. Qonli gullar vodiysi. — Toshkent: Sharq nashriyoti, 1978. 3. Quronov D., Mamajonov Z., Sheraliyeva M. Adabiyotshunoslik terminlarining izohli lug‘ati. — Toshkent: Akademnashr, 2013. 4. Sharafiddinov O. Qahramonlik va zamon. — Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti, 1979. 5. Rasulov A. Romanda qahramon obrazini yaratish masalalari. — Toshkent: Fan, 1991. 6. Bozorov U. O‘zbek romanchiligida tarix va qahramon talqini. — Toshkent: Akademnashr, 2018. 7. Karimov A. O‘zbek adabiyotida tarixiy haqiqat va badiiy to‘qima masalalari. — Toshkent: Universitet nashriyoti, 2012. 8. Naimov O. O‘zbek tarixiy romanlarida obraz va konflikt masalalari. — Toshkent: Fan, 2007. 9. Saidov B. Qahramonlik konsepsiyasi va milliy o‘zlik. — Toshkent: Fan va texnologiya, 2020. 10. Todorov T. Adabiyot nazariyasi asoslari. — Toshkent: O‘zMU nashriyoti, 2002.