НОРОЗИЛИК КАЙФИЯТИНИ ЮЗАГА КЕЛИШИДА АХБОРОТ ТЕХНОЛОГИЯЛАРНИНГ ЎРНИ

ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 11–to’plam 2025 y. Sahifa: 58 НОРОЗИЛИК КАЙФИЯТИНИ ЮЗАГА КЕЛИШИДА АХБОРОТ ТЕХНОЛОГИЯЛАРНИНГ ЎРНИ Тўрахўжаева Раъно Рустам қизи, Ўзбекистон Республикаси Президенти ҳузуридаги Давлат сиёсати ва бошқаруви академияси доценти [email protected] Ахборот технологиялари бугунги кунда маълумот олиш уни таҳлил қилиш ва тарқатишни тубдан ўзгартириб юборди. Агарда авваллари асосий маълумотлар телевидения, газета, радио орқали олинган бўлса бугун ижтимоий тармоқлар, онлайн ОАВ, турли интернет сайтлар ушбу вазифани бажармоқда. Бу трансформация янги имконият билан бир қаторда ижтимоий барқарорлик хавфини келтириб чиқармоқда. Хусусан, 2023 йилги тадқиқотларга кўра ёшларнинг 24% ижтимоий тармоқлардаги машҳур блогерларнинг фикрларига қулоқ тутишларини билдиришган 1 . Бу каби ҳолатлар кундан кунга кучайиб бормоқда. Ижтимоий тармоқларда кузатувчилари сонига қараб шахсни мутахассис ёки мутахассис эмас деган тоифага ажратиб қўйилмоқда. Ижтимоий тармоқларнинг ривожланиши ижтимоий муаммонинг бир томонини ташкил этса бугунги ахборот технологияларининг ривожланиши ҳамда уларнинг ижтимоий тармоқларга интеграцияси ҳам турли норозиликларни келтириб чиқармоқда. Бу борда сўнги йиллар давомида кўплаб шахсларнинг “ўнг қўлига” айланган сунъий интеллекнинг ривожланиб боришини мисол келтириш 1 Голубин Р. В., Исакова И. А., Коротышев А. П., Рыхтик П. П. Интернет-технологии воздействия на социальнополитическую активность молодежи: социологический анализ // Известия Саратовского университета ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 11–to’plam 2025 y. Sahifa: 59 мумкин. Ушбу масала бутун дунё учун долзабр масала бўлиб қолмоқда. Хусусан, Европа Комиссияси томонидан ташкил этилаган Европа тадқиқот кенгаши (European Research Council Established by the European Commission) олиб борган тадқиқотларига кўра бугунги кунда суньий интеллектдан фойдаланиш натижасида фуқароларнинг ижтимоий-сиёсий қарашларига таъсир кўрсатиш даражаси юқорилашган. Тадқиқотчи Рейчел Гибсон томонидан бу борада шундай фикр билдиради. “Суньий интеллектдан фойдаланиш ижтимоий-сиёсий жараёнларда катта таъсир кучига эга. Унда сизнинг аудиториянингиз ҳақида чуқур маълумотларга эга кенг қамровли маълумотлар базаси шаклланади. Хусусан, суньий интеллект маълумотлар базасида демографик хусусиятлар, шахснинг қизиқишлари ва эҳтиёжлари ва хаттоки унинг психологик портретини ҳам шакллантириб бера олиш кучига эга. Ушбу маълумотларни мақсадли ўз аудиториянингизни йиғишга, уларга таъсир этиш, стратегик қарорларни белгилаб беришга ҳизмат қилади. Суньий интеллект сизнинг таъсир дастурингизни шакллантириш, ҳар бир чиқишларинингизни мавжуд маълумотлар базасига асосланган ҳолда қадамма-қадам шакллантириб бера олади” 2 деган фикрни илгари суради. Ушбу масалани янада чуқурроқ ўрганиш мақсадида The EdWeek Research Center тадқиқот маркази томонидан суньий интеллектнинг ёшларга таъсирини ўрганиш мақсадида АҚШ 18 ёшдан 24 ёшгача бўлган ёшлари ўртасида, шунингдек, 600 га яқин профессор-ўқитувчилар ўртасида тадқиқот ўтказилди. Тадқиқот натижаларига кўра профессор-ўқитувчиларнинг 69% ёшларнинг суньий интеллект доимий фойдаланиши оқибатида кейинги 10 йилликда руҳий саломатлиги нобарқарор бўлган шахсларнинг шаклланишини таъкидлашган. 24 % профессор-ўқитувчилар суньий интеллектнинг 2 https://erc.europa.eu/projects-statistics/science-stories/how-technology-reshaping-political-campaigns ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 11–to’plam 2025 y. Sahifa: 60 ёшларнинг интеллектуал салоҳиятига “жуда салбий” таъсир кўрсатишини башорат қилишмоқда. Тадқиқотнинг иккинчи қисми эса ёшлар ўртасида ўтказилган бўлиб , тадқиқот натижаларига кўра 45 % ёшлар суньий интеллекни ижобий таъсир этишини билдиришган бўлса 24% қатнашчилар унинг салбий оқибатларга олиб келишини билдирганлар. Шунингдек, 31% қатнашчилар ушбу савол бўйича бетараф бўлишган. Суньий интеллекнинг салбий тарафларини ўрганар эканмиз, юқорида таъкидлаганимиздек, бугунги кунда суньий интеллектнинг турли дастурлари ишлаб чиқилмоқда. Хусусан, “Ақлли” саводхон -суньий интеллект орқали сифатли текстлар ва аудиолар яратиш 3 дастури бўлиб бу дастур орқали сиз исталган мавзуда матн ҳамда унга аудио яратишингиз мумкин. Шунингдек, “овоз клони” (voice cloning) деб номланган дастури маълум бир шахснинг сўзлашуви овоз тембри, интоннациясини кўчирган ҳолади ўзи шу шахснинг овозини иммитация қила олади. Баъзида бунинг учун 30 сония етарли. Асосан суньий интеллект Tacotron, WaveNet, FastSpeech технологияларидан фойдаланади 4 . Ушбу дастурларнинг имкониятилари ҳақида биринчи мортаба 2020 йил Wall Street Journalнинг мақоласида Буюк Британиянинг энергетик компаниясининг ижрочи директорининг овозини суньий интеллект ёрдамида клонналштириб компаниянинг бошқарувчисидан 243 миллион ақш доллари ўғирланганлигини маълум қилганда ушбу дастурлар Ғарб олимларининг эътиборини тортган. Бу каби дастурларнинг ижтимоий хавфли томони ушбу дастурлардан ҳимояланиш усулларининг етарли ишлаб чиқилмаганлигида. 3 中国《人工智能标准化白皮书 2018》发布完整版 // 中国电子技术标准化研究院. 2018 [Полная редакция «Белой книги 2018 года по стандартизации искусственного интеллекта» в Китае// Чжунго дяньцзыцзишу бяочжуньхуа яньцзююань. 2018]. URL: https://pan.baidu.com/s/1hueUZM8 4 https://www.edweek.org/technology/most-teens-think-ai-wont-hurt-their-mental-health-teachers-disagree/2024/03 ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 11–to’plam 2025 y. Sahifa: 61 Бу каби ҳолатлар кундан кунга кўпайиб бормоқда. Хусусан, ижтимоий тармоқ фойдаланувчилари орасида янги “deepfake” тушунчасининг кириб келиши ҳам ушбу дастурларнинг оммалашиб бораётганлигига асос бўла олади. Касперский энциклопедиясида келтирилишича “deepfake” бу суньий интеллект ёрдамида тасвир, видео ва тошувлар реал ҳолатдагидек иммитация қилиб берувчи технология. “deepfake” маълум бир шахснинг турли вазиятлардаги ҳолатини тасвирлаб бера олади. Шунингдек, шахснинг нутқига тақлид қилиш учун суньий интеллект ёрдамида яратилган ёзма матнларни ҳам ўз ичига олади 5 . Бугунги кунда “deepfake” яратишда суньий интеллектнинг қуйидаги дастурларидан фойдаланилмоқда. DeepFaceLab – ушбу дастур бугунги кунда “deepfake” яратишдаги энг самарадор дастур саналади. Ушбу дастурдан фойдаланиш учун маълум бир билимлар талаб этиали. Faceswap – ушбу дастур барча учун мўлжалланган бўлиб, асосан фото ва видео deepfake яратишга мослаштирилган. Zao – Хитой дастурчилари томонидан ишлаб чиқилган бўлиб, турли машхур шахслар билан “deepfake” ишлаб чиқиши билан фойдаланувчилар орасида машхур. MyHeritage Deep Nostalgia – эски суратлар орқали анимация яратишга мўлжалланган. Қизиқарли жиҳати ушбу дастурнинг ёшлар орасида машхурлашиб кетишига АҚШнинг энг машхур блогери Ким Кардашян турмуш ўртоғи томонидан отасининг суратлари орқали яратилган голограмма унга туғилган кун табригини айтганидан кейин бутун АҚШда катта эътибор қозонди. 5 https://www.trendmicro.com/vinfo/us/security/news/cyber-attacks/unusual-ceo-fraud-via-deepfake-audio-stealsus-243-000-from-u-k-company ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 11–to’plam 2025 y. Sahifa: 62 Synthesia – видеоконет яратиш учун платформа бўлиб, ушбу дастур турли хорижий тилларни иммитация қила олади. Avatarify – исталаган шахснинг юз ифодасини реал вақтдаги ҳолтга ўтказа олиш имконини берувчи дастур бўлиб, асосан “deepfake” яратишда кенг фойдаланилади. Ушбу дастурларнинг кенг тарқалиши ҳамда улардан фойдаланувчиларнинг сони ошиши ўз навбатида уларнинг психологик ҳамда ижтимоий хавфсизлигига таҳдид солмоқда деб айта оламиз. Суньий интеллектнинг кенг қамровли ривожланиши фуқароларнинг реал ҳамда виртуал воқеилик орасидаги фарқни ажарата олмаслик ҳолатларини келтириб чиқармоқда. Юқорида келтирилган маълумотларга асосланган ҳолда қуйидаги хулосалар олинди. Бугунги ахборот технологияларининг ривожланиши ҳамда уларнинг ижтимоий тармоқларга интерация қилиниши натижасида фуқаролар орасида турли расмий иқтибосларга асосланмаган маълумотларни тарқалишига сабаб бўлмоқда. Бу эса ўз навбатида фуқаролар орасида турли норозиликларни келтириб чиқариши мумкин. Сунъий интеллектнинг негатив таъсирларини олдини олиш ҳамда уларни бартараф этиш бугунги кундаги долзарб масалалардан бирига айланиб бормоқда. Бундай реал ҳамда виртуал воқеилик уйғунлашиб кетаётган даврда фуқаролар орасидаги хотиржамлик хамда ишончни сақлаб қолишда. Бугунги кунда киберхавфсизлик бўйича қўшимча чора тадбирларни ишлаб чиқиш муҳим ахамият каб этмоқда. Фуқаролар орасида ушбу дастурлардан фойдаланишдаги хавфсизлик чоралари ҳақида огоҳлантириш ишларини олиб бориш, ижтимоий тармоқларда турли мусиқий ҳамда шахснинг эмоцияларига таъсир этувчи видеоларни тарқатишда огоҳ бўлишга чақириш ва интернет саводхонлигини ошириш мақсадага мувофиқ бўлади. ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 11–to’plam 2025 y. Sahifa: 63 Фойдаланилган адабиётлар рўйхати 1. Голубин Р. В., Исакова И. А., Коротышев А. П., Рыхтик П. П. Интернет-технологии воздействия на социально-политическую активность молодежи: социологический анализ // Известия Саратовского университета 2. https://erc.europa.eu/projects-statistics/science-stories/how-technologyreshaping-political-campaigns 3. 中国《人工智能标准化白皮书 2018》发布完整版 // 中国电子技术 标 准 化 研 究 院 . 2018 [Полная редакция «Белой книги 2018 года по стандартизации искусственного интеллекта» в Китае// Чжунго дяньцзыцзишу бяочжуньхуа яньцзююань. 2018]. URL: https://pan.baidu.com/s/1hueUZM8 4. https://www.edweek.org/technology/most-teens-think-ai-wont-hurttheir-mental-health-teachers-disagree/2024/03 https://www.trendmicro.com/vinfo/us/security/news/cyber-attacks/unusual-ceofraud-via-deepfake-audio-steals-us-243-000-from-u-k-company