O'ZBEKISTON DAVLAT SIYOSATIDA BIOSIYOSIY BOSHQARUVNING SOTSIOLOGIK TAHLILI

INTERNATIONAL SCIENTIFIC INNOVATION RESEARCH CONFERENCE Volume 02, Issue 07 2025 45 INTERNATIONAL SCIENTIFIC INNOVATION RESEARCH CONFERENCE universalconference.us O‘ZBEKISTON DAVLAT SIYOSATIDA BIOSIYOSIY BOSHQARUVNING SOTSIOLOGIK TAHLILI Jabborova Sevara Shuxratovna Siyosatshunos, siyosiy tahlilchi, magistr E-mail: [email protected] Telefon: (99) 266-77-33 Annotatsiya: Ushbu tezisda O‘zbekiston davlat siyosatida inson hayoti va sog‘lig‘i ustidan nazorat mexanizmlari biosiyosat konsepsiyasi asosida sotsiologik tahlil qilinadi. Tadqiqot jarayonida pandemiya, demografik siyosat, sog‘liqni saqlash va ekologik xavfsizlik kabi yo‘nalishlarda davlatning biosiyosiy boshqaruvi amaliy misollar orqali yoritiladi. Ishning ilmiy yangiligi shundaki, O‘zbekiston misolida davlat siyosatining biosiyosiy jihatlari birinchi marta sotsiologik nuqtayi nazardan tahlil qilinadi. Tadqiqot natijalari davlat siyosatini fuqarolarning hayot sifati, sog‘lom turmush tarzini rivojlantirish va ijtimoiy boshqaruv samaradorligini oshirishga amaliy yordam beradi. Kalit so‘zlar: O‘zbekiston, biosiyosat, sotsiologiya, davlat siyosati, boshqaruv, inson hayoti, ijtimoiy nazorat. Dolzarbligi: Zamonaviy davlat siyosati jamiyat hayotining barcha sohalariga chuqur kirib borayotgan sharoitda inson hayoti va sog‘lig‘i ustidan nazorat masalalari alohida dolzarblik kasb etmoqda. Davlatning ijtimoiy siyosati, sog‘liqni saqlash, demografik siyosat, pandemiyaga qarshi chora-tadbirlari va ekologik xavfsizlik yo‘nalishlari biosiyosiy boshqaruvning asosiy ifodalaridir. Bu jarayonlar hokimiyatning hayot ustidan nazorati sifatida M. Fuko ilgari surgan “biosiyosat” tushunchasi bilan bevosita bog‘liqdir. O‘zbekiston misolida ham davlat siyosatida inson hayoti va sog‘lig‘i bilan bog‘liq qarorlar tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda. Aholining salomatligini saqlash, demografik jarayonlarni boshqarish va ekologik xavfsizlikni ta’minlashga qaratilgan dasturlar davlatning biosiyosiy yondashuvini namoyon etadi. Ushbu jarayonlarni sotsiologik tahlil qilish ularning ijtimoiy mexanizmlarini ochib berish, jamiyatdagi nazorat va hamkorlik shakllarini aniqlash imkonini beradi. Shu bois O‘zbekiston davlat siyosatini biosiyosiy nazariyalar nuqtayi nazaridan tahlil etish, uning jamiyat hayotiga ta’sirini aniqlash va sotsiologik xususiyatlarini ochib berish ilmiy hamda amaliy ahamiyatga ega. INTERNATIONAL SCIENTIFIC INNOVATION RESEARCH CONFERENCE Volume 02, Issue 07 2025 46 INTERNATIONAL SCIENTIFIC INNOVATION RESEARCH CONFERENCE universalconference.us Maqsad: O‘zbekiston davlat siyosatida inson hayoti va sog‘lig‘iga doir boshqaruv mexanizmlarini sotsiologik jihatdan o‘rganish va ularning biosiyosiy xususiyatlarini tahlil qilish. Ilmiy yangiligi: O‘zbekiston misolida davlat siyosati va boshqaruvining biosiyosiy jihatlari ilk bor sotsiologik tahlil asosida yoritiladi. Tadqiqot davlatning inson hayoti ustidan nazorat mexanizmlarini ilmiy asosda tushuntirish imkonini beradi. Global jarayonlar va O‘zbekiston kontekstida Zamonaviy davlat siyosati inson hayoti, sog‘liq va jamiyat ustidan nazoratni kuchaytiruvchi jarayonlarga qaratilgan. Bugungi kunda pandemiyalar (COVID-19), ekologik inqirozlar, texnologik rivojlanish va sun’iy intellekt davlatning fuqarolar hayotini boshqarish imkoniyatini oshirdi. Masalan, Yevropa va Shimoliy Amerikada pandemiya davrida vaksinalar siyosati, ijtimoiy masofa va karantin choralari orqali davlat fuqarolarning hayoti va sog‘ligi ustidan biosiyosiy nazoratni amalga oshirdi. Shuningdek, demografik siyosat va migratsiya jarayonlarini tartibga solish orqali davlat jamiyat resurslarini samarali boshqaradi. Bu jarayonlar sotsiologik nuqtayi nazardan jamiyatdagi ijtimoiy xulq, fuqarolarning davlat siyosatiga munosabati va ijtimoiy adolat bilan bog‘liq. O‘zbekiston misolida ham biosiyosiy boshqaruv dolzarb ahamiyatga ega. Pandemiya davridagi chora-tadbirlar va vaksinalar strategiyasi davlatning hayot va sog‘liq ustidan nazoratini amaliy ko‘rsatdi. Shuningdek, demografik siyosat, reproduktiv sog‘liqni qo‘llab-quvvatlash dasturlari va ekologik xavfsizlik bo‘yicha qabul qilingan davlat dasturlari biosiyosiy yondashuvning namoyonidir. Masalan, homiladorlik va bola sog‘ligini qo‘llab-quvvatlash, aholi salomatligini oshirishga qaratilgan dasturlar jamiyatning hayot sifati va fuqarolarning hayotga bo‘lgan ishonchini mustahkamlashga xizmat qiladi. Shu bilan birga, sotsiologik nuqtayi nazardan, ushbu jarayonlar jamiyatda ijtimoiy nazorat va hamkorlik shakllarini belgilaydi. Fuqarolar pandemiya choralari, sog‘liqni saqlash va ekologik dasturlarga qanday munosabat bildirishi davlat siyosatining samaradorligini aniqlashga yordam beradi. O‘zbekistonda bu jarayonlarning sotsiologik tahlili hali tizimli olib borilmagan, bu esa mavzuning ilmiy va amaliy ahamiyatini oshiradi. Shu bois, davlat siyosatining biosiyosiy jihatlarini o‘rganish nafaqat ilmiy yangilik yaratadi, balki O‘zbekiston jamiyatida ijtimoiy boshqaruv, sog‘lom turmush tarzini shakllantirish va fuqarolarning hayot sifatini oshirishga amaliy yordam beradi. Xulosa O‘zbekiston davlat siyosatining biosiyosiy jihatlarini sotsiologik nuqtayi nazardan tahlil qilish mamlakatda inson hayoti, sog‘ligi va jamiyat hayoti ustidan nazorat INTERNATIONAL SCIENTIFIC INNOVATION RESEARCH CONFERENCE Volume 02, Issue 07 2025 47 INTERNATIONAL SCIENTIFIC INNOVATION RESEARCH CONFERENCE universalconference.us mexanizmlarini yaxshiroq tushunishga imkon beradi. Global tajriba va O‘zbekiston misolida ko‘rinib turibdiki, pandemiya, demografik siyosat va ekologik xavfsizlik kabi jarayonlar davlatning biosiyosiy boshqaruvini namoyon etadi. Tadqiqot natijalari ilmiy jihatdan yangi bo‘lib, O‘zbekiston sharoitida ijtimoiy boshqaruvni takomillashtirish, sog‘lom turmush tarzini rivojlantirish va fuqarolarning hayot sifatini oshirishga amaliy hissa qo‘shadi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: 1. M Foucault The Will to Knowledge: The History of Sexuality Volume 1 (1976) (trans. R Hurley, 1998). 2. Human Rights Watch. (2022). Uzbekistan: Surveillance of online activity and internal movement. https://www.hrw.org/news/2022/05/03/uzbekistan-surveillancemeasures-expand 3. Foucault, M. (2003). Society Must Be Defended: Lectures at the Collège de France, 1975– 1976. (D. Macey, Trans.). Picador. 4. Lyon, D. (2014). Surveillance, Snowden, and Big Data: Capacities, consequences, critique. Big Data & Society, 1(2), 1–13. https://doi.org/10.1177/2053951714541861