O'ZBEKISTONDA INVESTITSIYA RISKLRINI KAMAYTIRISH MEXANIZMLARI

498 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 O‘ZBEKISTONDA INVESTITSIYA RISKLRINI KAMAYTIRISH MEXANIZMLARI Jabborov Diyorbek Baxodirovich Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti tadbirkorlik va boshqaruv fakulteti moliya va moliyaviy texnologiyalar yo`nalishi 2 kurs talabasi. tel: +998937942237. E-mail: [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17528672 Annotatsiya: Ushbu tezisda O‘zbekistonda investitsiya faoliyatida uchraydigan asosiy risk turlari hamda ularni kamaytirish zarurati tahlil qilingan. Ishda iqtisodiy, moliyaviy va tashkiliy-boshqaruv risklarining mazmuni, ularning investitsion jarayonlarga ta’siri hamda ularni keltirib chiqaruvchi omillar batafsil yoritilgan. Shuningdek, risklarni kamaytirish orqali investorlar ishonchini oshirish, uzoq muddatli sarmoyalarni jalb etish va mahalliy korxonalarning raqobatbardoshligini kuchaytirish muhimligi asoslab berilgan. Kalit so`zlar: Investitsion risklar, iqtisodiy xavflar, moliyaviy barqarorlik, tashkiliy boshqaruv, risklarni kamaytirish strategiyalari, investor ishonchi, uzoq muddatli sarmoya, raqobatbardoshlik. Iqtisodiy risklar makroiqtisodiy muhitdagi o‘zgarishlar natijasida investitsiyalar qiymati yoki loyihaning rentabelligi pasayish xavfi. Bunga birinchi navbatda inflyatsiya, valyuta kursining beqarorligi va soliq siyosatidagi kutilmagan o‘zgarishlar kiradi. Inflyatsiya darajasining oshishi xarajatlarni (masalan, xomashyo, ish haqi) orttiradi va loyihaning real daromadliligini kamaytiradi; shuningdek, prognozlarni buzadi. Valyuta kursi o‘zgarishi chet el sarmoyadorlari uchun valyuta konversiyasidan keladigan yo‘qotishlarga olib keladi va importga bog‘liq loyihalarda narx barqarorligini yo‘qotadi. Soliq siyosatidagi keskin o‘zgarishlar (yangi soliq joriy etilishi yoki imtiyozlarning bekor qilinishi) loyiha moliyaviy hisob-kitoblarini buzadi va investitsion qarorlarni qayta ko‘rib chiqishga sabab bo‘ladi. Ushbu risklar odatda makroiqtisodiy siyosat, tashqi talab va taklif sharoitlari, shuningdek global bozorlarning o‘zgarishlari bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, ularning boshqarilishi barqaror makroiqtisodiy siyosat, valyuta siyosatining oldindan aytib beriladiganligi hamda inflatsiyaga qarshi samarali mexanizmlar orqali amalga oshiriladi. Risk mohiyati va mazmunini ko‘rib chiqar ekanmiz, tadbirkor, ishbilarmon va menejerning muvaffaqiyati riskka munosabatni tushunishiga sezilarli darajada bog‘liqligini isbotlashga endilikda hojat qolmagan. Bu muammo alohida qiziqish uyg‘otadi va har tomonlama o‘rganishga arziydi.[1] Moliyaviy risklar loyihani moliyalashtirish, kredit olish va pul oqimlarining noaniqligi bilan bog‘liq xavflar. Bunda asosiy omil — kredit resurslariga kirish imkoniyatining cheklanishi: banklarning sarmoyaviy kreditlashga bo‘lgan qobiliyati, qatʼiy kredit shartlari yoki kafillik muammolari loyiha boshlanishini qiyinlashtiradi. Foiz stavkalarining o‘zgarishi esa qarz xarajatlarini oshiradi va loyihaning moliyaviy yukini orttiradi; foizlarning yuqori yoki o‘zgaruvchan bo‘lishi investitsiya loyihalarining barqarorligini pasaytiradi. Shuningdek, likvidlik risklari, aktivlarni tez va zarar bilan naqdga aylantira olmaslik, ham muhimdir, chunki favqulodda xarajatlar yoki daromadlar kechikishi loyihaning ishlashiga jiddiy to‘sqinlik qilishi mumkin. Tashkiliy va boshqaruv risklari loyiha yoki korxona ichki boshqaruvi, loyihani rejalashtirish va ijro etishdagi kamchiliklar bilan bog‘liq xavflardir. Bunda loyihaning noto‘g‘ri texnik-iqtisodiy asoslanganligi, vaqt va byudjetni noto‘g‘ri baholash, yetarlicha malakali boshqaruv kadrlarining yo‘qligi yoki loyiha ijrosidagi monitoring mexanizmlarining sustligi muhim omillar hisoblanadi. Misol uchun, loyiha boshida yetarli muhandislik tahlil olib borilmasa yoki risklarni boshqarish rejasi tuzilmasa, texnik muammolar, kechikishlar va qo‘shimcha xarajatlar paydo bo‘ladi. Shuningdek, korrupsiya, shaffoflikning pastligi va qaror qabul qilishdagi byurokratik to‘siqlar ham tashkiliy risklarni oshiradi. Bunday risklar loyihaning sifati va muddatlariga zarar yetkazibgina qolmay, investorning ishonchini pasaytiradi va qo‘shimcha moliyaviy yo‘qotishlarga olib keladi. Ularni kamaytirish uchun professional boshqaruv tizimlari, layihalarga mos kadrlarni tayyorlash, aniq monitoring va hisobdorlik mexanizmlarini joriy etish zarur. Iqtisodiy xavfsizlik iqtisodiyot nazariyasi va siyosatshunoslikning sintetik kategoriyasi bo‘lib, iqtisodiy tobelik va mustaqillik, barqarorlik va himoyasizlik, iqtisodiy suverenitet hamda iqtisodiy bosim o‘tkazish, shantaj qilish, majburlash va tajovuzkorlik kategoriyalari bilan chambarchas bog‘liqdir. Iqtisodiyotga oid adabiyotlarda iqtisodiy xavfsizlik jamiyat, davlat va iqtisodiyotning maqbul nisbatiga bog‘liq bo‘lgan 499 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 xususiyat sifatida ifodalanadi. Iqtisodiy xavfsizlik kategoriyasini ta’riflash uchun, eng avvalo, iqtisodiyotning normal ishlashini belgilovchi omillarning majmuasini aniqlab olish, shundan keyingina uni umumiy, milliy xavfsizlik nuqtai nazaridan sistema sifatida hamda milliy xavfsizlikning alohida ajralgan qismi emas, balki uning uzviy tarkibiy qismi sifatida qarash kerak[2] Investitsion risklarni kamaytirishning eng muhim sababi investorlar orasida ishonchni mustahkamlashdir. Agar mamlakatda siyosiy va iqtisodiy barqarorlik ta’minlansa, huquqiy kafolatlar aniq bo‘lsa va investitsion jarayonlar shaffof tarzda olib borilsa, xorijiy hamda mahalliy investorlar o‘z kapitalini xavfsiz joylashtirish imkoniga ega bo‘ladi. Ishonchli muhit yaratilishi natijasida sarmoyadorlar uzoq muddatli loyihalarga qiziqish bildiradi, bu esa iqtisodiy o‘sishni jadallashtiradi. Risklarning yuqori darajada bo‘lishi investorlarni qisqa muddatli, tez foyda keltiruvchi loyihalarga yo‘naltiradi, bu esa iqtisodiyotning strategik sohalarida barqarorlikni kamaytiradi. Xavflarni kamaytirish esa, aksincha, uzoq muddatli sarmoya kiritishni rag‘batlantiradi, chunki investor o‘z mablag‘ining xavfsizligini va daromadning barqarorligini kafolatli deb biladi. Uzoq muddatli investitsiyalar infratuzilmani rivojlantirish, yangi ish o‘rinlari yaratish va texnologiyalarni modernizatsiya qilishga xizmat qiladi. Shu bois, risklarni boshqarish tizimi iqtisodiy o‘sishning barqaror manbai sifatida katta ahamiyatga ega. Risklarni kamaytirish mahalliy ishlab chiqaruvchilarga ham katta imkoniyatlar yaratadi, chunki ularning faoliyati barqaror muhitda kechadi. Moliyaviy va tashkiliy xavflar kamayganda, korxonalar o‘z investitsiya rejalari va innovatsion loyihalarini dadil amalga oshira oladi. Xulosa: O‘zbekistonda investitsiya risklarini kamaytirish iqtisodiy barqarorlikni mustahkamlash va investorlar ishonchini oshirishning muhim omillaridan biridir. Iqtisodiy, moliyaviy hamda tashkiliy risklarning to‘g‘ri boshqarilishi sarmoya muhitini yanada jozibador qiladi va yangi investitsion loyihalarning samaradorligini oshiradi. Barqaror makroiqtisodiy siyosat, aniq huquqiy kafolatlar hamda shaffof boshqaruv tizimlari orqali sarmoyaviy xavflarni kamaytirish mumkin. Shu bilan birga, malakali kadrlar tayyorlash, innovatsion texnologiyalarni joriy etish va boshqaruv mexanizmlarini takomillashtirish ham muhim ahamiyat kasb etadi. Natijada, uzoq muddatli sarmoyalar oqimi ortadi, mahalliy korxonalar raqobatbardoshligi kuchayadi va mamlakat iqtisodiyoti barqaror rivojlanish yo‘liga kiradi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Sh.Q.Fozilchayev, N.G.Xidirov, ‘‘Moliyaviy risklar nazariyasi’’ O‘quv qo‘llanma - Toshkent: “IqtisodMoliya”, 2019. - 240 b 2. N.L.Xalikova, B.A.Iskandarov. Iqtisodiy xavfsizlik : o‘quv qo‘llanma / Samarqand iqtisodiyot va servis instituti – Samarqand.: «FAN BULOG’I» nashriyoti, 2023 - 234 bet.