YASHIL IQTISODIYOT SHAROITIDA MILLIY SANOATNI JADAL RIVOJLANTIRISH MEXANIZMLARI

525 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 YASHIL IQTISODIYOT SHAROITIDA MILLIY SANOATNI JADAL RIVOJLANTIRISH MEXANIZMLARI Ne‘matov Shoxruxbek Ma‘murjon o‘g‘li TDIU, “Yashil” iqtisodiyot kafedrasi mustaqil tadqiqotchisi E-mail: [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17529067 Annotatsiya: Mazkur maqolada yashil iqtisodiyot sharoitida milliy sanoatni jadal rivojlantirish tadqiq etilgan. Xususan, milliy sanoatni yashil mexanizmlar asosida baholash va rivojlantirish modeli, yashil sanoatni jadal rivojlantirishning kompleks mexanizmlar tizimi hamda sanoat sohasida yashil mexanizmlarni amalga oshirish mavjud muammolar va ularning ilmiy asoslangan yechimlari ishlab chiqilgan. Kalit sо‘zlar: sanoat, yashil sanoat, milliy sanoat rivojlanishi, sanoatning yashil mexanizmlari, yashil bank, yashil loyihalar, yashil iqtisodiyot. Bugungi kunda jahon iqtisodiyoti barqaror rivojlanish va iqlim o‘zgarishiga moslashish bosqichiga qadam qo‘ygan bir paytda, “yashil iqtisodiyot” tamoyillarini milliy sanoat tizimiga joriy etish O‘zbekiston uchun strategik ahamiyat kasb etmoqda. Mamlakat sanoatining tez sur’atlarda rivojlanishi, energiya va resurslar iste’molining ko‘payishi, atrof-muhitga ta’sir ko‘rsatuvchi omillarning kuchayishi sanoat siyosatini sifat jihatidan yangi bosqichga olib chiqishni taqozo etmoqda. Shu nuqtai nazardan, milliy sanoatni “yashil” texnologik yo‘nalishlarga transformatsiya qilish, energiya samaradorligini oshirish va uglerod izini qisqartirish davlat iqtisodiy siyosatida ustuvor vazifaga aylanmoqda. Global iqtisodiyotdagi zamonaviy tendensiyalar milliy sanoat rivojlanishining yangi modeliga – yashil iqtisodiyot tamoyillariga asoslangan innovatsion sanoatlashuvga o‘tishni taqozo etmoqda. Yashil iqtisodiyot nafaqat ekologik barqarorlikni ta’minlash, balki iqtisodiy o‘sishning uzoq muddatli barqaror asoslarini yaratish vositasi hamdir. O‘zbekiston Respublikasida so‘nggi yillarda “yashil energiya”, “yashil moliya”, “yashil sanoat” kabi yo‘nalishlar davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishi sifatida belgilanmoqda. Mamlakat sanoati YAIMning 26-28 foizini tashkil etayotgan bo‘lsa-da, u hali ham energiya va resurslar ko‘p sarflanadigan modelga tayanadi. Shu sababli, sanoatning energiya samaradorligini oshirish, uglerod izini qisqartirish va innovatsion resurs tejamkor texnologiyalarni joriy etishni ta’minlaydigan mexanizmlarni ishlab chiqish ilmiy va amaliy jihatdan dolzarb hisoblanadi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 4-oktabrdagi “2019-2030-yillar davrida O‘zbekiston Respublikasining “yashil” iqtisodiyotga o‘tish strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi PQ-4477-son qarori qabul qilingan bo‘lib, unda sanoat tarmog‘ining energiya samaradorligi va resurs tejamkorligini oshirish, chiqindilarni kamaytirish, qayta tiklanadigan energiya ulushini oshirishni ustuvor yo‘nalish sifatida belgilangan [1]. Yashil iqtisodiyot konsepsiyasi ilk bor BMTning “Barqaror rivojlanish dasturlari”da shakllangan bo‘lib, uning asosiy maqsadi – iqtisodiy o‘sishni ekologik xavfsiz va ijtimoiy adolatli usulda ta’minlashdir. Bu konsepsiyada sanoat faoliyatida quyidagi tamoyillar ustuvor ahamiyat kasb etadi [2]: - resurs tejamkor va kam chiqindili texnologiyalardan foydalanish; - qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan (quyosh, shamol, biomassa) keng foydalanish; - sanoat chiqindilarini qayta ishlash va “yaponcha aylanma iqtisodiyot” modelini joriy etish; - ishlab chiqarish zanjirlarini ekosamarador yo‘nalishda qayta tuzish. Shuningdek, yashil sanoat rivojlanishi mamlakatning uglerod-neytral o‘sish modeliga o‘tishini ta’minlaydi va xalqaro “yashil bozorlar”ga kirish imkoniyatini yaratadi. Tahlillarga kо‘ra, bugungi kunda mamlakatimizda: - sanoat korxonalarining 60 foizdan ortig‘i hali ham eski energiya tizimlariga bog‘liq; - qayta tiklanuvchi energiya hissasi umumiy sanoat energiya balansida 12-14 foizdan oshmagan; - “yashil moliya” va “yashil obligatsiyalar” bozori hali shakllanish bosqichida. Bu holat “yashil sanoat mexanizmlari”ni amaliy jihatdan samarali ishlatish uchun iqtisodiy, huquqiy va institusional tuzilmalarni takomillashtirish zarurligini kо‘rsatadi. 526 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 Yuqoridagilardan kelib chiqib, milliy sanoatni yashil mexanizmlar asosida baholash va rivojlantirish modelini quyidagicha ifodalash mumkin. K IGE GIM 3,03,04,0  = Bu yerda, GIM – yashil sanoat modeli, E – iqtisodiy samaradorlik, G –ekologik samaradorlik, I – innovatsion faollik, K – normalashtiruvchi koeffitsiyent bо‘lib, hududlar kesimidagi soha sektoriga moslashtiriladi. Bu usul sanoat tarmoqlarining “yashil transformatsiya” salohiyatini aniqlash va davlat qо‘llab-quvvatlovi ustuvor yо‘nalishlarini belgilashga xizmat qiladi. О‘zbekistonda yashil sanoatni jadal rivojlantirish uchun quyidagi kompleks mexanizmlar tizimi taklif etish mumkin: 1) Institusional mexanizmlar: - “Yashil sanoat agentligi”ni tashkil etish; - korxonalar uchun “yashil sertifikatlashtirish” va ISO 50001 standartlarini joriy etish. 2) Moliyaviy mexanizmlar: - “yashil lizing” va “yashil kredit” mahsulotlarini joriy etish; - ekologik fondlar orqali foiz subsidiyalari va soliq imtiyozlari berish. 3) Texnologik mexanizmlar: - energiya tejamkor uskunalarni import qilib, mahalliylashtirish; - sanoat chiqindilarini qayta ishlash va ikkinchi xom ashyo aylanmasi tizimini yaratish. 4) Ijtimoiy mexanizmlar: - “yashil mehnat” tizimini joriy etish va kadrlar malakasini oshirish; - aholi orasida ekologik madaniyatni kuchaytirish. Hozirgi sharoitda O‘zbekiston sanoat sohasida yashil mexanizmlarni amalga oshirishni cheklovchi bir qator tizimli muammolar mavjud: - “yashil moliya” instrumentlari hali yetarlicha rivojlanmagan (yechim: yashil moliya markazini tashkil etish va uning funksiyasi sifatida yashil loyihalarni baholash, kreditlash va ESG standartlariga muvofiq sertifikatlashtirishni joriy etish, davlat kafolati ostida yashil obligatsiyalar bozorini rivojlantirish – ya’ni, sanoat korxonalariga energiya tejamkor loyihalar uchun maxsus obligatsiya chiqarish huquqini berish, “Yashil bank” dasturini amalga oshirish: u orqali tijorat banklariga foiz subsidiyalari ajratiladi, xalqaro moliya institutlari (IFC, EBRD, GCF) bilan hamkorlikda yashil kredit liniyalarini ochish va milliy “Green Fund Uzbekistan”ni tashkil etish); - sanoat korxonalarida energiya va resurs sarfini hisobga olish mexanizmi to‘liq avtomatlashtirilmagan (yechim: korxonalarda “Energiya menejmenti axborot tizimi (EMIS)”ni joriy etish – bu avtomatik sensorlar orqali har soniyada energiya sarfini aniq monitoring qilish imkonini beradi, ISO 50001 standarti asosida korxonalarda energiya auditlarini majburiy qilib joriy etish, davlat tomonidan “yashil hisobot” tizimini yaratish, xususiy sektorda raqamli hisob tizimlarini joriy etgan korxonalar uchun soliq chegirmalari va grantlar berish orqali rag‘batlantirish); - ekologik talablar ishlab chiqarish jarayonlariga integratsiya qilinmagan (yechim: har bir sanoat tarmog‘i uchun ekologik standartlar kodeksi (Eco Code) ishlab chiqish va uni litsenziyalash jarayoniga kiritish, yangidan qurilayotgan korxonalar uchun ekologik dizayn (eco-design) talablarini majburiy normativa sifatida belgilash, mahsulot ishlab chiqarish jarayonida “yashil ishlab chiqarish auditi”ni amalga oshirish va ekologik sertifikat tizimini joriy etish, korxonalarda ekologik investitsiyalar miqdoriga bog‘liq soliq preferensiyalar shkalasini joriy etish (masalan, chiqindilarni qayta ishlashga sarflangan mablag‘larni soliq bazasidan chiqarish)); - yashil texnologiyalarni lokallashtirishga oid ilmiy-tadqiqot ishlari yetarli darajada qo‘llab-quvvatlanmayapti (yechim: hududlarda “Yashil innovatsiya markazlari” tashkil etish va ularni universitetlar hamda sanoat korxonalari bilan integratsiya qilish, ilmiy muassasalar uchun “yashil startaplar” tanlovi asosida grant dasturlari tashkil etish, yashil texnologiyalarni mahalliylashtirish uchun xorijiy tajribani joriy etuvchi R&D konsorsiumlar tuzish (masalan, Germaniyaning Fraunhofer institutlari tajribasi asosida), innovatsion 527 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 faoliyatga oid “GreenTech Innovation Voucher” tizimini joriy etish – ya’ni, kichik va о‘rta korxonalarga ilmiy ishlanmani amaliyotga tatbiq qilish uchun davlat granti berish). Xulosa qilib aytganda, yashil iqtisodiyot sharoitida sanoat siyosatini modernizatsiya qilish nafaqat iqtisodiy samaradorlikni oshiradi, balki ekotizim barqarorligini ta’minlaydi. Shuningdek, yashil sanoat mexanizmlari milliy investitsiya muhitini yaxshilaydi va xalqaro ESG standartlariga о‘tishni ta’minlashdi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. О‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 4-oktabrdagi “2019-2030 yillar davrida О‘zbekiston Respublikasining “yashil” iqtisodiyotga о‘tish strategiyasini tasdiqlash tо‘g‘risida”gi PQ-4477-son Qarori. 2. United Nations Development Programme (UNDP). https://sdgs.un.org/statements/united-nationsdevelopment-programme-undp 3. https://stat.uz. 4. https://lex.uz.