MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARNING NUTQIY KOMPETENSIYASINI RIVOJLANTIRISHDA ZAMONAVIY TADQIQOT OB'EKTI SIFATIDA

REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025 434 MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARNING NUTQIY KOMPETENSIYASINI RIVOJLANTIRISHDA ZAMONAVIY TADQIQOT OB’EKTI SIFATIDA Shodiyeva Barchinoy Xudoyqulovna Navoiy davlat pedagogika instituti Ta’lim va tarbiya nazariyasi va metodikasi (maktabgacha ta’lim ) 2-bosqich magistranti https://doi.org/10.5281/zenodo.17533288 Annotatsiya. Mazkur maqolada zamonaviy tadqiqotlar va texnologiyalar asosida maktabgacha yoshdagi bolalarning nutqiy kompetensiyasini qanday qilib rivojlantirish mumkin ekanligi haqida bayon etilgan. Maktabgacha yoshdagi har qanday bola uchun eng muhim narsa - bu to‘liq izchil bayonotni shakllantirish (savollar berish, javob berish, tushuntirish, e’tiroz bildirish yoki rozilik bildirish va hokazo), chunki aynan shu davrda uning rivojlanishining poydevori qo‘yiladi. Shunday ekan erta maktab yoshidagi bolalar uchun nutqiy muloqot muhim o‘rin tutadi. Bundan tashqari zamonaviy texnologiyalar va usullar orqali tarbiyalanuvchilarning nutqiy malakalari rivojlantirilsa yanada samaraliroq natija berishining pedagogik ahamiyati haqida ma’lumot berilgan. Shuning bilan birga, ta’lim jarayonida bir qancha olimlarimizning zamonaviy texnologiyalari va usullaridan foydalanish tarbiyalanuvchilarning bilimi, eslab qolishi, idroki, nutqiy tafakkuri hamda tasavvur qila olish qobiliyatlarini oshiruvchi zamonaviy interfaol usullardan biri sifatida muhokama qilinadi. Zamonaviy tadqiqotlarni tadbiq qilgan holda dars jarayonini tashkil etish va bolalarni mashg‘ulot jarayoniga qiziqishini ortirish bilan bog‘liq bo‘lgan tavsiyalar beriladi. Kalit so‘zlar: Zamonaviy tadqiqot, innovatsiya, texnologiya, zamonaviy usul, plastisinografiya. Abstract. This article describes how to develop the speech competence of preschool children based on modern research and technology. The most important thing for any preschool child is the formation of a fully coherent statement (asking questions, answering, explaining, objecting or agreeing, etc.), because it is during this period that the foundation of his development is laid. Therefore, speech communication is important for children of early school age. In addition, information was given about the pedagogical importance of developing the speech skills of students through modern technologies and methods, which will give more effective results. At the same time, the use of modern technologies and methods of some of our scientists in the educational process is discussed as one of the modern interactive methods that increase the knowledge, memory, perception, verbal thinking and imagination of students. Recommendations related to organizing the lesson process and increasing children's interest in the training process using modern research are given. Key words: Modern research, innovation, technology, modern method, plasticineography. Аннотация. В данной статье описано, как развивать речевую компетентность детей дошкольного возраста на основе современных исследований и технологий. Самым важным для любого дошкольника является формирование полноценного связного высказывания (задавать вопросы, отвечать, объяснять, возражать или соглашаться и т. д.), ведь именно в этот период закладывается основа его развития. Поэтому речевое REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025 435 общение важно для детей раннего школьного возраста. Кроме того, была дана информация о педагогической значимости развития речевых навыков учащихся посредством современных технологий и методов, которые дадут более эффективные результаты. При этом использование современных технологий и методов некоторых наших ученых в образовательном процессе рассматривается как один из современных интерактивных методов, повышающих знания, память, восприятие, речевое мышление и воображение учащихся. Даны рекомендации, связанные с организацией процесса урока и повышением интереса детей к учебному процессу с использованием современных исследований. Ключевые слова: Современные исследования, инновации, технология, современный метод, пластилинография. Kirish Tadqiqot ishining dolzarbligi. Bizga ma’lumki hozirgi kunda maktabgacha yoshdagi bolalarning ijtimoiylashuvida, ma’nan kamol topishida, kelajagi buyuk jamiyatda o‘z o‘rnini egallashida, atrof-muhit bilan aloqa qilishida hamda o‘z hissiyotlarini ifodalashda nutqning ahamiyati benihoyat kattadir. Bilamizki, bolani har tomonlama rivojlantirish uning insoniyat tajribasi, bilimlari, qobiliyati va madaniyatining saqlovchisi bo‘lgan kattalar bilan muloqoti tufayli insoniyatning ko‘p asrlik tajribasini o‘zlashtirish asosidagina amalga oshiriladi. Bu tajribani faqat inson muloqotining eng muhim vositasi bo‘lgan til vositasi orqaligina berish mumkin. Bu sifatlarni bolalarda mujassam bo‘lishi uchun talab qilinadigan muhim jihat bu kattalarning e’tibori, mehnati, hurmati hamda yosh avlodni tarbiyalash, unga sidqidildan ta’limtarbiya berishdir. Bolalarning nutqini o‘stirish metodikasi maktabgacha ta’lim tashkilotlaridan boshlab olib borilsa maqsadga muvofiqdir. Maktabgacha yoshdagi bolalarga nutq madaniyatini shakllantirishdan avval ularga insonning insonligini taʼminlaydigan eng abadiy qadriyat bo‘lgan tarbiya beramiz, ularda bilim va malakalar hosil qilamiz va shu asnoda ko‘zlangan maqsadga erishamiz. Bugungi kunda jamiyatimiz ko‘plab yangi axborot texnologiyalari bilan to‘ldirilgan. Bolaning hayotiga yoshligidan televideniya, video va radioeshittirish, eng sifatli emas, balki kompyuter va telefon o‘yinlariga bo’lgan ishtiyoq kirib keladi. Bularning barchasi va yana ko’p narsalar jonli muloqot, kitob o’qish, san’atga bo’lgan qiziqish minimal darajaga tushishiga va natijada jamiyatning ma’naviy qashshoqlanishiga olib keladi. Bu, birinchi navbatda, adabiy nutqni bilish darajasining pastligida o‘z aksini topadi. Shuning uchun bolalarning nutqi va muloqot madaniyatini yoshligidanoq rivojlantirish bilan jiddiy shug‘ullanish zarur. Kelajagimiz egalari bo‘lgan yosh avlodni har tomonlama yetuk va barkamol shaxs qilib tarbiyalash va ta’lim berish kabi mas’uliyatli vazifa maktabgacha ta’lim tashkilotlari vakilalari bo‘lgan tarbiyachi pedagoglar zimmasiga yuklatilgan. Tarbiyachilardan talab qilinadigan vazifalardan biri har bir mashg‘ulot va faoliyatlarni zamonaviy tarzda, interfaol metodlardan foydalanilgan holda, qiziqarli va turli xil o‘yin va zamonaviy texnologiyalardan foydalanib tashkil qilishdir. Ushbu jarayon ta’lim va tarbiyada yuqori natijaga erishishni ta’minlaydi. Davlatimiz rahbari ham bugungi kunda ta’lim tizimida islohotlarni keng ma’noda maktabgacha ta’lim sohasidan boshlashga katta e’tibor qaratmoqdalar. Buning sababi, bolalarga berilgan bilim, malaka, ko‘nikmalarni ko‘p qismini ya’ni 70%dan ko‘prog‘ini maktabgacha yosh davrida oladi. Shuningdek hozirda jamiyatimiz a’zolari bilan sodir bo‘layotgan muammolarning yechimini ham REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025 436 bolalarga maktabgacha yosh mobaynida beriladigan bilim, ma’lumot, malaka, ko‘nikmalarni to‘gri va tizimli berilishdadir. Tadqiqot ob’ekti: sifatida maktabgacha yoshdagi bolalar etib belgilandi. Tadqiqotda qo‘llanilaniladigan metodikaning tasnifi: Tadqiqot jarayonida kuzatish, taqqoslash, analiz, sintez va ekspiriment metodlaridan foydalanildi.Hozirgi vaqtda nutqni rivojlantirish metodologiyasi, shuningdek, umumiy didaktika texnikalarning barqaror tasnifiga ega emas. Nutqni rivojlantirish texnikasi uslubning elementidir. Ularni birinchi navbatda, quyidagilarga bo’lish mumkin: vizual, og’zaki, o’yin, bilvosita usullar. Keling, ushbu usullar nimani o’z ichiga olishini eslaylik. • Vizual: kuzatishni tashkil etish; Illyustratsiyalar, rasmlar, mavzu, maket va boshqalarni namoyish qilish; Video ko’rishlar. • Og'zaki: Nutq namunasi; Takrorlash; Savol; • O‘yin: Didaktik o‘yin-mashqlar; Teatr o’yinlari; Syujetli va rolli o’yinlar; va nutq mazmuni bilan boshqa turdagi o’yinlar. • Bilvosita: Maslahat; tuzatish; Izoh; Nutq va til kompetensiyasi haqidagi fikrlar, muloqotning keng nutq amaliyoti ekanligi, turli janrdagi adabiyotlarni o‘qishning katta hajmi bilan belgilanishi va kommunikativ kompetensiya, nutq kompetensiyasining diskursiv xususiyatga ega ekanligi hamda talabalar og‘zaki xulq-atvorining aks ettirishi N.N.Romanova tomonidan tahlil qilindi.[1] Innovatsiya - bu yangi bilimlarni ishlab chiqish va o’zlashtirish uchun intellektual yechimni investitsiyalash natijasi, bu g’oya ilgari odamlarning hayot sohalarini yangilash uchun ishlatilmagan. Innovatsion texnologiyalar - bu zamonaviy ijtimoiy-madaniy sharoitlarda bolaning shaxsiy rivojlanishidagi dinamik o’zgarishlar tufayli ijobiy natijaga erishishga qaratilgan usullar, o'qitish usullari, ta'lim vositalari tizimi. Texnologiya - bu har qanday biznesda, san'atda, mahoratda qo'llaniladigan texnikalar majmui. Nutqni rivojlantirish texnologiyalari: ❖ Loyiha faoliyati ❖ Portfel texnologiyasi ❖ Tadqiqot faoliyati, to'plash ❖ O‘yin texnologiyalari ❖ Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari.[2] Shvetsariyalik olimlarning tadqiqotlar va ko’plab so’rovlar asosida quyidagi naqsh aniqlandi: agar nozik vosita mahoratining rivojlanishi kechiktirilsa, nutqning rivojlanishi to’xtatiladi, ammo qo’llarning nozik motorli ko’nikmalari rivojlanganligi sababli umumiy vosita ko’nikmalarini kutish mumkin. Shu sababli ham olimlar ushbu zamonaviy tadqiqotga palstisinografiya deb nom beradi. REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025 437 Plastisinografiya – bu badiiy texnikaning yangi maxsus va noan’anaviy usuli. Plastinografiya - tasviriy faoliyatning nisbatan yosh turi. Bu tekis yuzada bir oz konveks ob’ektlarni tasvirlaydigan stukko rasmlarini yaratishdir.[3] Asosiy material plastilin bo’lib, tayyor tasvirni bezash va bezash uchun boshqa materiallardan ham foydalanish mumkin. Masalan, bonchuklar, o'simlik urug'lari va boshqa materiallar. Natijada esa, bolalarni o’quv jarayoniga jalb qilish, so’z boyligini oshirish, hissiy-estetik va atrof-muhitni o’rganishga yordam beradi; diqqat, poklik va go’zallikni tarbiyalaydi, shuningdek, nozik vosita mahoratini rivojlantirish va qo’lingizni yozishga tayyorlash uchun ajoyib imkoniyatdir. Darsning kiritilishi bolalarning so’z boyligi va diqqatiga foydali ta’sir ko’rsatdi. Bolalar diqqatli va kuzatuvchan bo’lib qolishdi. Miyaning nozik vosita qobiliyatlari uchun mas’ul bo’lgan markazlarini rag’batlantirish orqali nutq uchun mas’ul bo’lgan hududlarning faolligini oshirdi. Ushbu darsning foydasi shundaki, bolalar ob’ektlarning shakllarini, xususiyatlarini o’rganadilar, barmoq harakatlarini rivojlantiradilar, bu esa nutqni rivojlantirishga yordam beradi. Ob’ektlarni o’rganishda bolalarning kuzatishi va tasavvuri rivojlanadi, modellashtirish ularga yaratish va fantaziya qilishga yordam beradi.Sinfda harakatlarni muvofiqlashtirish, ko’zlar va qo’llarning harakatlarida izchillik rivojlanadi, bolalar asboblar bilan ishlashni o’rganadilar. Maktabgachga yoshdagi bolalarning nutqiy kompetensiyasini rivojlantirish masalalari bo‘yicha bir nechta davlatlarda olimlar tadqiqotlarni davom ettirmoqda. Jumladan LosAnjelasda joylashgan bolalar uchun kompleks terapiya hamda til va nutqni rivojlantirish (Buena Park CA) markazining faoliyati bolalardagi til, muloqot va nutq qobiliyatlari kompleks terapiya orqali davolashga yo‘naltirigan. Shuningdek Kaliforniyaning Ontario shahrida joylashgan nutqni yaxshilash markazi bolalarga va ularning oilalariga eng yaxshi terapevtik tajribalarni berishga bag‘ishlangan. Kanadada joylashgan nutq terapiya markazi nutq terapiyasiga yaxlit yondashuvni taqdim etadi va bolalarning nutqidagi kamchiliklari va omillarini tekshiradi. Mazkur muammoning yechimi bo‘yicha bizning yurtimizda samarali ishlar amalga oshirilmoqda. Xususan maktabgacha VIZUAL OG‘ZAKI O‘YIN BILVOSITA REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025 438 yoshdagi bolalrning nutqiy kompetensiyasini rivojlantirish uchun bir qancha logopediya markazlari tashkil etildi. Shuningdek ushbu soha bo‘yicha bir nechta olimlar ham o‘z tadqiqot ishlarini olib bordilar. Psixolog olim G.G‘oziyev, nutq faoliyatini fiziologik va psixologik mexanizmlarga ajratdi. G‘oziyev nutq faoliyatini fiziologik jihatdan talqin qilishda bir necha olimlarning fikrlarini umumlashtirgan holda quydagi to‘xtamga keldi: “nutq oddiy reflector faoliyat qonunlari asosida idrok qilinadi, Pavlovning “nutqning yuzaga kelishi va idrok qilinishida inson (signallar signali) tarzidagi so‘zlaridan foydalaniladi. Mazkur jarayon bosh miya kata yarim sharlarining po‘stida amalga oshadi”,degan fikrini keltirdi.[4] U.Broko(1861-279yil)ning miya po’stining ma’lum qismi (miya chap yarim sharlari peshona qismining pastki tomonidagi burmalarning orqa qismi) shikastlansa bemorlarda nutq artikulyatsiyasi buzilishini aniqladi va “so‘z obrazlarini harakatlantiruvchi markaz”,degan fikrini keltirdi. Psixologik jihatdan esa olim quydagi to‘xtamga keldi: “nutqning muayyan asoslariga suyangan holda no‘ananaviy tasnifini berish uning qiymatini yanada oshiradi. (Nutq og‘zaki va yozma (verbal va noverbal) turkumga ajratiladi)” Bugungi kunga kelib, bolalar nutqini o‘rganish, ko‘p qirrali ilmiy ma’lumotlarning zarurligi, har tomonlama va tushuntirishli nazariy asoslarni yaratishning muhimligi va go‘daklar hamda yosh bolalar bilan tajriba o‘tkazish uchun zarur bo‘lgan innovatsion uslubiy protseduralar tufayli qiyinlashmoqda. Tadqiqotlar nutqning ontogenetik yo‘lini boshqaradigan asab, motorik, sezgi, bilim, anatomik, lingvistik, hissiy va ijtimoiy parametrlarning hissasini yoritishga harakat qiladi. [4] Noam Xomskiy tomonidan ishlab chiqilgan kompetensiya bir guruh olimlar: tilshunoslar, funksionalistlar, kognitiv lingvistlar, psixolingvistlar, sotsiolingvistlar tomonidan rad etildi. Xomskiyning fikricha, til kompetensiyasiga ona tilida so‘zlashuvchilarda ega bo‘lgan lingvistik bilimlar tizimi sifatida qaralganligi bois, lingvistik ko‘rsatkichlardan ajralib turadi va Grammatik jihatdan ahamiyatsiz shartlar ta’sir qilmaydi, deb ta’rif bergan edi. Maktabgacha yoshidagi bolalarning muloqot qobiliyatlarini o‘rganishi jtimoiy munosabatlarni rivojlantirishning hozirgi bosqichida eng muhim muammolardan biri hisoblanadi. Nomlari aytib o‘tilgan olimlarning ishlarini o‘rganish natijasida, til va uning hosilasi bo‘lgan nutq kishilik jamiyatining muhim aloqa vositalaridan biri ekanligini angladik.[5] Xulosa. Maktabgacha yoshdagi bolalarda odatiy narsalardan ko‘ra, noodatiy narsalarga qiziqishi kuchliroq va ushbu hodisalar ularning xotirasida ko‘proq vaqt saqlanib qolishi aqliy tafakkurini o‘tirishda hamda atrof-muhit bilan muloqot qilishida alohida barchamizga sir emas albatta. Yuqorida olimlar tomonidan qilingan zamonaviy tadqiqotlar hamda usullar maktabgacha yoshdagi bolalarning nutqiy kompetensiyasini rivojlanishiga, so‘z boyligining oshishiga, nutqning fiziologik xususiyatini rivojlanishiga yordam berdi. Shuningdek bolaning diqqati, tasavvuri hamda atrof-muhitga bo‘lgan mehrini oshirishga o‘z hissasini qo‘shdi. FOYDALANILGAN ADABITOTLAR RO‘YXATI 1. Ziyouz.uz 2. Babayeva D.R. Nutq o'stirish nazaryasi va metodikasi. Toshkent-2018. 3. NamDU. ”Haykaltaroshlik”-o‘quv uslubiy qo‘llanma-2023. REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025 439 4. E.G‘oziyev. Psixologiya. Kasb-hunar kollejlari uchun darslik. Ikkinchi nashri. –Toshkent: “O‘qituvchi” Nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2008. – 309 b. 5. Chomsky, Noam. (1965). Aspects of the Theory of Syntax. Cambridge, MA: MIT PRESS.