KORXONALAR BANKROTLIGINI BAHOLASH ZARURIYATI

598 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 KORXONALAR BANKROTLIGINI BAHOLASH ZARURIYATI Nasiriddinov Bahouddin Nuriddinovich “Moliya va bank ishi” kafedrasi doktaranti Orcid id: 0009-0003-8033-3197 [email protected], tel: +998919660135 https://doi.org/10.5281/zenodo.17536092 Annotatsiya: Korxonalar bankrotlik extimolini baholash amaliyoti moliyaviy barqarorlikni tahlil qilish va potentsial moliyaviy inqirozlarni oldindan bashorat qilishning muhim usullaridan biridir. Ushbu tadqiqotda bankrotlikni prognoz qilishning eng muhim vositalaridan biri sifatida Edvard Altman tomonidan ishlab chiqilgan Z-score modeli asosida korxonalar moliyaviy holatini baholash amaliyoti ko‘rib chiqiladi. Ushbu modelning afzalliklari soddaligi, yuqori aniqlik darajasi (bir yil oldindan bashorat qilishda 95% gacha) va universal qo‘llanilishi bilan bog‘liq. Shu bilan birga, modelning cheklovlari sifatida moliyaviy ma’lumotlar sifatiga bog‘liqlik, moliyaviy bo‘lmagan omillarni hisobga olinmasligi va zamonaviy iqtisodiy sharoitlarda koeffitsientlarni yangilash zarurati keltiriladi. Tadqiqotda modelning O‘zbekiston korxonalari misolida qo‘llanilishi tahlil qilinadi, bu esa iqtisodiy transformatsiya sharoitida biznesning barqarorligini oshirish uchun moliyaviy monitoring tizimiga integratsiyalash imkoniyatini ko‘rsatadi. Model investorlar, kreditorlar va menejerlar uchun moliyaviy xavflarni erta aniqlash va asosli qarorlar qabul qilishda muhim vosita sifatida xizmat qiladi. Kalit so‘zlar: Altman modeli, bankrotlik, likvidlilik, korxona riski, to‘lovga qobiliyatlilik. Kirish O'zbekiston iqtisodiyoti 2024 yilda yalpi ichki mahsulot (YaIM) 6.5% o'sish sur'atini qayd etdi 1 , bu mintaqadagi eng yuqori ko'rsatkichlardan biridir. Bu o'sish asosan islohotlar, investitsiyalar oqimi va eksport hajmining o'sishi (ayniqsa, qishloq xo'jaligi va sanoat mahsulotlari) bilan bog'liq. Biroq, iqtisodiy o'sish barqaror bo'lishi uchun korxonalar, xususan, davlat va xususiy sektor sub'ektlarining moliyaviy barqarorligi muhim ahamiyatga ega. Korxonalar bankrotligi iqtisodiy tizim uchun jiddiy xavf tug'diradi, chunki u nafaqat korxonaning o'ziga, balki uning sheriklari, kreditorlari va ishchi xodimlariga ham salbiy ta'sir ko'rsatadi. Masalan, 2023 yilda O'zbekiston bank tizimida to'lanmagan kreditlar (NPL) darajasi davlat banklarida 5%, xususiy banklarda esa 9.5% ni tashkil etdi 2 . Bu ko'rsatkich korxonalar moliyaviy qiyinchiliklarga duch kelishi va bankrotlik xavfi yuqori ekanligini ko'rsatadi. Bankrotlik ehtimolini erta aniqlash va baholash orqali ushbu xavflarni yumshatish va iqtisodiy barqarorlikni ta'minlash mumkin. Bankrotlikni O‘zbekiston Respublikasi “To‘lovga qobiliyatsizlik to‘g‘risida”gi qonuniga ko‘ra, “sudning qaroriga asosan toʻlovga qobiliyatsiz deb topilgan va oʻziga nisbatan tugatishga doir ish yuritish yoki molmulkini sotish tartib-taomili qoʻllaniladigan qarzdorlik” deb tariflangan 3 .Korxonalar bankrotligi iqtisodiyotning turli sohalari, xususan, ish o'rinlari va ijtimoiy barqarorlikka ta'sir qiladi. O'zbekistonda aholining 33% dan ortig'i yoshlar bo'lib, ular uchun ish o'rinlari muhim ahamiyatga ega 4 . Agar yirik korxonalar moliyaviy inqirozga uchrab, bankrot bo'lsa, bu ishsizlik darajasining oshishiga va ijtimoiy noroziliklarning kuchayishiga olib kelishi mumkin. Masalan, tekstil sanoati yoki qishloq xo'jaligi kabi sohalarda bankrotlik holatlari minglab ishchilarga ta'sir qilishi mumkin. Adabiyotlar sharhi. To‘lovga qobiliyatsizlikni baholash, korxonalarni moliyaviy sog‘lomlashtirish masalalari mamlakatimiz iqtisodchi olimlari va mutaxassislarining diqqat markazida bo‘lib kelmoqda. Xususan, Abdujabbarova o‘zining “Xo‘jalik yurituvchi subyektlarning to‘lovga qobiliyatsizlik (bankrotlik) ehtimolini bashoratlash modellari tahlili” maqolasida to‘lovga qobiliyatsizlik masalalariga atroflicha to‘xtaladi. Uning fikricha, “joriy davr uchun to‘lovga qobiliyatsizlikni ma’lum jihatdan bartaraf etish mumkin, biroq unga olib keluvchi omillar 1 https://stat.uz/uz/rasmiy-statistika/national-accounts-2 2 .https://cbu.uz/uz/statistics/bankstats/?arFilter_DATE_ACTIVE_FROM_1=&arFilter_DATE_ACTIVE_FROM_2=&ar Filter_ff%5BSECTION_ID%5D=3504&year=2025&month=09&set_filter=&set_filter=Y 3 https://lex.uz/docs/-5957612 4 //stat.uz/uz/rasmiy-statistika/national-accounts-2 599 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 har tomonlama o‘rganilmas ekan, tez orada ushbu holat yana takrorlanadi. Shu bois to‘lovga qobiliyatlilikni uzoq muddat saqlab qolish uchun strategik tahlil o‘tkazilishi lozim” (Abdujabborova, 2023).Shuningdek Nabiev o‘zining “korxonalarning to‘lovga qobiliyatsizligi hisobi va tahlilining xorijiy tajribalarini mamlakatimizda qo‘llash imkoniyatlari”maqolasida to‘lovga qobiliyatsizlik masalalariga ailmiy izlanishlarini bayon qilgan. Uning fikricha, “O‘zbekistonda hozirgi iqtisodiy sharoitda korxonalar uchun to‘lovga qobiliyatsizlik xavfini baholash muhim ahamiyatga ega. Korxonani rivojlantirishda yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan muammolarni aniqlash va bankrotlik ehtimoliga tashxis qo‘yish orqali moliyaviy barqarorlikni ta’minlash rejasini tuzish mumkin” (Nabiev, 2024). Tadqiqot metodologiyasi. Korxonalarning to‘lovga qobiliyatsizligi hisobi va tahlilining xorijiy tajribalarini mamlakatimizda qo‘llash imkoniyatlariga bag‘ishlangan mazkur maqolaning kontseptsiyasidan kelib chiqqan holda, tadqiqotda ilmiy bilishning guruhlash, tasniflash, qiyoslash va umumlashtirish usullaridan keng foydalanildi va bunda to‘lovga qobiliyatsizlik hisobi va tahlilining xorijiy tajribalariga alohida e’tibor qaratildi. Tahlil qismi. So‘nggi yillarda O‘zbekiston korxonalarning ochilishi va bankrot yoki bankrot bo‘lmasdan korxonalar yopilishi jarayoni sezilarli darajada oshdi. Shu bilan birga, bankrotlikka moil korxonalarning ulushi ham ma’lum darajada o‘sish tendensiyasini namoyon etmoqda.Statistika qo‘mitasining rasmiy ma’lumotlariga ko‘ra, 2027-yilda korxonalarning ochilish tendensiyasi jadallashib ko‘tarilish jarayonini ko‘rsatgan xolda 2022 yildan boshlab korxonalar ochilish tendensiyasida tushush kuzatilmoqda. Shuningdaek ayrim korxonalarning bankrot bo‘lib yoki uz ixtiyori bilan yopilish tendensiyasi 2023-2024 yillarda jadallashib ketgan. Buni quyidagi jadvalda ko‘rishimiz mumkin. Korxonalarning ochilishi va yopilishi to‘g‘risida 2025-yil 1-yanvar holatiga ma’lumot-jadval5 № Yillar Faoliyat yuritayotgan korxonalar Yangi tashkil etilgan korxonalar Yopilgan korxonalar 1 2010 200 951 34 326 21 193 2 2011 214 084 32 715 18 063 3 2012 228 736 21 890 21 449 4 2013 229 177 27 819 15 795 5 2014 241 201 26 933 21 447 6 2015 246 687 27 915 16 844 7 2016 257 758 32 747 22 077 8 2017 268 428 41 013 23 910 9 2018 285 531 55 011 17 025 10 2019 323 517 96 743 22 127 11 2020 398 133 95 311 18 247 12 2021 475 197 102 804 49 072 13 2022 528 929 93 611 30 169 5 https://stat.uz/uz/rasmiy-statistika/usreo-2 600 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 14 2023 592 371 88 787 196 134 15 2024 485 024 79 667 139 851 Yuqoridagi jadval asosida 2020-2024 yillarni Faoliyat ko‘rsatayotgan korxonalarga nisbatan solishtirib ko‘rilganda 2023 yilda ochilgan korxonalar 15 foizni tashkil qilgan xolda yopilgan korxonalar 33 foizni ko‘rsatmoqda. 2024 yilda esa bu ko‘satgichlar mos ravishda yopilgan korxonalar 29 foizni, ochilgan korxonalar 16 foizni tashkil etmoqda. Ushbu taxlil malumotlarini quyidagi diagrammada ko‘rishimiz mumkin. Korxonalarning ochilishi va yopilishi to‘g‘risida 2020-2024 yillardagi tahliliy diagramma 6 . Yuqoridagi tahlillar korxonalar uchun yangi imkoniyatlar yaratgani bilan birga, moliyaviy xavflarni boshqarishda yangi talablarni, yani korxona moliyaviy, to’lovga layoqatsizlik xolatlarni doim tahlil qilish zaruriyatini keltirib chiqarmoqda. O'zbekistonda korxonalar bankrotlik ehtimolini baholash amaliyoti bo'yicha bir qancha ilmiy tadqiqotlar va tahlillar mavjud bo'lib, ular asosan moliyaviy holatni tahlil qilish modellariga asoslanadi. Xulosa va takliflar O'zbekiston iqtisodiyotidagi o'sish (2024 yilda YaIM 6.5%) va islohotlar sharoitida korxonalar bankrotlik ehtimolini baholash nafaqat moliyaviy barqarorlikni ta'minlash, balki iqtisodiy xavfsizlik, investitsion jozibadorlik va ijtimoiy barqarorlikni oshirish uchun strategik ahamiyatga ega. Davlat va xususiy sektor korxonalaridagi moliyaviy xavflarni aniqlash orqali iqtisodiy tizimning mustahkamligini ta'minlash mumkin. Global tajribalarni mahalliy sharoitlarga moslashtirish, shaffoflikni oshirish va zamonaviy tahlil vositalarini joriy etish orqali O'zbekiston iqtisodiyoti global raqobatbardoshlikni yanada mustahkamlashi mumkin. O'zbekistonda bankrotlik baholash amaliyoti asosan xorijiy modellarning mahalliy sharoitlarga moslashtirilishiga asoslangan, ammo ma'lumotlar yetishmasligi va davlat korxonalari ustunligi muammolar yaratadi. Tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, xavfni kamaytirish uchun korxonalar ishchi kapitalni oshirishi, qarzlarni optimallashtirishi va moliyaviy shaffoflikni ta'minlashi kerak. Kelajakda mashina o'rganishi va EWS tizimlarini kengroq qo'llash tavsiya etiladi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. O‘zbekiston Respublikasining 12.04.2022 yildagi “To‘lovga qobiliyatsizlik to‘g‘risida”gi O‘RQ-763-son qonuni. 2. Abdujabborova М. (2023) Xo‘jalik yurituvchi sub’ektlarning to‘lovga qobiliyatsizlik (bankrotlik) ehtimolini bashoratlash modellari tahlili //Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil.– Т. 1. – №. 2. – С. 86-95. 3. Nabiev G‘. (2024) Korxonalarning to‘lovga qobiliyatsizligi hisobi va tahlilining xorijiy tajribalarini mamlakatimizda qo‘llash imkoniyatlari //Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil.– Т. 1. – №. 12. – С. 128-137. 6 Malumotlar asosida muallif tomonidan tayyorlangan. 510 6 33 29 24 22 18 15 16 0 10 20 30 40 2020 2021 2022 2023 2024 faoliyat yuritayotgan tashkilotga nisbatan % yillar Сумма по полю yopilish_foiz Сумма по полю ochilish_foiz 601 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 4. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining rasmiy vebsayti— www.cbu.uz 5. O‘zbekiston Respublikasi Statistika qo‘mitasi rasmiy vebsayti— www.stat.uz 6. O‘zbekiston Respublikasi qonunchilik milliy bazasi— www.lex.uz.