INTEGRACIYALIQ LINIYALAR QATINASIWINDA JARATILǴAN F6 GIBRIDLERINDE TALSHIQ SHIǴIMI HÁM ÓZGERIWSHEŃLIGI

78 UDK: 633.511:811.512.121 INTEGRACIYALIQ LINIYALAR QATINASIWINDA JARATILǴAN F6 GIBRIDLERINDE TALSHIQ SHIǴIMI HÁM ÓZGERIWSHEŃLIGI Turımbetov Muratbay Shamshetovich Awıl xojalıq ilimleri filosofiya doktorı(PhD), Diyxanshılıq awıl xojalıǵı eginleri selekciyası hám tuqımgershiligi kafedrası dotsenti w.w.a [email protected] Kalbaeva Barshınay Perdebaevna, Adilbaeva Aysulıw Amanbay qızı Qaraqalpaqstan awıl xojalıǵı hám agrotexnologiyalar institutı studentleri DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17536644 Аннотация. В статье подчеркивается, что в проводимых на протяжении многих лет исследованиях по улучшению качества хлопкового волокна можно добиться масштабного варьирования качественных характеристик волокна за счет межвидовой гибридизации. Ключевые слова. Хлопок, волокно, выход волокна, межвидовой, селекционный материал, диплоид, гибрид, гребень. Annotation. In the article, it is emphasized that in the research conducted for many years on the improvement of the quality of cotton fiber, it is possible to achieve a large-scale variation in fiber quality characteristics through interspecies hybridization. Key words. Cotton, fiber, fiber yield, interspecies, breeding material, diploid, hybrid, ridge. Kirisiw. Paxta talshıǵınıń jáhán bazarına shıǵıwında hám óz ornına iye bolıwında talshıq sapasınıń ornı sheksiz bolǵanlıqtan, ǵawashanıń basqa xojalıq belgilerin jaqsılaw menen bir qatarda talshıq sapasına da úlken itibar qaratıw lazım boladı. Atap aytqanda, ǵawashanıń G.arboreum x G.anomalum túrler aralıq gibrid ósimliklerin G.hirsutum L.hám G.borbodense L.túrleri menen gibridlew arqalı jaratılǵan jańa gibrid ósimliklerde talshıq uzınlıǵı, bekkemligi hám názikligi artıwı menen birge jánliklerge hám keselliklerge shıdamlılıǵı da artqanlıǵı atap ótilgen. Házirgi dáwirde paxta jetistiriwshi mámleketlerde bar paxta genofondınan paydalanıw tiykarında paxtashılıqtı rawajlandırıw, ásirese, ónimdarlıqtı arttırıw hám talshıq sapasın jaqsılaw boyınsha alıp barılıp atırǵan ilimiy izleniwler óz áhmiyetin joǵaltqan joq[1]. Bul da respublikamız genofondınan jabayı paxta qosımshaların engiziw arqalı xalıq xojalıǵı ushın bahalı qásiyetke iye bolǵan siyrek ushırasatuǵın donorlardı anıqlaw hám olardı selekciya procesine tartıw boyınsha izertlewlerdi kúsheytiwdi talap etedi. Házirgi waqıtta túrler aralıq 3-4-5 ózine tán gibridleniw (G.hirsutum L, G.barbadense L, G.thurberi Tod., G.raimondii Ulbr. hám G.arboreum L.) boyınsha ótkerilgen izertlewler nátiyjesinde jańa introgressiv 79 ǵawasha liniyaları hám sortları jaratıldı. ǴFRGTU ǵawashada ámeliy hám genetikalıq selekciya ushın tiykarģı material bolıp xizmet etiwi múmkin [2,4,5,8]. Sonday-aq, ǵawashanıń jabayı diploid túrlerin túrler aralıq G.thurberi Tod.x G.raimondii. gibridlew nátiyjesinde amfidiploidlar hám olar qatnasında alınǵan ósimlikler ústinen izertlewler alıp barılǵan hám alınǵan talshıq shıǵımı, talshıq uzınlıǵı joqarı jáne maylı gibrid úlgilerde xojalıq ushın bahalı bolǵan belgiler arasındaǵı unamsız baylanıslardı túrler aralıq gibridlew járdeminde buzılǵanlıǵın kórsetip bergen. Miywe shaqalarında ǵórekler túbi orayınan shetine qaray uzaqlasqan sayın talshıqtıń uzınlıǵı, metrikalıq nomeri artıp barıwı hám jetilgen talshıqlar procenti jáne talshıqtıń bekkemligi kemeyiwi izertlewlerde óz kórinisin tapqan. Sh.Namazov, R.Yuldasheva [7] hám basqa alımlar tárepinen genetikalıq uzaq gibridleniw dawamında joqarı áwládlarda talshıq shıǵımı boyınsha tallawlar alıp barılǵan. F5 gibrid kombinaciyalarında talshıq shıǵımı unamlı bolǵan qásiyetlerin kórsetti. Izertlewler nátiyjesinde AQSH úlgilerinde talshıq shıǵımı yaǵnıy 38,4% ten 40,7% aralıǵında dizimge alındı. Sonday-aq, izertlewler nátiyjesinde talshıq shıǵımı joqarı bolǵan, ǵawasha semeystvaları genetikalıq-selekciyalıq izertlewlerde baslanǵısh material sıpatında keńnen paydalanıw ushın usınıs etildi. Joqarıdaǵılardı názerde tutqan halda, izertlewlerimizde talshıq shıǵımı belgilerin úyreniwge ayrıqsha itibar qaratıldı. Nátiyjeler. Sultan sortı qatnasıwında shaģılıstırılgan F6 gibridlerinde de talshıq shıģımınıń ózgeriwsheńligi boyınsha ilimiy izertlew jumısları alıp barıldı. Izertlew nátiyjelerine qaray talshıq shıǵımı 37,5% ten (T-4672-73/16 x Sultan) 41,1% ke shekem (T-4684-86/16 x Sultan) bolǵanlıǵın kóriwimiz múmkin. Bul selekciyalıq materiallar standart S-6524 ǵawasha sortına salıstırılǵanda (36,2%) barlıq gibridlerden standartqa salıstırǵanda 1,7% ten 4,9% ke shekem ústinlikti kóriwimiz múmkin. Introgressiv liniyalardıń shaǵılıstırıwınan alınǵan F6 gibridlerde talshıq shıǵımı kórsetkishi. № Duragay kombinaciya M±m V% 1 Úlgi С-6524 36,2±1,03 2,50 2 F6 Т-4672-73/16 х Sultan 37,5±0,70 5,96 3 F6 Т-4674-77/16 х Sultan 38,9±0,69 5,64 4 F6 Т-4679-81/16 х Sultan 40,0±0,45 3,62 5 F6 Т-4684-86/16 х Sultan 41,1±1,15 8,90 6 F6 Т-138/16х Sultan 38,5±0,93 7,67 80 7 F6 Т-470/1/16 х Sultan 40,6±0,75 5,85 8 F6 Т-95/16 х Sultan 39,9±0,61 4,86 9 F6 Т-158/16 х Sultan 40,4±0,89 7,02 10 F6 Т-200/16 х Sultan 37,9±0,81 6,81 11 F6 Т-МВГ-2/16 х Sultan 39,0±0,57 4,69 12 F6 Т-58/16 х Sultan 38,0±0,55 3,60 13 F6 Т-1979/16 х Sultan 37,5±0,34 2,87 14 F6 Т-175/248/16 х Sultan 38,8±0,42 3,45 15 F6 Т-12/06/16 х Sultan 39,1±0,72 4,52 16 F6 Т-4747-48/16 х Sultan 38,4±0,33 2,79 17 F6 Т-БСГ-2/06/16 х Sultan 39,3±0,45 3,68 18 F6 Т-588/16 х Sultan 37,8±0,54 4,05 Talqílaw. Sh.E.Namazov hám basqalardıń maǵlıwmatlarında, túrli shaǵılıstırıwlar arqalı jaratılǵan selekciyalıq materiallardıń salıstırmalı analizi tiykarında, quramalı shaǵılıstırıw usılları nátiyjeli ekenligi anıqlanǵan. Sh.Namazov, R.Yuldasheva hám basqa alımlar tárepinen genetikalıq uzaq gibridleniw dawamında joqarı áwladlarda talshıq shıǵımı boyınsha analizler alıp barılǵan hám izertlewler nátiyjesinde talshıq shıǵımı joqarı bolǵan, ǵawasha shańaraqları genetikalıq-selekciyalıq izertlewlerde baslanǵısh material sıpatında keńnen paydalanıw ushın usınıs etilgen. Biziń tájiriybemizde selekciyalıq materiallar arasınan talshıq shıǵımı boyınsha 40% tan joqarı bolǵan bir qatar selekciyalıq materiallar tańlap alındı hám bular F6T-4679-81/16 x Sultan, F6T4684-86/16 x Sultan, F6T-470/1/16 x Sultan, F6T-158/16 x Sultan selekciyalıq materialları baslanǵısh materiallar sıpatında keyingi selekciyalıq izertlewlerge baslanǵısh material sıpatında usınıs etildi. Juwmaq. Selekciyalıq materiallar arasınan talshıq shıǵımı boyınsha 40% tan joqarı bolǵan bir qatar selekciyalıq materiallar tańlap alındı hám olar keyingi selekciyalıq izertlewlerge baslanǵısh material sıpatında usınıs etildi. Atap aytqanda, F6T-4679-81/16 x Sultan, F6T-4684-86/16 x Sultan, F6T-470/1/16 x Sultan, F6T-158/16 x Sultan selekciyalıq materialları baslanǵısh materiallar sıpatında keyingi selekciyalıq izertlewlerge baslanǵısh material sıpatında usınıs etiledi. 81 Paydalanílǵan ádebiyatlar: 1. Abdurakhmonov IY, Abdullaev AA, Buriev Z, Shermatov Sh,. Kushanov FN, Makamov A, Shapulatov U, Egamberdiev ShS, Salakhutdinov IS., Ayubov M, Darmanov M, Adylova A, Rizaeva SM, Abdullaev F, Khalikova M, Saydaliev H, Avtonomov V, Namazov ShE, Snamyan MF, Duiesenov T, Musaev J, Abdullaev AA and Abdukarimov A (2014). "World Cotton Germplasm Resources", Cotton Germplasm Collection of Uzbekistan. “Agricultural and Biological Sciences” book edited by Ibrokhim Y. Abdurakhmonov, ISBN 978-953-511622-6. 2. Намазов Ш, Матёкубов С, Садиқова О, Мамараҳимов Б, Жололов А (2023). Heredity and Vqriability of Early Maturity of Cotton Hybrids Developed by Participation of the Introgressive Progenies. BIO Web of Conferences 78(4)003, DOI:10.1051/bioconf/20237804003