ҚОРАҚАЛПОҒИСТОН ШАРОИТИДА ЎРГАНИЛАЁТГАН ҒЎЗАНИНГ ЖАҲОН КОЛЛЕКЦИЯСИ НАМУНАЛАРИДА БИР ДОНА КЎСАК ВАЗНИ БЕЛГИСИНИНГ НАМОЁН БЎЛИШИ
Full text
181 УЎК: 633.511 ҚОРАҚАЛПОҒИСТОН ШАРОИТИДА ЎРГАНИЛАЁТГАН ҒЎЗАНИНГ ЖАҲОН КОЛЛЕКЦИЯСИ НАМУНАЛАРИДА БИР ДОНА КЎСАК ВАЗНИ БЕЛГИСИНИНГ НАМОЁН БЎЛИШИ Матякубова М.Х., Матякубова Н.Х. Қорақалпоғистон қишлоқ хўжалиги ва агротехнологиялар институти магистрлари [email protected] DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17536991 Аннатоция: Мақолада Қорақалпоғистон шароитида ўрганилаётган ғўзанинг жаҳон коллекцияси намуналарида асосий хўжалик учун фойдали белгилардан бири бўлган бир дона кўсак вазни кўрсатгичларининг намоён бўлиши баён қилинган. Юқори кўрсатгичларни намоён қилган намуналар селекция жараёнида фойдаланиш учун тавсия қилинган. Annotation: The article describes the visibility of the indicators of the weight of one kernel, which is one of the useful signs for the main farm, in the samples of the world collection of cotton studied in the conditions of Karakalpakstan. Samples showing high indicators are recommended for use in the selection process. Калит сўзлар: генофонд, намуна, кўсак оғирлиги, ирсийланиш, чатиштириш, хўжалик учун фойдали белгилар. Бир дона кўсак вазни пахта ҳосилдорлигини белгиловчи асосий хўжалик учун фойдали белгилардан бири бўлиб, ғўза селекциясида юқори маҳсулдор навлар яратишда бу борада изланишларни талаб қилади. Ғўзанинг жаҳон коллекцияси намуналари орасидан кўсаги йирик намуналарни топиш ва уларни селекция жараёнига жалб қилиш катта аҳамият касб этади. Ғўзанинг жаҳон генофондидаги ёввойи ва ярим ёввойи турлар потенциалларидан самарали фойдаланиш орқали турлар ва навлараро турли хил мураккаб чатиштириш услубларидан маҳсулдор янги навлар яратилиши муҳим аҳамиятга эга эканлиги исботланган [1;227-230-б, 2;19-б, 3;58-59-с, 4;286-288-б]. Бу борада кўпгина олимлар изланишлар олиб бориб яхши натижалар олишган. Изланишлардан маълумки, бу белгининг ирсийланишида генотип катта рол ўйнар экан. М.Р.Тўхлиев, С.К.Матёқубов, Ш.Э.Намазов [5; 243245-б.] изланишларида F2 (МВГ-2 х Бухоро-102), F2 (F32К-203 х Наманган 1) х Бухоро-102, F2 (Л-158 х Бухоро-102) дурагайларида бошқа дурагайларга нисбатан битта кўсакдаги пахта вазни бўйича юқорироқ натижалар қайд этилган.Тажрибамизнинг асосий мақсади ғўзанинг жаҳон коллекцияси намуналари орасидан бир дона кўсак вазни йирик бўлган шаклларни топиш
182 ва селекция жараёнига жалб қилиш эди. Бунинг учун 100 та намуна ва шу жумладан назорат нав сифатида маҳаллий С-4727 нави ўрганилди. Вегетация даври охирида қаторлардан 25 кўсакли намуналар терилди. Лаборатория шароитида намуналар электрон торозиларда тортилиб, умумий оғирлик кўсак сонига бўлиниб бир дона кўсак сони аниқланди. Тажриба натижалари жадвалда келтирилган. Жадвал маълумотларидан кўриниб турибдики, энг юқори кўрсатгич билан энг паст кўрсатгич орасида жуда катта фарқ мавжуд (1,89 грамдан 7,88 грамгача). Шунинг учун намуналарни энг юқори, ўртача ва паст кўрсатгичга эга гуруҳга бўлиб ўрганишни маъқул кўрдик. 6 граммдан юқориси юқори, 5 граммдан 6 граммгача ўртача, 5 граммдан пастини эса паст кўрсатгич деб қабул қилдик. 29 навда назорат навдан юқори кўрсатгич намоён бўлиб, назорат навдан 0,02 граммдан 1,99 граммгача юқори натижани кўрсатди. Назорат навда бир дона кўсак оғирлиги 5,89 граммни ташкил қилди. 69 намунада назорат навдан паст кўрсатгич намоён бўлди. Бу ердаги назорат навдан фарқ 0,03 граммдан 4,00 граммгача бўлди. № t/r Katalog raqami Nav, namuna nomi Kelib chiqishi Qaysi turga mansubligi Bir dona ko’sak vazni Nazoratdan farqi 1 K-8 Webber AQSh hirsutum 5,38 -0,51 2 K-18 Zone Star AQSh hirsutum 5,27 -0,62 3 K-64 Texas AQSh hirsutum 4,96 -0,93 4 K-112 Ǵóza AQSh hirsutum 5,13 -0,76 5 K-170 Rowden AQSh hirsutum 4,96 -0,93 6 K-178 Texas AQSh hirsutum 5,58 -0,31 7 K-384 Amerika ǵózasi AQSh hirsutum 5,57 -0,32 8 K-449 Mebone AQSh hirsutum 6,01 +0,12 9 K-553 Wamna makors C. AQSh hirsutum 5,37 -0,52 10 K-601 Delta typi AQSh hirsutum 6,19 +0,30 11 K-604 C00K yoki Cook AQSh hirsutum 5,94 -0,05 12 K-659 Dixic Trimph 2 AQSh hirsutum 5,42 -0,47 13 K-664 Council Toole AQSh hirsutum 4,94 -0,95 14 K-787 Dixic Trimph AQSh hirsutum 5,77 -0,12 15 K-808 Misdell 2 AQSh hirsutum 6,04 +0,15 16 K-832 Acola AQSh hirsutum 5,69 -0,20 17 K-882 Acola AQSh hirsutum 6,35 +0,46 18 K-902 Wacona AQSh hirsutum 6,78 +0,89 19 K-938 Westex AQSh hirsutum 6,01 +0,12 20 K-1186 Acola AQSh hirsutum 5,99 +0,10 21 K-3201 Deltapine smooth AQSh hirsutum 6,78 +0,89 22 K-39065 Boglei Stomtex AQSh hirsutum 6,01 +0,12 23 K-39081 Mexiko 910 AQSh hirsutum 6,55 +0,66
183 24 K-39178 Andrews AQSh hirsutum 5,53 -0,36 25 K-381 Amerika ǵózasi Ózbekiston hirsutum 4,79 -1,10 26 K-548 Foster-2090 Ózbekiston hirsutum 5,30 -0,59 27 K-602 Triumf Navrotsk. Ózbekiston hirsutum 7,30 +1,41 28 K-961 Baraka Ózbekiston hirsutum 5,65 -0,24 29 K-642 Zavod smes 2329 Ózbekiston hirsutum 5,42 -0,47 30 K-217 Ǵóza Turkmaniston hirsutum 5,44 -0,45 31 K-262 Ǵóza Turkmaniston hirsutum 5,91 +0,02 32 K-382 Ǵóza Turkmaniston hirsutum 5,57 -0,32 33 K-197 Amerika ǵózasi Afǵoniston hirsutum 5,00 -0,89 34 K-208 Pembe Afǵoniston hirsutum 5,28 -0,61 35 K-146 Ǵóza Eron hirsutum 5,06 -0,83 36 K-284 Mahalliy ǵóza Eron herbaceum 6,50 +0,61 37 K-1077 Liniya 1004 Eron hirsutum 5,82 -0,07 38 K-1118 Liniya 598 Eron hirsutum 6,70 +0,81 39 K-1127 Liniya 326 Eron hirsutum 5,29 -0,60 40 K-141 Dasauzin Eron hirsutum 5,67 -0,22 41 K-313 Xokl Meksika hirsutum 4,12 -1,77 42 K-317 Ǵóza Meksika hirsutum 4,27 -1,62 43 K-308 Ǵóza Turkiya herbaceum 4,43 -1,46 44 K-422 285 F Pokiston hirsutum 5,63 -0,26 45 K-2978 Puog E Pokiston arboreum 2,06 -3,83 46 K-427 AK 4 Hindiston arboreum 5,24 -0,65 47 K-1511 Cawnpore White Hindiston arboreum 1,89 -4,00 48 K-445 Ǵóza Efiopiya hirsutum 5,92 +0,03 49 K-612 Ǵóza Efiopiya hirsutum 6,03 +0,14 50 K-619 Ǵóza Efiopiya hirsutum 5,73 -0,16 51 K-185 Ǵóza Gruziya hirsutum 4,84 -1,05 52 K-508 Ǵóza Gruziya 4,91 -0,98 53 K-653 King Karayazskiy Gruziya hirsutum 6,81 +0,92 54 K-239 Ǵóza Armeniya hirsutum 5,06 -0,83 55 K-821 Ǵóza 45/54 Argentina hirsutum 6,62 +0.73 56 K-875 Rosetencale Alvel Argentina hirsutum 5,80 -0,09 57 K-824 Rim de Boy Braziliya hirsutum 5,19 -0,70 58 K-332 Ǵóza Gvatemala hirsutum 5,15 -0,74 59 K-351 Ǵóza Panama hirsutum 5,56 -0,33 60 K-39 Ocayli Peru hirsutum 5,17 -0,72 61 K-817 28.03.4.3. Jan. Afrika hirsutum 4,62 -1,27 62 K-932 Acgintishe Baumn. Egipt hirsutum 6,70 +0,81 63 K-943 Carcolat Eritriya hirsutum 5,75 -0,14 64 K-983 Cotonnier du Tab. Marokko hirsutum 5,67 -0,22 65 K-630 Pamuk Yugaslaviya hirsutum 6,09 +0,20 66 K-297 Koreya 4,53 -1,36 67 K-1515 Manipur White Shan States arboreum 6,84 +0,95 68 K-45 Early King hirsutum 4,74 -1,15 69 K-48 Webber hirsutum 5,49 -0,40 70 K-36 Foster hirsutum 5,05 -0,84 71 K-76 Ǵ óza hirsutum 6,01 +0,12
184 72 K-84 Salut hirsutum 5,39 -0,50 73 K-90 Blue Rillon hirsutum 5,32 -0,57 74 K-98 Pedigreed Webber hirsutum 5,70 -0,19 75 K-101 Banc Account hirsutum 4,70 -1,19 76 K-125 Ǵóza hirsutum 4,90 -0,99 77 K-180 Durokgo hirsutum 6,47 +0,58 78 K-268 Fakt hirsutum 4,91 -0,98 79 K-360 Ǵóza 5,20 -0,69 80 K-334 Miobon hirsutum 6,98 +1,09 81 K-403 Ǵóza hirsutum 5,27 -0,62 82 K-537 2017 5,30 -0,59 83 K-545 Navrockiy-2088 hirsutum 6,63 +0,74 84 K-575 Ǵóza hirsutum 7,88 +1,99 85 K-1070 Liniya 1206 hirsutum 6,73 +0,84 86 K-1141 Triumf Navr hirsutum 6,70 +0,81 87 K-1192 Stoneville/Zone hirsutum 6,36 +0,47 88 S-4727 (St) Nazorat navi Ózbekiston hirsutum 5,89 0 Хулоса қилиб шуни айтиш мумкинки, бир дона кўсак вазни бўйича селекциясида назорат навдан сезиларли даражада устунликка эга бўлган коллекция рақами К-902(+89 гр.), коллекция рақами К-3201(+0,89 гр.), коллекция рақами К-602(+1,41 гр.), коллекция рақами К-1118(+081 гр.), коллекция рақами К-653(+0,92 гр.), коллекция рақами К-1515(+0,95 гр.) коллекция рақами К-334(+1,09 гр.), коллекция рақами К-575(+1,99 гр.) коллекция рақами К-1070(+0,84 гр.), коллекция рақами К-1141(+0,81 гр.) каби намуналарни дурагайлашда донор сифатида фойдаланиш мумкин. Фойдаланилган адабиётлар: 1. Boboеv S.G‘., Amanturdiеv I.G‘., Muratov G‘.A. Murakkab turlararo duragaylash asosida yaratilgan yangi g‘o‘za navlarining ayrim xo‘jalik bеlgilari bo‘yicha tahlili // Xorazm ma’mun akadеmiyasi axborotnomasi №-9. 2020. B-227-230. 2. Djabborov J., Axmеdov Dj., Holliеv E., Xalmanov B., Axmеdov J. Nazorat ko‘chatzorida o‘rganilgan nav va tizmalarning qimmatli xo‘jalik bеlgilari ko‘rsatkichlari.// Agro ilm. – Toshkеnt, 2020. -№2 (65). -B-19. 3. Сайдалиев H. Скороспелост образцов хлопчатника. «Современное состояние селекции и семеноводства хлопчатника, плоблемы и пути их решения» nomli xalqaro ilmiyamaliy konferensiya to‘plami. Toshkent, 2007. 146-148 b. 4. Xalikova M.B., Umarova J.K. G‘o‘zaning turlararo duragaylarida ayrim xo‘jalik bеlgilari va o‘rgimchakkana bilan zararlanishning o‘zaro bog‘liqligi // «Tuproq unumdorligini oshirishning ilmiy va amaliy asoslari» nomli xalqaro ilmiy-amaliy konfеrеnцiya ma’ruzalari asosidagi maqolalar to‘plami (2007 yil 27-28 avgust). –Toshkеnt, 2007. –B.286-288. 5. Тўхлиев М.Р., Матёқубов С.К., Намазов Ш.Э. Турлараро чатиштириб олинган F2 дурагайларда битта кўсакдаги пахта вазнининг ирсийланиши// Хоразм Маъмун академияси ахборотномаси.-Хоразм, 2020. № 9. -Б. 243-245.