scieee AI-readable full text Open interactive document viewer

СУВ ТАНҚИСЛИГИ ШАРОИТИДА ЕТИШТИРИЛГАН ҒЎЗАНИНГ НАВЛАРИ ВЕГЕТАТИВ АЪЗОСИГА ЭЛЕКТРОМАГНИТ ТЎЛҚИНЛАР ОРҚАЛИ ТАЪСИР ЭТТИРИШ НАТИЖАСИДА АЙРИМ БЕЛГИЛАР ЎЗГАРУВЧАНЛИГИ

З.Ю.Ибрагимова

Full text

307 УДK. 577.24 СУВ ТАНҚИСЛИГИ ШАРОИТИДА ЕТИШТИРИЛГАН ҒЎЗАНИНГ НАВЛАРИ ВЕГЕТАТИВ АЪЗОСИГА ЭЛЕКТРОМАГНИТ ТЎЛҚИНЛАР ОРҚАЛИ ТАЪСИР ЭТТИРИШ НАТИЖАСИДА АЙРИМ БЕЛГИЛАР ЎЗГАРУВЧАНЛИГИ З.Ю.Ибрагимова б.ф.ф.д. (PhD), доцент в.в.б. DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17537342 Аннотация. Мақолада сув танқислиги шароитида нав ва линия ўсимликларининг ўсиш-ривожланиши ва айрим хўжалик белгилари ўзгарувчанлигига электромагнит тўлқинлар таъсирини ўрганиш натижасида олинган изланишлар таҳлили келтирилган. Олинган натижалар асосида нав ва линия ўсимликларининг ноқулай шароит ва экиш олдидан паст частотали электромагнит тўлқинларга турли хилдаги жавоб реакциялари, уларни гетероген ва гомоген популяцияларга тааллуқли эканлиги ёки уларнинг генотипик ҳолатларига боғлиқлигидан далолат бериши аниқланди. Калит сўзлар: генотип, генетик коллекция, ғўза, нав, линия, электромагнит индукция, стресс, вегетация, ўзгарувчанлик. Abstract. The article presents an analysis of research obtained as a result of studying the influence of electromagnetic waves on the growth and development of plant varieties and lines and the variability of some economic traits under conditions of water scarcity. Based on the obtained results, it was established that the varieties and lines of plants' various response reactions to unfavorable conditions and low-frequency electromagnetic waves before sowing indicate that they belong to heterogeneous and homogeneous populations or depend on their genotypic state. Keywords: genotype, genetic collection, cotton, variety, line, electromagnetic induction, stress, vegetation, variability. Кириш. Ноқулай шароит ғўза ўсимлигининг ўсиш-ривожланиши ва ҳосилдорлигига салбий таъсир кўрсатади. Ўсимликларда бундай шароитларда рўй берувчи физио-логик, биокимёвий ва генетик жараёнларни ўрганиш муҳим ҳисобланиб, уларни ўрганиш асосида ўсимликларнинг ноқулай шароитларга мослашган, касалликларга чидамли ва ҳосилдор навларини яратиш имкони туғилади. Шунга кўра, пахта ҳосилдорлигини ошириш ва унинг сифатини йўқотмаслик учун илмий асосга эга ёндашувлар талаб этилиб, унга мувофиқ, стресс шароитга мослашувчан генотипларни топиш ёки қўшимча усулларни қўллаш орқали чидамлилик хусусиятларини ошириш билан боғлиқ бўлган муа-ммоларни ҳал этиш долзарб ҳисобланади. Илмий манбаларда физик омиллар ёки муҳит омиллари ва улар билан боғлиқ кўплаб морфологик, физиологик параметрларнинг ўзгаришига тааллуқли хорижий ва маҳаллий муаллифларнинг маълумотлари мавжуд. 308 Лекин тадқиқотларнинг аксариятида омилнинг биологик объектга таъсир механизмлари, генотип ва му-ҳит муносабатлари тўлиқ очиб берилмаган [1, 2, 5, 6, 7]. Шунга кўра, айрим хўжалик навлари ва генетик коллекциянинг икки истиқболли линиясининг чигитигаЭМИ таъсир эттирган ҳолда, бўз тупроқ шароитида ўсимлик белгилари ўзгарувчанлиги ва муҳит шароитига мослашишда ЭМИнинг самарасини белгилаш аҳамиятлидир [3, 4]. Тадқиқотнинг мақсади. сув танқислиги шароитида нав ва линия ўсимликларининг ўсиш-ривожланиши ва айрим хўжалик белгилари ўзгарувчанлигига электромагнит тўлқинлар таъсирини ўрганишдан иборат. Тадқиқот объекти ва услуби. Тадқиқот объекти сифатида республикамизнинг бир нечта вилоят фермер хўжаликларида экилаётган Султон, Ибрат навларидан фойдаланилди. Тажрибалар ЎзМУ қошидаги “Ботаника боғи”даги “Генетика” кафедрасининг тажриба майдонида амалга оширилди. Дала майдонининг гумус миқдори кам бўлган, аввалдан суғориб келинадиган бўз тупроқли, гранулометрик таркибига кўра ўртача қумоқли бўлиб, сизот сувлари чуқур (10,0 ва ундан ортиқ метр) жойлашган. Ер рельефи бироз нишабли, шўрланмаган, табиий равишда оқпалак (вертициллез) касаллиги билан зарарланган. Чекланмаган дала нам сиғими (ЧДНС) -22,5% га тенг. Меъёрий шароитда суғориш 1-2-1 чизма ва сув танқислиги шароитида эса 1-1-0 чизмага биноан юзага келтирилди.Вегетация даврининг гуллаш босқичида Султон, Ибрат навлари ва Л-4112, Л452линияларининг тажриба вариант ўсим-ликларининг вегетатив аъзосига 4 Гц (10мкТл) частотали ЭМИ қурилмаси ёрдамида 10 кун мобайнида ишлов берилиб, ишлов беришдан олдинги ва ишловдан сўнг ҳамда 3-босқич етилиш даврида ўсиш ва ривожланишга кўра ҳисоботлар амалга оширилиб, назорат ва тажриба вариант ўсимликларининг кўрсаткичлари таҳлил қилинди. Тадқиқот натижалари ва таҳлили. Ўсимликларнинг гуллаш давридаги асосий поясининг узунлигига кўра сезиларли тафовут меъёрий шароитда Ибрат нави (Н-57,5±2,11см.; Т-67,4±1,91 см; Ф-9,9); Т-81,3±2,14 см; Ф-1,0), сув танқислиги шароитида ривожланган Султон (Н-56,3±1,86 см.; Т62,6±2,15 см; Ф-6,3) ўсимликларида назорат вариант ўсимликларига нисбатан тажриба вариант ўсимликларининг устунлиги сезилди. Асосий поядаги бўғинлар сонига кўра, меъёрий шароитда Султон нави Н-18,6±0,29; Т19,1±0,33, қийматлар кузатилган бўлса, сув танқислиги шароитида эса Султон навида Н-17,3±0,27; Т-17,8±0,29 қийматлари кузатилди. Ўрганилган белгига кўра, назорат вариант ўсимликларининг тажриба вариант 309 ўсимликларига нисбатан устунлик қилиши ҳар иккала (меъёрий ва сув танқислиги) шароитда ҳам Ибрат навида кузатилмади. Вегетатив аъзосига ЭМИ таъсир эттирилган нав ва линияларнинг гуллаш давридаги асосий поя узунлиги кўрсаткичлари Материал лар Асосий поянинг узунлиги х ± m(см) Меъёрий шароит Сув танқислиги Н Т Ф Н Т Ф Султон 71,41±1,67 71,62 ±2,31 0,3 56,37 ± 1,86 62,65 ± 2,15 6,3 Ибрат 57,54±2,11 67,43 ± 1,91 9,9 47,82 ± 1,94 48,28 ± 1,89 0,4 Хулосалар. Асосий поядаги бўғинлар ва ҳосил шохларининг сонига кўра, тажрибанинг назоратга нисбатан устунлиги Султон нави, Л-4112 ва Л452 линия ҳисобига ҳал бўлгани ҳолда, аксинча ҳолат Ибрат навида кузатилди. Нав ва линия ўсимликларининг ноқулай шароит ва экиш олдидан паст частотали электромагнит тўлқинларига турли хилдаги жавоб реакциялари, уларни гетероген ва гомоген популяцияларга тааллуқли эканлиги ёки уларнинг генотипик холатларига боғлиқлигидан далолат беради. Манба ва адабиётлар: 1. Кушаренко М.Д. Экзогенная регуляция водообмена, засухо и морозоустойчивости растений. – Кишинев: Штиинса, 1990. – 123 с. 2. Крупнов В. А. Засуха и селекция пшеницы: системный подход // С.-х. биология. – 2011. – № 1. –С. 12-24. 3. Лукянова С.В. Действие электромагнитных полей с различными характеристиками навсхожесть семян хлопчатника / С.В. Лукянова, А.К. Тонких, А.А. Бекмухамедов, С.У. Ибрагимхаджаев // Вестник НацУУз. –2016. – № 3/1. – С. 82-85. 4. Мусаев Д.А. Изучение физиологических параметров водного баланса растений у линий и сортовгенетической коллекции хлопчатника в разных условиях водоснабжения / Д.А. Мусаев, С.М. Набиев, Ш. Турабеков, С.У. Ибрагимхаджаев, М.М. Эргашев, А.К. Рахимов // Вестник НацУУз. – 2014. – № 3/1. – С. 36-39. 5. 5.Набиев С.М., Абуховская А.П., Хегай Е.В. Влияние водного стресса на морфобиологические признакихлопчатника // Узб. биол. журнал. – 2006. – № 5. – С. 6069. 6. Adamovskaya V.G., Molodchinkova A.A., Popv S.P. Activity of kell lections and nitrate reductivt in maizeseedlings under the affect of water deficit and hyperthermia // Physiology and biochemistry of the cult. Plants. –2010. – No. 42 (4). – Рр. 331-338. 7. Ibragimova Z.Yu. Effect of Electromagnetic Field on Crop Branches During Flowering Periods of Cotton Under Norinal and Water Deficit Conditions. Texas Journal of Multidisciplinary Studies ISSN NO: 2770-0003. https://zienjournals.com Date of Publication: 08-03-2023. Volume 18. 24-26 P.