QARAQALPAQSTAN RESPUBLIKASÍNDA AWÍL XOJALÍǴÍ EGINLERI EGILGEN TOPÍRAQLARDÍ EKOLOGIYALÍQ BAHALAW

590 UDK: 631.95 QARAQALPAQSTAN RESPUBLIKASÍNDA AWÍL XOJALÍǴÍ EGINLERI EGILGEN TOPÍRAQLARDÍ EKOLOGIYALÍQ BAHALAW Absattarov Nietbay Allanbergenovich, b.i.k., docent Qaraqalpaqstan awıl xojalıǵı hám agrotexnologiyalar institutı, Nókis qalası absattar[email protected] DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17537977 Annotaciya. Maqalada awıl xojalıǵında suwǵarıw máseleleri, mashqalaları, suwdan paydalanıw hám klimat ózgerisleri nátiyjesinde úlken antropogen tásirlerge ushırap atırǵan Aral boyı regionı topıraqlarınıń jaǵdayın ekologiyalıq bahalaw máseleleri kórip shıǵılǵan. Topıraqqa antropogen tásirdi minimallastırıwǵa qaratılǵan turaqlı diyqanshılıq texnologiyaları islep shıǵıldı hám engizildi. Unamsız aqıbetlerdi óz waqtında anıqlaw hám saplastırıw maqsetinde aralıqtan turıp hám turaqlı laboratoriyalıq analizlerden paydalanǵan halda topıraq monitoringi sisteması jolǵa qoyıldı. Gilit sózler: ekologiyalıq bahalaw, topıraq halatı, antropogen tásir, pataslanıw, turaqlı basqarıw. Аннотация. В статье рассматриваются вопросы экологической оценки состояния почв Приаралья, которые подвергаются значительному антропогенному воздействию в результате проблем орошения, водопользования и изменения климата в сельском хозяйстве. Разработаны и внедрены устойчивые технологии земледелия, направленные на минимизацию антропогенного воздействия на почву. В целях своевременного выявления и устранения негативных последствий налажена система мониторинга почвы с использованием дистанционных и регулярных лабораторных анализов. Ключевые слова: экологическая оценка, состояние почвы, антропогенное воздействие, загрязнение, устойчивое управление. Annotation. The article examines the issues of ecological assessment of the soil conditions of the Aral Sea region, which are subject to significant anthropogenic impact as a result of problems in irrigation, water use, and climate change in agriculture. Sustainable farming technologies aimed at minimizing anthropogenic impact on soil have been developed and implemented. In order to timely identify and eliminate the negative consequences, a system of soil monitoring using remote and regular laboratory analyses has been established. Keywords: environmental assessment, soil condition, anthropogenic impact, pollution, sustainable management. Kirisiw. Aral teńiziniń qurıwı 20-ásirdiń ekinshi yarımında insaniyattıń tábiyattan aqılǵa uǵras paydalanbawı nátiyjesinde júzege kelgen eń iri ekologiyalıq apatshılıqlardıń biri sıpatında aytıp ótiw orınlı. Ekologiyalıq apatshılıq orayı esaplanǵan Qaraqalpaqstan Respublikasında tábiyat resurslarınan aqılǵa muapıq paydalanıw hám hár qıylı qorshaǵan ortalıq komponentlerin qorǵawda qorshaǵan ortalıqtıń halatı, insaniyattıń oǵan tásiri ham usı tásirdiń aqıbetlerin kórsetiwshi ekologiyalıq indikatorlardı izertlew úlken ámeliy áhmiyetke iye. 591 Ásirese Qubla Aral boyı aymaqları ekologiyalıq basımǵa kóp ushıraǵan, topıraǵı shorlanǵan, suwları pataslanǵan hamde tábiyǵıy ekosisteması buzılǵan aymaq esaplanadı. Regionda topıraqlardıń pataslanıwınıń tiykarǵı derekleri sıpatında iri óndirislik mekemelerdiń shıǵındıları, záhárli ximikatlar oshaǵı hámde óndiris shıǵındıları esaplanadı. Alımlar tárepinen 2018-2025-jıllarda ótkerilgen monitoring nátiyjeleri boyınsha Xojeli, Shımbay, Amudár`ya ham Kegeyli rayonlarında topıraqlardıń pesticidler menen pataslanıwı ruxsat etilgen normadan 5 ese ziyat ekenligin kórsetti. Nókis rayonında nitrattıń muǵdarı ruxsat etilgen muǵdardan 56,8 ese, Taxiatash, Xojeli hám Shımbay rayonlarında bolsa 12,9 dan 75,1 ese ziyat ekenligin kórsetti [3]. Qaraqalpaqstan Respublikasında suwǵarılatuǵın zonalarda topıraq mashqalaların sheshiwde aymaqtı arqa, oraylıq hám túslik zonalarǵa bólip úyreniw áhmiyetli. Sebebi qubla zona arqa zonaǵa salıstırǵanda awıl xojalıq eginlerin jetistiriwge qolaylıraq zona ham miynet resurslarına bay aymaq. Bunday hár qıylı sharayatlarǵa iye aymaqta topıraq halatın jaqsılaw hám qayta tiklew boyınsha kompleks bahalaw zárúrligi payda boladı. Topıraqtı funkcional-ekologiyalıq bahalaw bul topıraqlardıń degradaciyaǵa ushırawın anıqlaw hám olardıń qayta tikleniwin anıqlaw ushın áhmiyetli instrument bolıp xızmet qıladı. Izertlew usılları. Aymaqtı funkcional-ekologiyalıq bahalaw ushın tómendegi usıllardan paydalanıldı. - topıraqtıń fizikalıq-ximiyalıq qásiyetin analizlew, pH ólshew, shorlanıw dárejesi, gumus, azot, fosfor hám mikroelementler muǵdarı. - ekotoksikologiyalıq usıllar – topıraq toksinligin hám olardıń óz-ózinen tazalanıw uqıplıǵın bahalaw. Izertlew nátiyjeleri. Izertlewler nátiyjesinde Qubla Aral aldı regionı topıraqları kúshli shorlanıw dárejesine iyeligi, ásirese intensiv suwǵarılatuǵın topıraqlarda bul ayqın kórinetuǵınlıǵı dálillendi. Topıraq pH kópshilik halatta 7.58.5 aralıgında bolıp shorlanıw tendenciyasınıń bar ekenligin kórsetedi. Gumus muǵdarı úyrenilgen topıraqlarda aldınǵı jaǵdayına qaraǵanda 25-30% páseygenin, nátiyjede topıraq strukturasınıń degradaciyasın hám topıraq ónimdarlıǵınıń páseyiwin kórsetti. Aral boyı topıraqları hár qıylı toksin zatları, sonıń ishinde pesticid hám awır metallar menen pataslanǵan. Izertlewler nátiyjeleri awıl xojalıgında paydalanatuǵın jerler kóbirek ximiyalıq tóginler hám pesticidler ekosistemaǵa qanday tárizde tásir etiwi esapqa alınbastan kóbirek qollanılǵanlıǵı sebepli toksin zatlar menen pataslanıw dárejesi joqarı ekenligi anıqlandı. Bul ósimliklerdiń ósiwi hám topıraq 592 biotasınıń rawajlanıwına keri tásir etip, topıraqtıń funkcional imkaniyatların shekleydi [1]. Qubla Aral boyı regionı topıraqları suw balansın uslaw, uglerodtı saqlaw hám pataslanǵan zatlardı filtirlew sıyaqlı ayırım ekologiyalıq funkciyasın atqara almay atır. Bul funkciyalardıń buzılıwı ekosistemanıń degradaciya processin awırlastıradı hám usı aymaqta jasawshı xalıqtıń jasaw tarizin qıyınlastıradı. Biraq topıraqtıń ekosistemalıq funkciyasın tiklew boyınsha alıp barılıp atırǵan ilimiy joybarlar ayırım rayonlarda unamlı ózgerisler bolıp atırǵanlıgın kórsetpekte [2]. Demek topıraqtıń joqarı dárejede degradaciyaǵa ushırawına qaramastan olardı tiklew imkaniyatları bar. Bunıń ushın kompleks qadem yaǵnıy agrotexnikanı jetilistiriw, organikalıq diyqanshılıq sistemasın endiriw, topıraqtı rekul`tivaciyalaw usılların islep shıǵıw, shorlanıwdı basqarıw hám qurǵaqshılıqqa shıdamlı awıl xojalıq eginlerin egiw hám t.b. ilajlar isleniwi kerek. Solay eken Qubla Aral boyı regionı topıraqların ekologiyalıq baxalaw nátiyjeleri antoropogen faktorlar tásiri topıraqqa kúshli tásir kórsetkeni anıqlandı. Awıl xojalıq eginleriniń zúráátligi qorshaǵan ortalıqtıń koplegen faktorlarına baylanıslı, yaǵnıy awıl xojalıq eginleriniń biologiyalıq talabına mas kelgeni sayın zúráátlik artıp bara beredi. Eginler talabı menen ósimlik jasaw ortalıǵı sharayatı tolıq say kelgen uaqıtta biologiyalıq imkaniyat dárejesindegi zúráátlik alınadı. Jer resursların basqarıwdıń tiykarlanǵan usılların hám topıraqtı rekul`tivaciyalawdı qollanıw Qubla Aral boyı regionınıń ekologiyalıq jaǵdayın belgili dárejede jaqsılawı hám awıl xojalıgın turaqlı rawajlanıwın támiyinlewi múmkin. Paydalanılǵan ádebiyatlar dizimi: 1. Kuldaev N.S., Abdullaev A.I. Ekologicheskie aspektı i problemı pochv Priaral`ya // Jurnal ekologii i sel`skogo xozyaystva, 2020.- №58(2), S. 45-60. 2. Grishin V.N., Ivanova L.A. Vozdeystvie antropogennıx faktorov na sostoyanie pochv v Central`noy Azii // Izvestiya Tashkentskogo gosudarstvennogo universiteta, № 12(3), S. 102113. 3. Kurbanov A.B., Eshanov T.B., Ibragimov M.Yu. i dr. Gigienicheskaya ocenka pesticidov, primenyaemıx v Respublike Karakalpakstan.- Nukus: «Bilim», 200075 s. 4. Umarov E.K. Regional`nıe aspektı izucheniya geograficheskix problem respubliki Karakalpakstan //Mater. VIII s`ezda Geograf. Obsh. Uzbekistana 27-28 noyabrya 2009.- Nukus: KGU, 2009.- s.9-13. 5. Informacionnıy sayt Uzgidrometa: http://www.climate.uz