INGLIZ TILINI O'RGANISHDA PSIXOLOGIK TO'SIQLAR VA ULARNI BARTARAF QILISH USULLARI

189 INGLIZ TILINI O‘RGANISHDA PSIXOLOGIK TO‘SIQLAR VA ULARNI BARTARAF QILISH USULLARI Konratbaeva Ayjamal Bazarbaevna O‘zMPU Psixologiya kafedrasi o‘qituvchisi Ibragimova Dildora Normuminovna O‘zMPU “Xorijiy til va adabiyot: ingliz tili” yo‘nalishi 1-bosqich talabasi ANOTATSIYA: Maqolada ingliz tilini o‘rganish jarayonida uchraydigan psixologik to‘siqlar – qo‘rquv, ishonchsizlik va motivatsiya yetishmasligihaqida so‘z yuritiladi . shuningdek, Stephan Krashen, Robert Gardner va Lev vygotskiy kabi mashhur olimlarning nazariyalari asosida ushbu muammolarning ilmiy izohi berilgan . Maqolada psixologik muhit , integrative motivatsiya va ijtimoiy qo‘llab quvvatlash til o‘rganish samaradorligini oshiruvchi asosiy omillar sifatida ko‘rsatib o‘tilgan. KALIT SO‘ZLAR: ingliz tili, psixologik to‘siq , motivatsiya, ishonch, muloqot. Bugungi globallashuv davrida xorijiy tillarni, xususan, ingliz tilini mukammal oʻrganish har bir yosh uchun zaruriy ehtiyojga aylanmoqda. Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev ham bu masalaga alohida eʼtibor qaratib, bir nutqida shunday degan edi: “Bugungi kunda chet tillarini, avvalo ingliz tilini puxta bilish – bu yoshlarimiz uchun zamon talabi, ularning hayotda oʻz oʻrnini topishi, dunyo miqyosida raqobatbardosh boʻlishi uchun eng katta imkoniyatdir”. Ushbu fikr ingliz tilini oʻrganish nafaqat taʼlim sohasida, balki shaxsiy taraqqiyotda ham hal qiluvchi ahamiyatga ega ekanligini koʻrsatadi [1]. Biroq amaliyot shuni koʻrsatadiki, koʻplab talabalar va oʻquvchilar tilni oʻrganish jarayonida maʼlum psixologik toʻsiqlar bilan toʻqnash keladilar. Tilni muvaffaqiyatli oʻrganishda motivatsiya va irodaviy sifatlarning ahamiyati ham muhim. Masalan, Ryan va Deci tomonidan ishlab chiqilgan O‘zini-o‘zi belgilash nazariyasiga ko‘ra, til o‘rganuvchi shaxsning ichki motivatsiyasi (qiziqish, o‘zini rivojlantirish istagi) tashqi motivatsiyaga (imtihon topshirish, grant yutish) qaraganda uzoq muddatli va barqaror natijalar beradi. Til oʻrganishdagi psixologik muammolarning asosiylaridan biri – bu kommunikativ qoʻrquvdir. Oʻquvchi yoki talaba ingliz tilida gapirish jarayonida xato qilishdan choʻchiydi, bu esa uning erkin fikr bildirishiga toʻsqinlik qiladi. Mashhur tilshunos olim Stephen Krashen oʻzining “Affective Filter Hypothesis” nazariyasida bunday holatni “taʼsirchan filtr” deb ataydi. Uning taʼkidlashicha, insonning hissiy holati – qoʻrquv, uyat, ishonchsizlik darajasi – til oʻzlashtirish jarayoniga bevosita taʼsir qiladi [2; 30-b]. Agar talaba oʻzini erkin his qilmasa, eng yaxshi metodik taʼlim ham 190 kutilgan natijani bermaydi, chunki til oʻrganishga kerakli bilim miyasining mos qismlariga yetib bormaydi. Motivatsiya ham til oʻrganishda asosiy omillardan biridir. Robert Gardner oʻz tadqiqotlarida motivatsiyaning ikki turini – instrumental va integrativ motivatsiyani – farqlab beradi [3; 10-15-b]. Unga koʻra, ingliz tilini faqat imtihondan oʻtish yoki ish topish uchun oʻrganayotgan shaxslar tilni qisqa muddatda oʻrganishi mumkin, biroq bu chuqur va barqaror natija bermaydi. Aksincha, ingliz tilini madaniyat, adabiyot va milliy ruhni anglash uchun oʻrganayotgan talabalar yanada samarali natijalarga erishadilar. Demak, oʻqituvchilar va ota-onalar til oʻrganishda bolalarga faqat amaliy emas, balki maʼnaviy va madaniy maqsadlarni ham koʻrsatib bera olishlari muhimdir. Yana bir muhim psixologik jihat – bu oʻquvchining oʻziga boʻlgan ishonchi. Mashhur psixolog Lev Vygotskiy oʻzining “Yaqqol rivojlanish darajasi” va “Yaqqol rivojlanish zonasi” nazariyalarida o‘quvchi faqat oʻz kuchi bilangina emas, balki ustoz va doʻstlar yordami bilan ham rivojlanishini taʼkidlaydi [4; 85-87-b]. Demak, ingliz tilini oʻrganishda ham talaba o‘qituvchi rahbarligida yoki hamkorlikdagi mashgʻulotlarda yanada yuqori natijalarga erishadi. Bunday yondashuv oʻquvchining oʻziga ishonchini oshiradi, psixologik qoʻrquvini kamaytiradi va muloqotda erkin boʻlishiga yordam beradi. Amerikalik psixolog Stephen Krashenning “Tushunarli input” nazariyasi ham shuni ko‘rsatadiki, inson yangi tilni samarali o‘zlashtirishi uchun til materiali biroz murakkab, ammo tushunarli bo‘lishi kerak. Demak, til o‘rganuvchi na juda oson, na juda qiyin matnlarga duch kelishi lozim — o‘rtacha murakkablikdagi materiallar eng samarali bo‘ladi. Shuni ham taʼkidlash kerakki, psixologik toʻsiqlarni yengishda ijtimoiy muhitning roli beqiyosdir. Agar sinf yoki guruhda doʻstona va qoʻllab-quvvatlovchi muhit yaratilsa, oʻquvchi oʻzini erkinroq his qiladi. Aksincha, tanqidiy va keskin muhitda esa uning til oʻrganishga boʻlgan ishtiyoqi susayadi. Shu bois, oʻqituvchilarga nafaqat grammatik qoidalarni oʻrgatish, balki ijobiy psixologik muhitni shakllantirish vazifasi ham yuklatiladi. O‘zbekistonlik tadqiqotchi Xolbekov Sh. (2019) ham ingliz tilini o‘rganishda psixologik tayyorgarlik va o‘ziga ishonchning rolini ta’kidlagan. Uning fikricha, ko‘plab talabalar tilni bilmasligidan ko‘ra, uni o‘rganishda “qo‘rqish” yoki “xato qilishdan uyalish” sababli qiyinchiliklarga duch keladi. Yaponiya olimasi Naoko Taguchi (2011) o‘z tadqiqotida til o‘rganuvchilarning kommunikativ kompetensiyasini o‘rganib, shunday xulosaga keladi: faqat grammatik bilim yetarli emas, balki tilni real muloqotda ishlatish ko‘nikmasi ham shakllanishi zarur. Bu esa psixologik erkinlik, xatodan qo‘rqmaslik va ijtimoiy faollik bilan chambarchas bog‘liq. 191 Ingliz tilini oʻrganishda psixologik toʻsiqlar – qoʻrquv, ishonchsizlik, motivatsiya yetishmasligi – jarayonni sezilarli darajada sekinlashtirishi mumkin. Ammo ularga qarshi kurashish yoʻllari mavjud: ijobiy psixologik muhit yaratish, integrativ motivatsiyani kuchaytirish, ustoz va tengdoshlar yordamini samarali tashkil qilish. Ingliz tilini oʻrganishda psixologik to‘siqlarni yengish usullari quyidagicha: ·O‘rganuvchida to‘g‘ri motivatsiyani shakllantirish - til o‘rganishda shaxsiy maqsadlarni aniqlash juda muhim. Masalan, ish, ta’lim yoki shaxsiy rivojlanish uchun ingliz tilini bilish zarurligi motivatsiya beradi. ·Psixologik mashqlar va o‘z-o‘zini ishontirish - O‘z-o‘zini ishontirish (affirmation) mashqlari orqali o‘quvchi o‘ziga ishonchni oshirishi mumkin. Bu metod til o‘rganishdagi qo‘rquvni kamaytiradi. ·Rol o‘yinlari va amaliy mashg‘ulotlar - ingliz tilini o‘rgatishda real vaziyatlarga asoslangan rol o‘yinlari o‘quvchilarning ishtirokini oshiradi va ularni faol bo‘lishga undaydi. ·Stressni kamaytirish usullari - meditatsiya, nafas mashqlari va dam olish texnikalari orqali o‘quvchilarda paydo bo‘ladigan stressni kamaytirish mumkin. ·O‘zini rag‘batlantirish - har bir kichik yutuq uchun o‘zini mukofotlash orqali o‘quvchi o‘zining muvaffaqiyatini qadrlaydi va yanada ko‘proq o‘rganishga intiladi. Xulosa qilib aytganda, ingliz tilini o‘rganishda psixologik to‘siqlar tabiiy jarayon hisoblanadi. Ammo to‘g‘ri yondashuv, motivatsiya, ijobiy muhit va zamonaviy usullar orqali bu to‘siqlarni yengish mumkin. O‘quvchilarga ko‘maklashish, ularni rag‘batlantirish va ularning o‘z-o‘ziga bo‘lgan ishonchini oshirish orqali til o‘rganish samaradorligini sezilarli darajada oshirish mumkin. Demak, psixologik toʻsiqlarni yengish nafaqat ingliz tilini oʻrganish jarayonini yengillashtiradi, balki yoshlarning intellektual salohiyatini, ularning jamiyatda oʻz oʻrnini topishini ham taʼminlaydi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Shavkat Mirziyoyev. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti nutqi. (2020-yil, yoshlarga bagʻishlangan yigʻilishda). 2. Stephen Krashen. Principles and Practice in Second Language Acquisition. Pergamon Press, 1982. (Affective Filter Hypothesis). 3. Robert C. Gardner. Integrative Motivation and Second Language Acquisition. University of Western Ontario, 1985. (Motivation in Second Language Learning). 4. Lev Vygotsky. Mind in Society: The Development of Higher Psychological Processes. Harvard University Press, 1978. (Interaction between Learning and Development).