MAHALLIY BYUDJET MABLAG'LARINING TAQSIMOTI VA ULARNING SAMARADORLIGINI OSHIRISH YO'LLARI

JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 02, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Nomozova Shoxsanam Shuxrat qizi O‘zbekiston Respublikasi Bank-moliya akademiyasi magistranti MAHALLIY BYUDJET MABLAG‘LARINING TAQSIMOTI VA ULARNING SAMARADORLIGINI OSHIRISH YO‘LLARI Annotatsiya: Ushbu maqolada mahalliy byudjet mablag‘larining taqsimlanish jarayoni, xarajatlarning samaradorligini oshirish muammolari va bu jarayonni optimallashtirish yo‘llari chuqur tahlil qilinadi. Tadqiqot O‘zbekiston Respublikasi moliya siyosati va hududiy moliyaviy mustaqillik sharoitida mahalliy byudjetlarning ijtimoiy-iqtisodiy ahamiyatini ko‘rib chiqadi. Maqolada natijadorlikka asoslangan byudjetlashtirish tizimi, byudjet mablag‘larini maqsadli va oqilona taqsimlashning zamonaviy usullari hamda jamoatchilik nazorati orqali samaradorlikni oshirish yo‘llari tahlil qilingan. Kalit so‘zlar: mahalliy byudjet, budjet mablag‘larining taqsimoti, samaradorlik, fiskal siyosat, natijadorlikka asoslangan byudjetlashtirish, hududiy moliyaviy mustaqillik, jamoatchilik nazorati РАСПРЕДЕЛЕНИЕ СРЕДСТВ МЕСТНОГО БЮДЖЕТА И ПУТИ ПОВЫШЕНИЯ ИХ ЭФФЕКТИВНОСТИ Аннотация: В статье проведён глубокий анализ процессов распределения средств местных бюджетов, проблем повышения их эффективности и путей оптимизации данного процесса. Исследование рассматривает социально-экономическую роль местных бюджетов в условиях финансовой политики и региональной финансовой самостоятельности Республики Узбекистан. В статье анализируются современные методы распределения бюджетных средств на основе результативного подхода, а также пути повышения эффективности через целевое использование ресурсов и участие общества в контроле. Ключевые слова: местный бюджет, распределение бюджетных средств, эффективность, фискальная политика, результативное бюджетирование, региональная финансовая самостоятельность, общественный контроль DISTRIBUTION OF LOCAL BUDGET FUNDS AND WAYS TO INCREASE THEIR EFFICIENCY Abstract: This article provides a comprehensive analysis of the allocation processes of local budget funds, the challenges of enhancing their efficiency, and methods to optimize these processes. The study examines the socio-economic role of local budgets within the context of Uzbekistan’s financial policy and regional financial autonomy. It analyzes modern approaches to performance-based budgeting, targeted and rational allocation of funds, and ways to improve efficiency through public oversight and participatory control mechanisms. Keywords: local budget, budget fund allocation, efficiency, fiscal policy, performance-based budgeting, regional financial autonomy, public oversight Kirish. Davlat byudjeti tizimi mamlakatning moliyaviy barqarorligini ta’minlash, ijtimoiy sohalarni rivojlantirish hamda hududiy iqtisodiy o‘sishga ahamiyatli vosita hisoblanadi. Mahalliy byudjetlar esa hududlar miqyosida infratuzilma, ta’lim, sog‘liqni saqlash va boshqa jamoat xizmatlari uchun moliyaviy manba bo‘lib xizmat qiladi. Masalan, 2024yilda O‘zbekistonda davlat byudjetining xarajatlari 310,9 trln so‘mga yetib, bu oldingi yilga nisbatan 10,6 %ga oshgan. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 02, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Shuningdek, davlat xarajatlari 2024yilda yalpi ichki mahsulotga (YaIM) nisbatan ~21,4 %ni tashkil qilgan. Shu bilan birga, mahalliy byudjet mablag‘larining samarali va maqsadli taqsimlanishi hududiy rivojlanish, iqtisodiy samaradorlik hamda aholi farovonligi nuqtai nazaridan juda muhimdir. Amalda esa hududiy moliyaviy mustaqillik darajasi pastligi, daromad bazasining zaifligi, byudjet taqsimoti hamda sarflar natijadorligini baholash tizimining yetishmasligi kabi muammolar mavjud. Ushbu maqola mahalliy byudjet mablag‘larining taqsimlanish jarayoni, ularni oqilona va samarali ishlatish bilan bog‘liq muammolar va bu jarayonni optimallashtirish yo‘llarini tahlil qilishga mo‘ljallangan. Tadqiqot natijalari hududiy iqtisodiy o‘sish, moliyaviy barqarorlik hamda jamoatchilik ishtiroki asosida byudjet boshqaruvining samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. Adabiyotlar sharhi. Mahalliy byudjet mablag‘larining samarali taqsimlanishi masalasi O‘zbekiston va boshqa rivojlanayotgan davlatlarda keng o‘rganilgan mavzu hisoblanadi. M. Bozorov va A. Abdukarimov (2021) o‘z tadqiqotlarida mahalliy byudjetlar samaradorligini oshirish uchun natijadorlikka asoslangan byudjetlashtirish tizimining ahamiyatini ta’kidlaydi. Ularning tahliliga ko‘ra, mahalliy byudjet mablag‘larining 20–25 %ini iqtisodiy infratuzilma rivojiga yo‘naltirish hududiy o‘sishni sezilarli darajada kuchaytiradi. Jahon banki (2020) hisobotida mahalliy moliyaviy boshqaruvda raqamli tizimlar va jamoatchilik nazoratining ahamiyati ko‘rsatilgan. Tadqiqotga ko‘ra, elektron byudjet nazorati joriy qilingan hududlarda mablag‘lardan foydalanish samaradorligi 15–20 %ga oshgan. O‘zbekiston Respublikasi Byudjet kodeksi (2023) mahalliy byudjet mablag‘larini taqsimlash va ularning boshqaruvini tartibga soluvchi huquqiy bazani belgilaydi. Shu bilan birga, 2024-yil ma’lumotlariga ko‘ra, O‘zbekistonning mahalliy byudjetlari ~52 trln so‘mga teng bo‘lib, ularning 60 % ijtimoiy sohalarga, 25 % iqtisodiy infratuzilma va qolgani boshqa sohalarga yo‘naltirilgan. Shu bilan birga, ayrim ilmiy manbalarda mablag‘larning samarali ishlatilmasligi sababli hududlar o‘rtasidagi iqtisodiy tafovutlar saqlanib qolayotgani qayd etilgan (Jahon banki, 2020; Bozorov & Abdukarimov, 2021). Bu muammolarni bartaraf etish uchun natijadorlikka asoslangan byudjetlash, jamoatchilik nazorati va hududiy moliyaviy mustaqillikni oshirish muhim deb hisoblanadi. Tadqiqot metodikasi. Ushbu tadqiqotda mahalliy byudjet mablag‘larining taqsimlanishi va ularning samaradorligini oshirish masalalarini tahlil qilish uchun bir qator ilmiy-uslubiy yondashuvlardan foydalanildi. Asosiy usullar: Tizimli tahlil — mahalliy byudjetlarning tuzilishi, daromad va xarajat tarkibi hamda ularning ijtimoiy-iqtisodiy samaradorligi o‘rganildi. 2024-yil ma’lumotlariga ko‘ra, mahalliy byudjetlarning umumiy hajmi ~52 trln so‘mni tashkil qilgan, shundan 60 % ijtimoiy sohalarga yo‘naltirilgan. Taqqoslama tahlil — O‘zbekiston hududlari o‘rtasidagi byudjet mablag‘larini taqsimlashni boshqa rivojlanayotgan davlatlar bilan solishtirish. Jahon banki hisobotlariga ko‘ra, elektron byudjet nazorati joriy qilingan hududlarda mablag‘lardan foydalanish samaradorligi 15–20 %ga oshgan. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 02, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Empirik usul — Moliya vazirligi va mahalliy hokimliklar statistik ma’lumotlari asosida mahalliy byudjetlar ijrosi va samaradorligi tahlil qilindi. Sintez va induksiya — mavjud natijalarni umumlashtirish va samaradorlikni oshirish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqish. Ushbu metodika orqali mahalliy byudjetlarning daromad manbalari, xarajat strukturalari va hududiy moliyaviy mustaqillik darajasi o‘rganildi hamda samaradorlikni oshirish bo‘yicha amaliy takliflar ishlab chiqildi. Natijalar va Muhokama. Tadqiqot jarayonida olingan asosiy natijalar O‘zbekiston mahalliy byudjetlari va konsolidatsiyalashgan byudjetining moliyaviy holati hamda samaradorligini o‘rganishga qaratilgan. Mahalliy byudjetlar: 2024yil ma’lumotlariga ko‘ra, mahalliy byudjetlar jami daromadi ~57 trln so‘mni, xarajatlari esa ~86,8 trln so‘mni tashkil qilgan. Bu shuni ko‘rsatadiki, xarajatlar daromaddan ~29,8 trln so‘mga oshib ketgan, bu mahalliy byudjetlar moliyaviy barqarorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Konsolidatsiyalashgan byudjet: 2023yilda xarajatlar ~381 trln so‘m, defitsit ~59 trln so‘m bo‘lib, YaIMning ~5,5 % ni tashkil qilgan. 2024yilda xarajatlar esa ~433,6 trln so‘mga yetgan. Hududiy tafovutlar: Mahalliy byudjetlarning samaradorligi hududlar o‘rtasida sezilarli farq qiladi. Masalan, Toshkent shahrining mahalliy byudjeti 2024yilda ~15 trln so‘m bo‘lsa, Qoraqalpog‘iston Respublikasi ~3,5 trln so‘mni tashkil qilgan. Shu bilan birga, xarajatlar tarkibida ijtimoiy sohalarga yo‘naltirilgan mablag‘ ulushi hududlar bo‘yicha 50–70 % oralig‘ida farq qilgan. Mahalliy byudjetlar – daromad va xarajatlar (2024) Hudud Daromad (trln so‘m) Xarajat (trln so‘m) Xarajat/Daromad (%) Toshkent shahri 15 20 133 % Samarqand viloyati 7 9 128 % Qoraqalpog‘iston Respublikasi 3,5 4,2 120 % Buxoro viloyati 4 5,5 138 % Jizzax viloyati 2,8 3,5 125 % Konsolidatsiyalashgan byudjet – umumiy xarajatlar va defitsit (20232024) Yil Xarajat (trln so‘m) Defitsit (trln so‘m) Defitsit / YaIM (%) 2023 381 59 5,5 2024 433,6 0* 0 *2024yilga prognoz defitsit ma’lumotlari mavjud emas, ammo xarajatlar oshgani kuzatilmoqda. Muhokama. Daromad va xarajatlar tafovuti: Mahalliy byudjetlar xarajatlari daromaddan oshib ketgan hududlarda moliyaviy barqarorlik zaiflashadi. Masalan, Buxoro viloyatida xarajat/daromad koeffitsienti 138 % bo‘lib, bu hudud moliyaviy manbalarni samarali boshqarish zaruratini ko‘rsatadi. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 02, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Defitsit va moliyaviy barqarorlik: Konsolidatsiyalashgan byudjetning defitsiti YaIMning 5,5 % ni tashkil qilgani, markaziy byudjetning moliyaviy barqarorligiga ta’sir qiladi. Bu hududiy byudjetlar darajasida moliyaviy nazorat va resurslarni oqilona taqsimlashni talab qiladi. Hududiy tafovutlar: Mahalliy byudjetlar samaradorligidagi hududiy tafovutlar, ijtimoiy va iqtisodiy infratuzilmani rivojlantirishga ta’sir qiladi. Tadqiqot shuni ko‘rsatadiki, Toshkent shahri va Samarqand viloyatidagi mablag‘lar samaradorligi boshqa hududlarga nisbatan yuqori, bu esa hududlararo iqtisodiy tafovutlarni kamaytirish zaruratini ko‘rsatadi. Samaradorlikni oshirish yo‘llari: Natijadorlikka asoslangan byudjetlashtirishni kuchaytirish. Raqamli monitoring va elektron nazorat tizimlarini joriy etish. Mahalliy daromad bazasini diversifikatsiya qilish. Jamoatchilik nazoratini oshirish orqali mablag‘larning maqsadli sarflanishini ta’minlash. Xalqaro tajribalar: Jahon banki va Osiyo Taraqqiyot Banki hisobotlariga ko‘ra, elektron byudjet nazorati joriy qilingan hududlarda mablag‘lardan foydalanish samaradorligi 15–20 % ga oshgan. Bu natija O‘zbekistonda ham hududiy byudjetlarni optimallashtirish uchun qo‘llanishi mumkin. Xulosa. Ushbu tadqiqot mahalliy byudjet mablag‘larining taqsimlanishi va ularning samaradorligini oshirish yo‘llarini o‘rganishga qaratilgan. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, mahalliy byudjetlarning samarali ishlatilishi hududiy rivojlanish va aholining farovonligi uchun muhim ahamiyatga ega. Tahlil natijalariga ko‘ra: Daromad va xarajatlar tafovuti: 2024yilda mahalliy byudjetlar jami daromadi ~57 trln so‘m, xarajatlari esa ~86,8 trln so‘mni tashkil etib, xarajatlar daromaddan ~30 trln so‘mga oshgan. Bu, ayniqsa, Toshkent shahri va Buxoro viloyati kabi hududlarda xarajat/daromad koeffitsienti 133–138 % bo‘lishi moliyaviy barqarorlikni xavf ostiga qo‘yadi. Hududlar o‘rtasidagi tafovutlar: Mahalliy byudjet mablag‘larining samaradorligi hududlar bo‘yicha keskin farq qiladi. Toshkent shahri va Samarqand viloyatida mablag‘lar ijtimoiy va iqtisodiy infratuzilmaga yo‘naltirilgan bo‘lsa, boshqa hududlarda mablag‘larning samaradorligi past. Bu hududlar o‘rtasidagi iqtisodiy tafovutlarni kamaytirishni talab qiladi. Konsolidatsiyalashgan byudjet holati: 2023yilda konsolidatsiyalashgan byudjet defitsiti YaIMning ~5,5 % ni tashkil qilgan, bu markaziy byudjetning moliyaviy barqarorligini ta’minlashda qo‘shimcha choralarni zarur qiladi. 2024yilda xarajatlar ~433,6 trln so‘mga yetib, hududiy mablag‘lar samaradorligi masalasini yanada dolzarb qiladi. Samaradorlikka asoslangan yondashuv zarurati: Tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, mahalliy byudjetlar samaradorligini oshirishda natijadorlikka asoslangan byudjetlashtirish, hududiy daromad bazasini kengaytirish, raqamli monitoring tizimlarini joriy etish va jamoatchilik nazoratini kuchaytirish muhim omillar hisoblanadi. Jahon banki va Osiyo Taraqqiyot Banki tajribalari shuni ko‘rsatadiki, elektron byudjet nazorati joriy qilingan hududlarda mablag‘lardan foydalanish samaradorligi 15–20 % ga oshgan. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 02, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Tavsiya va chora-tadbirlar: Mahalliy byudjetlar rejalashtirilishini natijadorlikka asoslash va hududiy prioritetlarni belgilash. Daromad bazasini diversifikatsiya qilish, mahalliy soliq va boshqa moliyaviy manbalarni samarali boshqarish. Raqamli monitoring tizimlarini joriy etish orqali mablag‘larning maqsadli sarfini ta’minlash. Jamoatchilik nazoratini oshirish, byudjet jarayonlarini oshkoralik tamoyiliga moslashtirish. Xulosa qilib aytganda, mahalliy byudjet mablag‘larini samarali taqsimlash va boshqarish hududiy iqtisodiy rivojlanish, ijtimoiy farovonlik va moliyaviy barqarorlikni oshirishga xizmat qiladi. Shu bilan birga, tadqiqot natijalari hududiy tafovutlarni kamaytirish va byudjet siyosatini takomillashtirish yo‘lida amaliy tavsiyalarni ishlab chiqish imkonini beradi. Yakuniy xulosa: Mahalliy byudjetlarning samaradorligini oshirish uchun natijadorlikka asoslangan yondashuv, diversifikatsiyalashgan daromad manbalari va samarali nazorat tizimlari joriy etilishi, shuningdek, hududlar o‘rtasidagi tafovutlarni kamaytirish choralarini ko‘rish zarur. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi. (2024). O‘zbekiston Respublikasi mahalliy byudjetlari hisobotlari. Tashkent: Moliya vazirligi. 2. Qalampir.uz. (2024). 2024-yilda kimlardan qarz olindi va nimalarga sarflandi. [Online] Available: https://qalampir.uz/en/news/2024-yilda-kimlardan-k-arz-olindi-va-nimalargasarflandi-119886 3. Daryo.uz. (2024). Uzbekistan’s consolidated budget falls short by nearly 5 bn in 2023. [Online] Available: https://daryo.uz/en/2024/04/02/uzbekistans-consolidated-budget-falls-shortby-nearly-5-bn-in-2023 4. Trend.az. (2024). Uzbekistan consolidated budget expenditures 2024. [Online] Available: https://en.trend.az/casia/uzbekistan/4012362.html 5. Jahon Banki. (2023). Public Finance and Budgeting in Uzbekistan: Efficiency Analysis. Washington D.C.: World Bank. 6. Osiyo Taraqqiyot Banki. (2023). Local Budget Performance and Regional Development in Central Asia. Manila: Asian Development Bank.