O'ZBEKISTONDA PENSIYA HISOBLASHNI TAKOMILLASHTIRISH BO'YICHA ISLOHOT TAKLIFLARI VA AMALGA OSHIRISH STRATEGIYASI

JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 02, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Karimova Kamola Olimovna O‘zbekiston Respublikasi Bank-moliya akademiyasi magistranti O‘ZBEKISTONDA PENSIYA HISOBLASHNI TAKOMILLASHTIRISH BO‘YICHA ISLOHOT TAKLIFLARI VA AMALGA OSHIRISH STRATEGIYASI Annotatsiya: Ushbu maqolada O‘zbekiston Respublikasida amaldagi pensiya tizimi va uning hisoblash mexanizmining samaradorligi tahlil qilingan. Tadqiqotda mavjud tizimning institutsional tuzilmasi, pensiya jamg‘armasining moliyaviy barqarorligi, o‘rtacha ish haqi va pensiya o‘rtasidagi nisbat hamda indeksatsiya amaliyoti o‘rganilgan. Rasmiy manbalar va xalqaro moliya institutlari (IMF, ILO/ISSA) tavsiyalariga asoslanib, pensiya hisoblash formulalarini takomillashtirish bo‘yicha aniq takliflar ishlab chiqilgan. Taklif etilgan yangi model pensiyani butun mehnat faoliyati davridagi o‘rtacha ish haqi asosida hisoblash, xizmat yillari uchun bonus tizimini joriy etish, minimal kafolat miqdorini belgilash va pensiyalarni avtomatik indeksatsiya qilish mexanizmini o‘z ichiga oladi. Shuningdek, pensiya tizimining raqamlashtirilishi, ish faoliyatini davom ettirishga rag‘batlantiruvchi chora-tadbirlar va uzoq muddatli fiskal barqarorlikni ta’minlash strategiyalari ham yoritilgan. Maqolada taklif etilgan islohotlar ijtimoiy adolatni, moliyaviy shaffoflikni hamda pensiya tizimining uzoq muddatli barqarorligini ta’minlashga qaratilgan. Kalit so‘zlar: pensiya tizimi, pensiya hisoblash formulasi, indeksatsiya, pensiya jamg‘armasi, fiskal barqarorlik, raqamlashtirish, xizmat yillari, ijtimoiy himoya, pensiya islohoti, O‘zbekiston Respublikasi. ПРЕДЛОЖЕНИЯ ПО РЕФОРМИРОВАНИЮ И СТРАТЕГИЯ РЕАЛИЗАЦИИ ДЛЯ СОВЕРШЕНСТВОВАНИЯ ПЕНСИОННОГО РАСЧЕТА В УЗБЕКИСТАНЕ Аннотатция: В данной статье анализируется действующая пенсионная система Республики Узбекистан и эффективность механизма ее расчета. В исследовании рассматриваются институциональная структура действующей системы, финансовая устойчивость Пенсионного фонда, соотношение средней заработной платы и пенсии, а также практика индексации. На основе официальных источников и рекомендаций международных финансовых институтов (МВФ, МОТ/МАСО) разработаны конкретные предложения по совершенствованию формул расчета пенсий. Предлагаемая новая модель включает расчет пенсий на основе средней заработной платы за весь период трудовой деятельности, введение системы премирования за выслугу лет, установление минимального гарантийного размера и механизм автоматической индексации пенсий. В статье также рассматриваются вопросы цифровизации пенсионной системы, меры по стимулированию непрерывной занятости и стратегии обеспечения долгосрочной фискальной стабильности. Предлагаемые в статье реформы направлены на обеспечение социальной справедливости, финансовой прозрачности и долгосрочной устойчивости пенсионной системы. Ключевые слова: пенсионная система, формула расчета пенсии, индексация, пенсионный фонд, фискальная устойчивость, цифровизация, трудовой стаж, социальная защита, пенсионная реформа, Республика Узбекистан. REFORM PROPOSALS AND IMPLEMENTATION STRATEGY TO IMPROVE PENSION CALCULATION IN UZBEKISTAN JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 02, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Abstract: This article analyzes the current pension system in the Republic of Uzbekistan and the effectiveness of its calculation mechanism. The study examines the institutional structure of the current system, the financial stability of the pension fund, the ratio between the average salary and pension, and the indexation practice. Based on official sources and recommendations of international financial institutions (IMF, ILO/ISSA), specific proposals have been developed to improve pension calculation formulas. The proposed new model includes calculating pensions based on the average salary for the entire period of work, introducing a bonus system for years of service, setting a minimum guarantee amount, and a mechanism for automatic indexation of pensions. It also covers the digitalization of the pension system, measures to encourage continued work, and strategies to ensure long-term fiscal sustainability. The reforms proposed in the article are aimed at ensuring social justice, financial transparency, and long-term sustainability of the pension system. Key words: pension system, pension calculation formula, indexation, pension fund, fiscal stability, digitalization, years of service, social protection, pension reform, Republic of Uzbekistan. Kirish Pensiya tizimlari ijtimoiy himoya va makroiqtisodiy barqarorlikning asosiy tayanchlaridan biridir. O‘zbekiston pensiya tizimi — Moliya vazirligi huzuridagi byudjetdan tashqari Pensiya jamg‘armasi orqali tashkil etilgan bo‘lib — o‘nlab yillar davomida keng qamrovni ta’minlab kelmoqda. Biroq hozirda ushbu tizim demografik bosimlar, fiskal cheklovlar, pasayib borayotgan o‘rnini bosish darajasi va indeksatsiya amaliyotidagi nomutanosibliklar bilan yuzma-yuz turibdi. So‘nggi rasmiy statistik ma’lumotlar ish haqi fondining tez o‘sishini va o‘rtacha ish haqlarning keskin oshganini ko‘rsatmoqda. Shu bilan birga, Xalqaro Valyuta Jamg‘armasi (XVJ) o‘rta muddatli barqarorlik bo‘yicha xavflarni qayd etib, pensiya tizimida strukturaviy o‘zgarishlarni tavsiya etmoqda. Ushbu maqola pensiya hisoblash formulalari va ularni qo‘llab-quvvatlovchi tizimlarni takomillashtirish bo‘yicha maqsadli islohotlar majmuasini taklif etadi. Takliflar yangi parametrlar, indeksatsiya mexanizmlari, raqamli modernizatsiya, uzoqroq mehnat faoliyatini rag‘batlantirish choralari hamda bosqichma-bosqich amalga oshirish yo‘l xaritasini o‘z ichiga oladi. Metodologiya Ushbu tahlil rasmiy hukumat nashrlari, milliy statistika ma’lumotlari va so‘nggi siyosiy bayonotlar bilan bir qatorda xalqaro moliya institutlari (XVJ, XMT/ISSA) baholarini ham birlashtiradi. Tadqiqotning maqsadi quyidagilardan iborat: Amaldagi pensiya hisoblash va indeksatsiya mexanizmlaridagi zaif tomonlarni aniqlash; Bazaviy fiskal xavf darajasini miqdoran baholash; Islohot variantlarini ishlab chiqish va ularni amalga oshirish uchun amaliy yo‘l xaritasini yaratish. Asosiy manbalarga Hukumat portali tomonidan e’lon qilingan Pensiya jamg‘armasi sharhi, Statistika agentligining 2024-yil uchun o‘rtacha ish haqi hisobotlari hamda XVJning O‘zbekiston pensiya tizimi bo‘yicha rasmiy bayonotlari kiradi. Mavjud joylarda milliy ma’lumotlar bazalari (pensiya oluvchilar soni, o‘rtacha ish haqi dinamikasi) pensiya formulalaridagi o‘zgarishlarning byudjetga ta’sirini baholashda qo‘llanilgan. Natijalar Institutsional asos: Pensiya jamg‘armasi Moliya vazirligi huzuridagi byudjetdan tashqari tashkilot hisoblanadi va pensiya to‘lovlarini moliyalashtirish hamda boshqarish uchun mas’uldir. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 02, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Qamrov va yuklama: 2025-yil o‘rtalariga kelib, O‘zbekistonda taxminan 4,19 million nafar pensiya oluvchi mavjud bo‘lib, ularning asosiy qismini yoshga doir pensiyalar tashkil etadi. Bu Pensiya jamg‘armasiga sezilarli va tobora ortib borayotgan majburiyat yuklaydi. Ish haqi konteksti: 2024-yilda o‘rtacha oylik nominal ish haqi 5,36 million so‘mni tashkil etib, yiliga 17,4 foiz o‘sish qayd etilgan. Bu holat nafaqat hisoblash bazasini kengaytiradi, balki pensiya o‘rnini bosish koeffitsienti bo‘yicha kutilmalarni ham oshiradi. Siyosiy signallar: XVJ va mahalliy takliflar (2024–2025) pensiyalarni avtomatik indeksatsiya qilish, imtiyozli badallarni qayta ko‘rib chiqish hamda uzoq muddatda barqarorlikni ta’minlash maqsadida pensiya yoshini bosqichma-bosqich oshirishni tavsiya etmoqda. Ushbu faktlar ikki asosiy siyosiy muammoni ko‘rsatadi: Yetarlilik — pensiya oluvchilarning xarid qobiliyatini saqlab qolish; Barqarorlik — pensiya tizimi daromadlari (badallar, transfertlar) uzoq muddatda to‘lovlarni qoplay olishini ta’minlash. Pensiya hisoblash formulalarini takomillashtirish bo‘yicha takliflar Taklif etilayotgan model pensiya tizimining ijtimoiy himoya vazifasini saqlagan holda adolatlilik va moliyaviy shaffoflikni kuchaytiradi. P=(α×Wcareer+β×Xizmat yillari+γ×Minimal kafolat)×It Bu yerda: Wcareer – mehnat faoliyati davomida olingan o‘rtacha ish haqi (ya’ni butun faoliyat davridagi o‘rtacha ish haqi). Hozirgi “eng yaxshi bir necha yil” tizimini ushbu “butun faoliyat davridagi o‘rtacha ko‘rsatkich” bilan almashtirish kiritilayotgan nohaqlik va manipulyatsiyalarni kamaytiradi. α – yillik to‘planish koeffitsienti (masalan, 1,2–1,6%). 30 yillik xizmat uchun 1,4% stavka 42% pensiya o‘rnini bosish darajasini beradi. β– xizmat yillariga qo‘shimcha mukofot koeffitsienti. Mehnat stajining ortiqcha yillari uchun belgilangan qo‘shimcha to‘lov sifatida ishlaydi. γ– ijtimoiy kafolat komponenti, ya’ni eng past daromadli pensionerlar uchun minimal kafolatlangan pensiya. It– avtomatik indeksatsiya koeffitsienti. Pensiyalarni avtomatik indeksatsiya qilish — ularning real xarid qobiliyatini saqlash uchun zarur. Taklif etilayotgan ikki bosqichli indeksatsiya qoidasi: Asosiy qoida (inflyatsiya himoyasi): Pensiyalar har yili iste’mol narxlari indeksiga teng darajada oshiriladi. Qo‘shimcha qoida (ish haqi o‘sishiga ulash): Agar o‘tgan yilda real ish haqi inflyatsiyadan ma’lum darajada yuqori bo‘lsa, pensiyalar qisman (masalan, 50%) ushbu o‘sish darajasi asosida qo‘shimcha ravishda oshiriladi. Bu tizim pensiya oluvchilarning daromadini inflyatsiyadan himoya qilish bilan birga, ishlab turgan avlod bilan adolatli taqsimotni saqlaydi va fiskal barqarorlikni saqlashga yordam beradi. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 02, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Har qanday formula islohoti kuchli raqamli infratuzilmasiz samarali ishlamaydi. Shu bois quyidagi chora-tadbirlar zarur: Pensiya ma’lumotlarini yagona raqamli boshqaruv tizimida (PMIS) birlashtirish; bu tizim Moliya, Mehnat, Ijtimoiy himoya va Statistika idoralari o‘rtasidagi ma’lumotlarni integratsiyalaydi. Fuqarolarning yagona identifikatsiya raqamlari (ID) orqali norasmiy mehnat faoliyatini aniqlash va xizmat yillarini avtomatik tasdiqlash. Ish beruvchilar uchun real vaqt rejimida badal to‘lash va hisobot topshirish portallarini yaratish. Anonimlashtirilgan ochiq ma’lumotlar bazasini (data cube) yaratish orqali shaffoflikni oshirish. Bu yo‘nalish XMT/ISSA tomonidan tavsiya etilgan xalqaro amaliyotlarga to‘liq mosdir. Demografik bosim va umr ko‘rish davomiyligining oshishi sharoitida fuqarolarning mehnat faoliyatini cho‘zish muhim ahamiyat kasb etadi: Pensiyani kechiktirganlar uchun har bir ortiqcha yil uchun belgilangan foizda pensiya bonuslarini joriy etish. “Qisman pensiya + ish” modeli orqali bosqichma-bosqich nafaqaga chiqish imkonini yaratish. Ishlab chiqarishdagi tajribali kadrlarni saqlab qolgan ish beruvchilar uchun soliq yoki badal imtiyozlari. Keksaygan xodimlar uchun qayta tayyorlash va kasbiy rivojlanish dasturlari. Bu chora-tadbirlar pensiya tizimining moliyaviy yukini kamaytiradi va uzoq muddatda barqarorlikni mustahkamlaydi. Muhokama Pensiya tizimining asosiy moliyaviy omillari — pensiya oluvchilar soni, o‘rtacha pensiya darajasi, indeksatsiya qoidalari va pensiya yoshi. Model hisob-kitoblariga ko‘ra: Eng yaxshi yillarga asoslangan formula o‘rniga butun mehnat faoliyati davomida o‘rtacha ish haqini hisobga olish tizimi pensiya bazasini biroz pasaytiradi, lekin adolat va fiskal barqarorlikni oshiradi. Pensiya yoshining 2–3 yilga oshirilishi o‘n yil ichida pensiya yuklamasini sezilarli kamaytiradi. Avtomatik indeksatsiya qisqa muddatda xarajatlarni oshiradi, biroq uzoq muddatda siyosiy va ijtimoiy ishonchni mustahkamlaydi. XVJ hisob-kitoblariga ko‘ra, aynan shu kabi chora-tadbirlar majmuasi (indeksatsiya + pensiya yoshi o‘sishi) tizimni barqarorlikka olib chiqadi. Pensiya islohotlarining muvaffaqiyati ularning ochiq, bosqichma-bosqich va ishonchli tarzda amalga oshirilishiga bog‘liq: Dastlab manfaatdor tomonlarni aniqlash (ish beruvchilar, kasaba uyushmalari, pensionerlar uyushmalari, NNTlar). JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 02, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Jamoatchilik bilan muloqotni kuchaytirish, infografika va ommaviy axborot vositalari orqali tushuntirish ishlarini olib borish. Zaif qatlamlar uchun kompensatsion mexanizmlar joriy etish. Islohotlarni avval ayrim hududlarda sinov tariqasida joriy qilib, so‘ngra mamlakat miqyosida tatbiq etish. Amalga oshirish yo‘l xaritasi (24–48 oylik bosqich) Davr Asosiy ishlar 0–3 oy Islohotlarni boshqaruvchi Ishchi guruh tuzish (Moliya, Mehnat, Ijtimoiy himoya, Statistika, Pensiya jamg‘armasi, fuqarolik jamiyati). 3–9 oy PMIS tizimini sinovdan o‘tkazish, yagona ID ma’lumotlar bazasini yaratish, dastlabki aktuar hisob-kitoblarni e’lon qilish. 9–15 oy Asosiy qonunchilik o‘zgarishlarini qabul qilish (karera o‘rtacha ish haqi, yillik to‘planish stavkalari, indeksatsiya mexanizmi). 15–24 oy Ish beruvchilar uchun onlayn hisobot tizimini yo‘lga qo‘yish, yangi hisoblash formulalarini bosqichma-bosqich joriy etish. 24–36 oy Natijalarni monitoring qilish, moliyaviy ko‘rsatkichlarni tahlil etish, parametrlarni moslashtirish. 36–48 oy To‘liq o‘tish jarayonini yakunlash, pensiya bufer fondini shakllantirish, aktuar baholashni yakuniy tarzda e’lon qilish. Xulosa O‘zbekiston pensiya tizimi hozirda muhim burilish davrida turibdi. Demografik o‘zgarishlar, ish haqlarining o‘sishi va fiskal bosim tizimni chuqur tahlil qilish va isloh etishni talab qilmoqda. Taklif etilayotgan chora-tadbirlar — butun mehnat faoliyati davomida o‘rtacha ish haqi asosida pensiya hisoblash, xizmat yillari uchun qo‘shimcha mukofot, avtomatik indeksatsiya, raqamli modernizatsiya va uzoqroq ishlashni rag‘batlantirish — tizimning adolatliligini, shaffofligini va moliyaviy barqarorligini oshiradi. Islohotlarni muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun qonunchilik, texnik infratuzilma va jamoatchilik bilan ishlashni o‘z ichiga olgan aniq bosqichli dastur zarur. XVJ va xalqaro tajriba tavsiyalariga muvofiq, bu yo‘nalishlar pensiya tizimining ijtimoiy yetarliligini saqlab qolish va uzoq muddatli fiskal barqarorlikni ta’minlashga xizmat qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar 1. O‘zbekiston Respublikasi Pensiya jamg‘armasi (2025). Rasmiy statistik hisobot. 2. Allianz (2024). Allianz Pension Index 2024. 3. XMT (2024). Informal Employment in Uzbekistan: Assessment and Recommendations. 4. Davlat statistika qo‘mitasi (2025). Aholi va iqtisodiy ko‘rsatkichlar. 5. Prezident Farmoni PF–108 (2024). Ish haqi, pensiyalar va nafaqalar miqdorini oshirish toʻgʻrisida. 6. OECD (2024). Pensions at a Glance Asia/Pacific 2024. 7. UNDP O‘zbekiston (2024). Ijtimoiy himoya va norasmiy bandlik bo‘yicha tahliliy hisobot.