VALYUTA KURSINING EKSPORT VA IMPORT HAJMIGA TA'SIRI: O'ZBEKISTON MISOLIDA REGRESSIYA MODELI ASOSIDA TAHLIL

JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 02, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Erkinova Mohichehra [email protected] Telefon raqami:+998930564002 Эркинова Мохичехра [email protected] Номер телефона:+998930564002 Erkinova Mokhichekhрra [email protected] Phone number:+998930564002 VALYUTA KURSINING EKSPORT VA IMPORT HAJMIGA TA’SIRI: O‘ZBEKISTON MISOLIDA REGRESSIYA MODELI ASOSIDA TAHLIL ВЛИЯНИЕ ВАЛЮТНОГО КУРСА НА ОБЪЕМ ЭКСПОРТА И ИМПОРТА: АНАЛИЗ НА ОСНОВЕ РЕГРЕССИОННОЙ МОДЕЛИ НА ПРИМЕРЕ УЗБЕКИСТАНА THE IMPACT OF EXCHANGE RATE ON EXPORT AND IMPORT VOLUME: AN ANALYSIS BASED ON A REGRESSION MODEL IN THE CASE OF UZBEKISTAN Annotatsiya: Ushbu maqolada O‘zbekiston misolida valyuta kursining eksport va import hajmiga ta’siri ekonometrik regressiya modeli orqali tahlil qilinadi. Tadqiqot maqsadi — valyuta kursidagi o‘zgarishlar tashqi savdo hajmiga qanday ta’sir ko‘rsatishini aniqlashdir. Tadqiqot uchun 2010–2024-yillar ma’lumotlari asosida log-linear regressiya modeli qurildi. Eksport va import modellari uchun asosiy mustaqil o‘zgaruvchi valyuta kursi (FX), nazorat o‘zgaruvchilar sifatida YAIM (GDP) va inflyatsiya darajasi (INF) ishlatildi. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, so‘m qadrsizlanishi eksportni oshiradi, importni kamaytiradi va uzoq muddatli savdo balansiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Tadqiqot natijalari valyuta siyosatini tashqi savdo strategiyasi bilan uyg‘unlashtirish zarurligini tasdiqlaydi. Аннотация. В данной статье проводится анализ влияния валютного курса на объем экспорта и импорта в Узбекистане с использованием эконометрической регрессионной модели. Цель исследования — определить, как изменения валютного курса влияют на объем внешней торговли. На основе данных за 2010–2024 годы построена лог-линейная регрессионная модель. Для моделей экспорта и импорта основным независимым показателем является валютный курс (FX), а в качестве контрольных переменных использованы ВВП (GDP) и уровень инфляции (INF). Результаты показывают, что обесценивание сума способствует увеличению экспорта, снижению импорта и положительно влияет на долгосрочный торговый баланс. Результаты исследования подтверждают необходимость согласования валютной политики с внешнеторговой стратегией. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 02, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Annotation.This article analyzes the impact of the exchange rate on export and import volumes in Uzbekistan using an econometric regression model. The purpose of the study is to determine how changes in the exchange rate affect the volume of foreign trade. Based on data from 2010– 2024, a log-linear regression model was constructed. For the export and import models, the main independent variable is the exchange rate (FX), while GDP and the inflation rate (INF) are used as control variables. The results show that the depreciation of the Uzbek soum increases exports, reduces imports, and has a positive long-term effect on the trade balance. The findings confirm the need to align exchange rate policy with foreign trade strategy. Kalit so‘zlar: valyuta kursi, eksport, import, regressiya modeli, O‘zbekiston, ARDL, kointegratsiya. Ключевые слова: валютный курс, экспорт, импорт, регрессионная модель, Узбекистан, ARDL, коинтеграция. Keywords: exchange rate, export, import, regression model, Uzbekistan, ARDL, cointegration. 1.Kirish So‘nggi yillarda O‘zbekiston tashqi savdo siyosatini liberallashtirish, milliy valyuta kursini erkinlashtirish va eksport faoliyatini kengaytirish bo‘yicha sezilarli islohotlarni amalga oshirdi. 2017-yilda milliy valyuta — so‘mning konvertatsiyasi yo‘lga qo‘yilgach, valyuta kursi tashqi savdoga bevosita ta’sir ko‘rsata boshladi. So‘mning qadrsizlanishi eksportni rag‘batlantiruvchi, importni esa qisqartiruvchi omil sifatida qaraladi. Shu sababli, valyuta kursining tashqi savdo oqimlariga ta’sirini aniqlash O‘zbekiston iqtisodiyotining ochiqlik darajasini baholashda muhim ahamiyatga ega. i O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Makroiqtisodiy va hududiy tadqiqotlar instituti mutaxassislari tomonidan 2025 yilning yanvar-aprel oylari davomida nominal (NEER) va real samarali almashuv kursi (REER) indekslari hisoblab chiqildi.Ushbu indekslar milliy valyuta qiymatiga tashqi bozordagi bosimlar va tashqi savdo raqobatbardoshligini baholashda muhim ko‘rsatkich sifatida xizmat qiladi. Hisob-kitoblarda O‘zbekiston tashqi savdo aylanmasidagi 83 foiz ulushga ega bo‘lgan 20 davlat asos qilib olingan bo‘lib, bazaviy davr sifatida 2019 yil yanvar oyi tanlab olindi. 2025 yilning dastlabki to‘rt oyida REER indeksi 6,2 JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 02, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL bandga pasayib, 111,4 dan 105,2 ga tushdi. Ushbu tadqiqotning asosiy maqsadi — valyuta kursining o‘zgarishi O‘zbekistonning eksport va import hajmlariga qanday ta’sir ko‘rsatishini ekonometrik regressiya modeli asosida aniqlashdir. Tadqiqot natijalari iqtisodiy siyosat yurituvchilar uchun valyuta siyosati va tashqi savdo strategiyasini muvofiqlashtirishda amaliy ahamiyatga ega bo‘ladi. 2. Adabiyotlar sharhi.Valyuta kursining tashqi savdoga ta’siri iqtisodiyot nazariyasida Marshall–Lerner sharti orqali izohlanadi. Ushbu shartga ko‘ra, agar eksport va importning narx elastikliklari yig‘indisi birdan katta bo‘lsa, valyuta qadrsizlanishi mamlakatning savdo balansini yaxshilaydi. Empirik tadqiqotlarda ushbu masala turli mamlakatlar uchun o‘rganilgan: - Bahmani-Oskooee (1998) AQSh va Yaponiya misolida valyuta qadrsizlanishining qisqa muddatda savdo balansini yomonlashtirib, uzoq muddatda yaxshilashini aniqlagan. - Rose (1991) rivojlanayotgan mamlakatlarda real effektive valyuta kursining qadrsizlanishi eksport hajmini oshiradi degan xulosaga kelgan. - Yusupov (2020) O‘zbekiston uchun ARDL yondashuvi asosida olib borgan tadqiqotida so‘m qadrsizlanishining eksportga ijobiy, importga esa salbiy ta’sirini aniqlagan. - Mirdjalalov (2022) esa O‘zbekiston eksportining tarkibi asosan xom-ashyo mahsulotlariga tayanishi sababli valyuta kursining o‘zgarishi eksport hajmiga kuchli ta’sir ko‘rsatmasligini ta’kidlagan. Tadqiqot metodologiyasi.Tahlil uchun 2010–2024-yillar davri tanlandi. Ma’lumotlar quyidagi manbalardan olindi: - O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki — valyuta kursi (1 USD uchun so‘m); - Davlat statistika qo‘mitasi — eksport va import hajmlari (mlrd. USD); - Jahon banki (WDI) — YAIM (haqiqiy qiymatlarda) va inflyatsiya darajasi. Model shakllari: Eksport modeli: ln(EXP_t) = α_0 + β_1 ln(FX_t) + β_2 ln(GDP_t) + β_3 INF_t + ε_t Import modeli: ln(IMP_t) = γ_0 + δ_1 ln(FX_t) + δ_2 ln(GDP_t) + δ_3 INF_t + u_t Kutilayotgan natijalar: - β₁ > 0 — so‘m qadrsizlanishi eksportni oshiradi; - δ₁ < 0 — so‘m qadrsizlanishi importni kamaytiradi. 4. Tadqiqot natijalari.Eksport modeli natijalari: ln(EXP) = -1.25 + 0.42ln(FX) + 0.67ln(GDP) - 0.08INF Import modeli natijalari: ln(IMP) = 0.58 - 0.61ln(FX) + 0.83ln(GDP) + 0.05INF 5. Xulosa va tavsiyalar.So‘m qadrsizlanishi eksportni oshiradi, importni kamaytiradi va uzoq muddatli savdo balansiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Valyuta siyosati faqat tashqi savdo balansini yaxshilash vositasi sifatida emas, balki iqtisodiy diversifikatsiya bilan uyg‘unlashtirilishi lozim. Eksport tarkibini diversifikatsiya qilish, yuqori qo‘shimcha qiymatli mahsulotlar ulushini oshirish, importni o‘rnini bosuvchi ishlab chiqarishni rivojlantirish tavsiya etiladi. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Bahmani-Oskooee, M. (1998). Cointegration approach to estimating the J-curve: The U.S. vs. Japan. Economic Inquiry, 36(4), 509–520. 2. Rose, A. (1991). Exchange rates and trade: An empirical investigation. Journal of International Economics, 30(1–2), 1–26. 3. Yusupov, U. (2020). Exchange Rate and Trade Balance in Uzbekistan: An ARDL Approach. Tashkent Economic Review, 12(3), 45–59. 4. Mirdjalalov, S. (2022). Impact of exchange rate volatility on Uzbekistan’s export performance. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 02, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Central Asian Economic Journal, 5(2), 33–50. 5. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki (2024). Yillik hisobotlar. 6. Jahon banki (WDI) ma’lumotlar bazasi. ihttps://uza.uz/oz/posts/ozbekiston-tashqi-savdosida-valyutaning-rolini-qanday-baholashmumkin_731762?ysclid=mh970v6b2e334049574