INQIROZLI KORXONADA BENCHMARKING : SHAKLLANISH TARIXI VA MAZMUNI

JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 02, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Meliyev Azimjon Murodillo oʻgʻli, Samarqand iqtisodiyot va servis instituti assistenti Razzoqov Umidjon Yunus oʻgʻli Samarqand iqtisodiyot va servis instituti talabasi [email protected] INQIROZLI KORXONADA BENCHMARKING : SHAKLLANISH TARIXI VA MAZMUNI Annotatsiya: Ushbu maqolada inqirozli korxonalarda benchmarking metodining shakllanish tarixi, nazariy asoslari va amaliy mazmuni tahlil qilinadi. Tadqiqot benchmarkingning strategik boshqaruvdagi rolini, ichki va tashqi jarayonlar bilan bog‘liqligini yoritadi. Shuningdek, maqolada inqirozli korxonalarda benchmarkingni qo‘llashning samarali usullari va metodologik jihatlari ilmiy esse shaklida tahlil qilinadi. Kalit so‘zlar: benchmarking, inqirozli korxona, strategik boshqaruv, jarayonlar samaradorligi, nazariy tahlil. Аннотация: В статье анализируется история становления метода бенчмаркинга на кризисных предприятиях, его теоретические основы и практическое содержание. Раскрывается роль бенчмаркинга в стратегическом управлении, его связь с внутренними и внешними процессами. В статье также анализируются эффективные методы и методические аспекты применения бенчмаркинга на кризисных предприятиях в форме научного эссе. Ключевые слова: бенчмаркинг, кризисное предприятие, стратегическое управление, эффективность процессов, теоретический анализ. Abstract. This article analyzes the history of the formation of the benchmarking method in crisis enterprises, its theoretical foundations and practical content. The study highlights the role of benchmarking in strategic management, its connection with internal and external processes. The article also analyzes effective methods and methodological aspects of applying benchmarking in crisis enterprises in the form of a scientific essay. Keywords: benchmarking, crisis enterprise, strategic management, process efficiency, theoretical analysis. KIRISH Bugungi global iqtisodiy sharoitda korxonalar doimiy o‘zgarish va raqobat bosimi ostida faoliyat yuritadilar. Ko‘plab korxonalar moliyaviy, operatsion yoki tashkiliy inqiroz bosqichlariga duch keladi. Shu jarayonda benchmarking — korxona jarayonlarini boshqa muvaffaqiyatli tashkilotlar tajribasi bilan solishtirish va eng yaxshi amaliyotlarni o‘zlashtirish vositasi — strategik ahamiyat kasb etadi. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 02, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Inqirozli vaziyatda benchmarkingning asosiy maqsadi — korxonaning zaif tomonlarini aniqlash, samaradorlikni oshirish va tezkor qaror qabul qilishni ta’minlashdir. Shuningdek, u innovatsion yechimlarni joriy qilish va operatsion jarayonlarni optimallashtirishga xizmat qiladi. Shuni ta’kidlash muhimki, benchmarking — bu faqat raqobatchilarni kuzatish emas, balki ichki jarayonlarni tahlil qilish, me’yoriy indikatorlar bilan solishtirish va tizimli strategik o‘sish platformasini yaratishdir. ASOSIY QISM Benchmarking nazariyasi 1970–1980-yillarda AQSh korxonalarida ommalashgan. Xerox kompaniyasi sifat va ishlab chiqarish samaradorligini oshirish uchun ilk marta raqobatchi kompaniyalar jarayonlarini tizimli ravishda o‘rganib, o‘z jarayonlarini optimallashtirdi. Shundan so‘ng benchmarking strategik boshqaruvning ajralmas qismiga aylandi. Keyinchalik, Camp va Watson benchmarkingni faqat raqobatchi solishtirish emas, balki ichki jarayonlarni va eng yaxshi amaliyotlarni aniqlash metodikasi sifatida ta’rifladilar. Shu nuqtai nazardan, inqirozli korxonalarda benchmarking ichki va tashqi resurslarni samarali taqsimlash va jarayonlarni optimallashtirish vositasi sifatida ahamiyat kasb etadi. Benchmarkingning asosiy turlari: 1. Ichki benchmarking: korxona bo‘limlari yoki filiallari o‘rtasida jarayonlarni solishtirish. 2. Raqobatchilar bilan benchmarking: sanoatdagi yetakchi kompaniyalar tajribasini o‘rganish. 3. Funksional benchmarking: turli sanoatlarda o‘xshash funksiyalarni solishtirish. 4. Umumiy benchmarking: eng yaxshi amaliyotlarni butun korxona darajasida tatbiq etish. Tahlil shuni ko‘rsatadiki, inqirozli korxonalarda eng samarali natija ichki va funksional benchmarking kombinatsiyasi orqali olinadi. Bu orqali nafaqat tashqi tajribani o‘rganish, balki ichki jarayonlarni ham optimallashtirish mumkin. Olti sigma, Lean, TQM kabi boshqaruv yondashuvlari bilan integratsiyalangan benchmarking, korxona inqirozini yengish va jarayonlarni barqarorlashtirishda muhim vosita hisoblanadi. Empirik tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, benchmarkingning samarali qo‘llanilishi operatsion samaradorlikni 15–30% oshirishi mumkin. Inqirozli korxonalarda benchmarkingning o‘rganilishi nafaqat nazariy, balki amaliy jihatdan ham muhim ahamiyatga ega. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, benchmarking jarayoni korxonaning ichki va tashqi muhitini tizimli ravishda baholash, zaif tomonlarini aniqlash va eng yaxshi amaliyotlarni joriy qilish imkonini beradi. Shu jihatdan, u inqirozni boshqarish va korxona faoliyatini optimallashtirish uchun strategik vosita sifatida xizmat qiladi. Benchmarkingning samaradorligi ikki yo‘nalishda aks etadi. Birinchi yo‘nalish — operatsion samaradorlik, ya’ni ishlab chiqarish jarayonlari, xarajatlar, ish unumdorligi va ichki resurslardan foydalanish darajasi orqali o‘lchanadi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, ichki va funksional benchmarking kombinatsiyasi inqirozli korxonalarda operatsion samaradorlikni sezilarli darajada oshiradi, bu esa tezkor javob va qaror qabul qilish imkoniyatini yaratadi. Ikkinchi yo‘nalish — strategik samaradorlik, ya’ni korxonaning uzoq muddatli barqarorligi, raqobatbardoshligi va innovatsion rivojlanishiga ta’sir qiladi. Benchmarking orqali korxona resurslarni optimal taqsimlash, bozor talablariga moslashish va risklarni kamaytirish imkoniga ega bo‘ladi. Shuningdek, inqirozli korxonalarda benchmarking jarayonida uchta asosiy qiyinchilik yuzaga keladi: resurslarning cheklanganligi, ma’lumotlarning yetishmasligi va xodimlar qarshiligi. Shu JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 02, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL bilan birga, ilmiy tavsiyalar ushbu qiyinchiliklarni yengish yo‘llarini ko‘rsatadi: ichki monitoringni kuchaytirish, KPI va indikatorlar orqali jarayonlarni o‘lchash, real-time ma’lumot tizimlarini joriy qilish, xodimlarni jalb qilish va strategik qaror qabul qilish jarayonlarini integratsiyalash. Shuni ta’kidlash muhimki, benchmarking — bu faqat solishtirish vositasi emas, balki inqirozga chidamlilikni oshirish, jarayonlarni optimallashtirish va strategik qarorlarni qo‘llab-quvvatlash imkonini beruvchi ilmiy asoslangan boshqaruv yondashuvi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, benchmarkingni samarali qo‘llash orqali inqirozli korxonalar barqarorlikni oshiradi, operatsion va strategik samaradorlikni birlashtiradi va raqobatbardoshligini mustahkamlaydi. Natija shuni ko‘rsatadiki, inqirozli korxonalarda benchmarking jarayoni tizimli, ilmiy va strategik yondashuv bilan amalga oshirilishi kerak. Shu tariqa, u korxona faoliyatini qayta tiklash va rivojlantirishda mustahkam ilmiy poydevor sifatida xizmat qiladi. Benchmarking nafaqat o‘tgan tajribani o‘rganish vositasi, balki kelajakdagi qarorlar va strategik chora-tadbirlarni shakllantirish uchun asosiy instrumentdir. XULOSA Inqirozli korxonalarda benchmarking jarayoni — bu nafaqat jarayonlarni solishtirish vositasi, balki strategik qaror qabul qilish va operatsion samaradorlikni oshirish instrumentidir. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, benchmarking ichki va tashqi jarayonlarni tizimli ravishda tahlil qilish imkonini beradi, zaif tomonlarni aniqlaydi va eng yaxshi amaliyotlarni tatbiq etish orqali korxonaning inqirozga chidamliligini oshiradi. Ichki va funksional benchmarking kombinatsiyasi inqirozli korxonalarda eng samarali natijani beradi. Bu yondashuv orqali nafaqat operatsion jarayonlar optimallashtiriladi, balki strategik barqarorlik va raqobatbardoshlik ta’minlanadi. Tadqiqot shuni ko‘rsatadiki, benchmarking jarayoni quyidagi asosiy foydalarni beradi: - ichki jarayonlar va resurslarni tizimli tahlil qilish; - eng yaxshi amaliyotlarni joriy qilish va innovatsion yechimlarni qabul qilish; - tezkor va asosli strategik qarorlar qabul qilish imkoniyati; - inqiroz xavfini kamaytirish va korxona barqarorligini oshirish. Shuningdek, benchmarkingning samarali qo‘llanilishi uchun ilmiy va amaliy tavsiyalar ishlab chiqildi: KPI va indikatorlarni aniqlash, real-time monitoringni joriy qilish, xodimlarni jalb qilish va qarshilikni kamaytirish, ichki va tashqi benchmarkingni strategik integratsiya qilish. Xulosa sifatida aytish mumkinki, benchmarking inqirozli korxonalarda nafaqat operatsion va strategik samaradorlikni oshirish, balki korxonaning kelajakdagi raqobatbardoshligini mustahkamlash vositasi hisoblanadi. Bu jarayon ilmiy asoslangan boshqaruv yondashuvi sifatida korxonaning barqaror rivojlanishi uchun mustahkam poydevor yaratadi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Camp, R. C. (1989). Benchmarking: The search for industry best practices that lead to superior performance. ASQC Quality Press. 2. Watson, G. H. (1993). Strategic benchmarking: How to rate your company’s performance against the world’s best. Wiley. 3. Xerox Corporation. (1979). Internal report on benchmarking practices. Xerox Research Center. 4. Porter, M. E. (1985). Competitive Advantage: Creating and Sustaining Superior Performance. Free Press. 5. Aaker, D. A. (1998). Strategic Market Management. Wiley. 6. Qodirov, A. (2020). Korxonalarda inqirozga qarshi boshqaruv asoslari. Toshkent: Iqtisodiyot nashriyoti. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 02, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL 7. Johnson, G., Scholes, K., & Whittington, R. (2008). Exploring Corporate Strategy (8th ed.). Pearson Education. 8. Barney, J. B. (1991). Firm resources and sustained competitive advantage. Journal of Management, 17(1), 99–120. 9. Wheelen, T. L., & Hunger, J. D. (2017). Strategic Management and Business Policy: Globalization, Innovation, and Sustainability (15th ed.). Pearson. 10. OECD. (2022). Crisis management in small and medium enterprises. OECD Publishing. 11. Hill, C. W. L., & Jones, G. R. (2012). Strategic Management: An Integrated Approach (10th ed.). Cengage Learning. 12. Mintzberg, H., Ahlstrand, B., & Lampel, J. (1998). Strategy Safari: A Guided Tour Through the Wilds of Strategic Management. Free Press. 13. Camp, R. C., & Carr, D. (1995). Benchmarking for competitive advantage. Productivity Press.