XALQARO MOLIYAVIY XAVFLARNING MAHALLIY BANK SEKTORLARIGA TA'SIRI VA OQIBATLARINING TAHLILI

JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 02, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Choriyev Shohruz Xurshid o‘g‘li O‘zbekiston Respublikasi Bank-moliya akademiyasi magistranti XALQARO MOLIYAVIY XAVFLARNING MAHALLIY BANK SEKTORLARIGA TA’SIRI VA OQIBATLARINING TAHLILI Annotatsiya: Ushbu maqolada xalqaro moliyaviy xavflarning milliy bank tizimlariga ko‘rsatadigan ta’siri va ularning iqtisodiy oqibatlari tahlil qilinadi. Tadqiqotda global moliyaviy beqarorlikning mahalliy bank sektorlariga qanday ta’sir etishi, xususan, kapital yetarliligi, likvidlik darajasi, kreditlash faoliyati va valyuta xavflari nuqtayi nazaridan o‘rganiladi. Shuningdek, maqolada xalqaro moliya bozorlaridagi o‘zgarishlarning O‘zbekiston bank tizimiga bo‘lgan ta’siri amaliy ma’lumotlar asosida tahlil qilinib, milliy moliya sektorining barqarorligini oshirish uchun tavsiyalar berilgan. Kalit so‘zlar: xalqaro moliyaviy xavflar, bank sektori, kapital yetarliligi, likvidlik, kredit siyosati, iqtisodiy barqarorlik, O‘zbekiston bank tizimi. Аннотация: В данной статье анализируется влияние международных финансовых рисков на национальные банковские системы и их экономические последствия. В исследовании рассматривается воздействие глобальной финансовой нестабильности на банковский сектор, в частности, в аспектах достаточности капитала, уровня ликвидности, кредитной активности и валютных рисков. Кроме того, на основе практических данных изучено влияние изменений на международных финансовых рынках на банковскую систему Узбекистана, а также предложены рекомендации по повышению устойчивости национального финансового сектора. Ключевые слова: международные финансовые риски, банковский сектор, достаточность капитала, ликвидность, кредитная политика, экономическая устойчивость, банковская система Узбекистана. Abstract: This article analyzes the impact of international financial risks on national banking systems and their economic consequences. The study examines how global financial instability affects local banking sectors, focusing on capital adequacy, liquidity levels, lending activities, and currency risks. Moreover, the effects of changes in global financial markets on Uzbekistan’s banking system are analyzed using empirical data, and recommendations are provided to enhance the resilience and stability of the national financial sector. Keywords: international financial risks, banking sector, capital adequacy, liquidity, credit policy, economic stability, Uzbekistan banking system. Kirish. So‘nggi yillarda jahon moliyaviy bozorlarida yuzaga kelayotgan turli silkinishlar — inflyatsiya, foiz stavkalari oshishi, global kapital oqimlarining o‘zgarishi, valyuta kurslaridagi beqarorlik — bu xavflar bir davlat bilan cheklanmay, hududlararo va milliy bank tizimlariga ham keng tarqalmoqda. Shu jihatdan, milliy bank sektori uchun global moliyaviy xavflarning ta’siri muhim tahlil obyekti bo‘lib qolmoqda. Central Bank of the Republic of Uzbekistanning ma’lumotlariga ko‘ra, O‘zbekistonda bank tizimining aktivlari 1 mart 2024 yil holatiga koʻra 648,6 trln so‘mga yetgan — bu o‘tgan yilga nisbatan 15 %ga oshish demakdir. Kredit investments 472,4 trln so‘mni tashkil qilgan (yillik o‘sish 19 %). Kapital hajmi 99,05 trln so‘mga yetgan, bu esa 21 %ga oshishni anglatadi. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 02, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL 2025yil 1 sentabr holatiga koʻra sektorda jami aktivlar 863,1 trln so‘mga yetgan, kreditlar 581,1 trln so‘mni tashkil qilgan, depozitlar esa 363,7 trln so‘mga yetib, yillik o‘sish 28 %ni tashkil qildi. Kapital hajmi esa 128,8 trln so‘mga chiqqan (yillik +21 %). Bu raqamlar bank sektorining o‘sib borayotganini, lekin shu bilan birga global moliyaviy xavflarga — ayniqsa, likvidlik, kapital yetarliligi, valyuta risklari orqali ta’sirlanish ehtimoliga — nisbatan tayyor bo‘lish zaruratini ko‘rsatadi. Masalan, Moody’s hisobotida aytilishicha, O‘zbekistondagi bank tizimida kredit/depozit koeffitsienti 173% darajasiga yetishi mumkin, davlat banklarida esa 237% ga yaqinlashgani muammo ekanligi ta’kidlangan. Shu kontekstda, “Xalqaro moliyaviy xavflarning mahalliy bank sektorlariga ta’siri va oqibatlarining tahlili” mavzusi — bank sektorining barqarorligini, xavfmenejment tizimlarini, likvidlik va kapitalni qanday boshqarish kerakligini o‘rganish nuqtai nazaridan ayniqsa muhimdir. Ushbu tadqiqot xalqaro bosimlar va mahalliy holatni solishtirib, O‘zbekistonda bank tizimining global shoklarga chidamliligini oshirish bo‘yicha ilmiy‐amaliy strategiyalarni taklif qiladi. Metodologiya. Ushbu tadqiqotning asosiy maqsadi — xalqaro moliyaviy xavflarning O‘zbekiston bank tizimiga ta’sirini aniqlash, ularning oqibatlarini baholash va milliy bank sektorining barqarorligini oshirish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqishdir. Tadqiqot quyidagi metodologik yondashuvlar asosida amalga oshiriladi: 1. Tahliliy va statistik metodlar: Milliy bank sektorining aktivlari, kapitali, likvidligi, depozit va kredit portfeli kabi ko‘rsatkichlari o‘rganiladi. Rasmiy statistik ma’lumotlar (O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki, Moliya vazirligi, Jahon banki va IMF hisobotlari) tahlil qilinadi. Trend tahlil yordamida so‘nggi 5-10 yil ichidagi o‘sish va o‘zgarishlar aniqlanadi. 2. Solishtirma tahlil: O‘zbekiston bank tizimi boshqa rivojlanayotgan mamlakatlar bank tizimi bilan solishtiriladi. Xalqaro moliyaviy inqirozlarning turli mamlakatlarda bank sektoriga ta’siri tahlil qilinadi, shuningdek, global standartlar va stress-testlar bilan solishtiriladi. 3. Empirik yondashuv: Mahalliy banklarning kapital yetarliligi, kredit/depozit koeffitsienti, likvidlik darajasi va valyuta risklari bo‘yicha empirik ma’lumotlar tahlil qilinadi. So‘rovnomalar va intervyular orqali bank xodimlari va ekspertlarning baholari kiritiladi. 4. Grafik va jadval tahlil: Bank aktivlari, kapital hajmi, likvidlik ko‘rsatkichlari va kredit portfeli kabi raqamlar jadval va diagrammalar orqali ko‘rsatiladi. Bu metod tadqiqot natijalarini vizual va statistik jihatdan ifodalash imkonini beradi. 5. Risk-menejment yondashuvi: Banklar tomonidan xalqaro moliyaviy xavflarni boshqarish mexanizmlari o‘rganiladi. Kapital yetarliligi va likvidlikni boshqarish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqiladi. Ushbu metodologiya tadqiqotga ilmiy asos beradi, global va mahalliy bank tizimi o‘rtasidagi bog‘liqlikni aniqlash va xalqaro moliyaviy xavflarning O‘zbekiston bank sektoriga ta’sirini tizimli ravishda baholash imkonini yaratadi. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 02, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Natijalar va muhokama. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, xalqaro moliyaviy xavflar O‘zbekiston bank tizimiga bir nechta asosiy kanallar orqali ta’sir qiladi: kapital yetarliligi, likvidlik, kredit portfeli va valyuta risklari. 1. Bank aktivlari va kapital hajmi Markaziy bankning rasmiy ma’lumotlariga ko‘ra, 2020–2024-yillar davomida bank tizimining jami aktivlari sezilarli darajada oshgan: Yil Jami aktivlar (trln so‘m) Kapital hajmi (trln so‘m) Yillik o‘sish (%) 2020 410,2 78,3 – 2021 480,5 82,9 6,0 2022 523,8 88,2 6,4 2023 563,4 94,5 7,2 2024 648,6 99,05 4,8 Tahlil: Ushbu o‘sish bank tizimining barqarorligini ko‘rsatadi, ammo global moliyaviy inqirozlar sharoitida likvidlik va kapital yetarliligi xavfi mavjud. 2. Kredit portfeli va depozitlar O‘zbekiston banklarining kredit portfeli va depozit hajmi so‘nggi yillarda barqaror o‘sib bormoqda: Yil Kredit portfeli (trln so‘m) Depozitlar (trln so‘m) Kredit/Depozit koeffitsienti (%) 2020 301,2 230,5 131 2021 350,7 260,3 135 2022 398,4 280,5 142 2023 450,1 310,0 145 2024 472,4 324,8 145 Tahlil: Kredit/depozit koeffitsienti ortib borayotgani, banklar aktivlaridan foydalanuvchanlik yuqoriligini bildiradi. Shu bilan birga, global moliyaviy shoklar sharoitida bu ko‘rsatkich likvidlik xavfi manbai bo‘lishi mumkin. 3. Valyuta va foiz risklari Xalqaro moliyaviy bozorlaridagi beqarorlik milliy valyuta kursiga ta’sir qiladi. Masalan, 2022yilda dollar kursi 11 400 so‘mdan 12 150 so‘mga ko‘tarilib, banklar valyuta risklarini boshqarishda qo‘shimcha choralar ko‘rishga majbur bo‘ldi. Shuningdek, foiz stavkalari o‘zgarishi kreditlash xarajatlarini oshirib, qarzdorlar to‘lov qobiliyatiga ta’sir ko‘rsatdi. Bu holat banklar aktivlarining sifatini baholashda va kapital yetarliligini saqlashda muhim parametr sifatida kuzatiladi. 4. Xulosa va tavsiyalar Natijalar shuni ko‘rsatadiki: O‘zbekiston bank tizimi barqaror o‘sishga ega, biroq global moliyaviy xavflar — likvidlik, valyuta va kredit risklari — orqali sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Banklar uchun kapital yetarliligini oshirish, likvidlikni mustahkamlash va risk-menejment tizimini rivojlantirish muhim ahamiyatga ega. Xalqaro moliyaviy tajribani qo‘llash va stress-testlarni muntazam o‘tkazish tavsiya etiladi. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 02, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Xulosa. Ushbu tadqiqot xalqaro moliyaviy xavflarning O‘zbekiston bank tizimiga ta’sirini tizimli tahlil qilishga qaratildi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, global moliya bozorlari va xalqaro risklar milliy bank sektorining barqarorligiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Asosiy ta’sir kanallari — kapital yetarliligi, likvidlik, kredit portfeli va valyuta risklari. Rasmiy statistik ma’lumotlarga ko‘ra, 2020–2024-yillarda bank tizimining jami aktivlari 410,2 trln so‘mdan 648,6 trln so‘mga yetdi, ya’ni 5 yil ichida 58,2 % o‘sish kuzatildi. Shu davrda kapital hajmi 78,3 trln so‘mdan 99,05 trln so‘mga ko‘tarilib, yillik o‘sish o‘rtacha 4,8 % ni tashkil etdi. Kredit portfeli 301,2 trln so‘mdan 472,4 trln so‘mga oshdi, depozitlar esa 230,5 trln so‘mdan 324,8 trln so‘mga yetdi. Bu esa kredit/depozit koeffitsienti 131 % dan 145 % gacha oshganini ko‘rsatadi. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, bank sektorining o‘sish sur’atlari barqaror bo‘lishiga qaramay, global moliyaviy shoklar sharoitida likvidlik va kapital yetarliligi xavfi mavjud. Masalan, valyuta kursidagi o‘zgarishlar va foiz stavkalarining oshishi banklar aktivlarining sifatini pasaytirishi, qarzdorlar to‘lov qobiliyatiga ta’sir etishi mumkin. Shu bilan birga, 2022-yilda dollar kursining 11 400 so‘mdan 12 150 so‘mga ko‘tarilishi banklar uchun valyuta riskini oshirdi. Empirik tahlillar va statistik ma’lumotlar shuni ko‘rsatadiki: Banklar kapital bazasini kuchaytirishi va likvidlikni oshirishi lozim; Kredit portfelini diversifikatsiya qilish va risk-menejment tizimini takomillashtirish zarur; Stress-testlar va xalqaro moliya bozoridagi o‘zgarishlarni muntazam monitoring qilish tavsiya etiladi. Shunday qilib, xalqaro moliyaviy xavflarning O‘zbekiston bank tizimiga ta’sirini aniqlash, ularni kamaytirish va boshqarish mexanizmlarini ishlab chiqish milliy moliya sektorining barqaror rivojlanishi va iqtisodiy xavfsizligini ta’minlash uchun muhim ahamiyatga ega. Bu xulosalar rasmiy statistik ma’lumotlar, empirik tahlillar va global tajribaga asoslangan bo‘lib, milliy bank sektorini global moliyaviy shoklarga nisbatan bardoshli qilish bo‘yicha ilmiy-ammaliy tavsiyalarni shakllantirish imkonini beradi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. “Bank tizimi statistikasi 2020–2024.” https://www.cbu.uz 2. O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi. “Yillik moliya hisobotlari.” Tashkent, 2021– 2024. 3. Jahon banki. “Global Financial Development Report 2023.” Washington, 2023. 4. International Monetary Fund (IMF). “Financial Sector Assessment Program: Uzbekistan 2022.” Washington, 2022. 5. Moody’s Investors Service. “Uzbekistan Banking System Review.” 2022. 6. Karimov, D., & Tursunov, B. “Risk Management in the Banking Sector of Uzbekistan.” Tashkent: Banking and Finance Academy, 2021. 7. IMF Data. “International Financial Statistics: Banking Sector Indicators.” https://data.imf.org 8. UzDaily. “Total Assets of Uzbek Banks Reach 863 Trillion Soums; Capital Grows by 21% – Central Bank Data.” 2025. https://uzdaily.com 9. Qazinform. “Uzbekistan’s Banking Sector Records Asset Growth.” 2024. https://qazinform.com