MODDIY VA NOMODDIY ISHLAB CHIQARISH, ULARNING O'ZARO BOG'LIQLIGI

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 2, Noyabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 80 MODDIY VA NOMODDIY ISHLAB CHIQARISH, ULARNING O‘ZARO BOG‘LIQLIGI Shakarov Allayor Baratovich Samarqand iqtisodiyot va servis instituti “Iqtisodiyot nazariyasi” kafedrasi fan nomzodi, PhD Tel: +998915555166 Abdumannonov Diyor Tal'atovich SamISI, Bank-moliya xizmatlari fakulteti, Moliya va moliyaviy texnalogiyalar yo‘nalishi talabasi Anotatsiya. Mazkur maqolada moddiy va nomoddiy ishlab chiqarishning iqtisodiy mohiyati, ularning jamiyat rivojlanishidagi o‘rni hamda o‘zaro bog‘liqligi tahlil qilinadi. Moddiy ishlab chiqarish insonning moddiy ehtiyojlarini qondiruvchi mahsulotlar yaratishga qaratilgan bo‘lsa, nomoddiy ishlab chiqarish ma’naviy, intellektual va axborot sohalaridagi faoliyatni qamrab oladi. Ikkala jarayon bir-birini to‘ldiradi, chunki zamonaviy iqtisodiyotda bilim, texnologiya va axborot resurslari moddiy ishlab chiqarish samaradorligini oshiradi. Kalit so‘zlar: Moddiy ishlab chiqarish, nomoddiy ishlab chiqarish, iqtisodiy tizim, mehnat mahsuldorligi, axborot iqtisodiyoti, innovatsiya, bilim resurslari, o‘zaro bog‘liqlik. Jamiyat taraqqiyoti doimo ishlab chiqarish jarayonlari bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib kelgan. Ishlab chiqarish insoniyat hayotining moddiy asosini yaratadi, uning ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy rivojlanish darajasini belgilaydi. Moddiy ishlab chiqarish insonning bevosita ehtiyojlarini qondiruvchi mahsulotlar yaratishga xizmat qilsa, nomoddiy ishlab chiqarish inson tafakkuri, bilim va madaniyatini rivojlantiradi. Zamonaviy davrda bu ikki yo‘nalish bir-biridan ajralmas tizim sifatida namoyon bo‘lmoqda. Chunki raqamli texnologiyalar, axborot tizimlari va intellektual mehnat mahsulotlari moddiy ishlab chiqarish samaradorligini oshirishda muhim o‘rin tutadi. Shu bois, moddiy va nomoddiy ishlab chiqarishning o‘zaro bog‘liqligini o‘rganish iqtisodiyotni chuqur tushunish, innovatsion rivojlanish yo‘nalishlarini aniqlash va barqaror taraqqiyot strategiyasini shakllantirishda muhim ahamiyatga ega. Ishlab chiqarish insoniyat tarixining har bir bosqichida jamiyat hayotining markaziy faoliyati bo‘lib kelgan. Uning asosiy maqsadi — insonning turli xil ehtiyojlarini qondirish uchun zarur bo‘lgan mahsulot va xizmatlarni yaratishdir. Iqtisodiy nazariyada ishlab chiqarish ikki asosiy turga bo‘linadi: moddiy ishlab chiqarish va nomoddiy ishlab chiqarish. Ularning har biri iqtisodiyotda o‘z o‘rniga ega bo‘lsa-da, zamonaviy sharoitda ular bir-biridan ajralmas, o‘zaro ta’sir qiluvchi tizim sifatida qaraladi [1]. Moddiy ishlab chiqarish deganda inson tomonidan yaratiladigan, moddiy shaklga ega bo‘lgan tovar va mahsulotlarni ishlab chiqish jarayoni tushuniladi. Bu jarayonda mehnat vositalari, xomashyo, texnologiyalar va inson kuchi asosiy omillar sifatida qatnashadi. Bu turdagi ishlab chiqarish natijalari — kiyim-kechak, oziq-ovqat, transport vositalari, uy-joy, texnika va boshqa real mahsulotlardir. Shuning uchun ham iqtisodchi K. Marks ta’kidlaganidek, “moddiy ishlab chiqarish jamiyatning iqtisodiy poydevorini tashkil etadi, u holda qolgan barcha sohalar ustqurma sifatida shakllanadi” [2]. ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 2, Noyabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 81 Ushbu fikr moddiy ishlab chiqarishning asosiy rolini, ya’ni iqtisodiy tizimning tayanch manbai ekanini anglatadi. Biroq jamiyat rivojlanib borgani sayin, ishlab chiqarish faqat moddiy mahsulotlar bilan cheklanmaydi. Inson tafakkuri, bilim, ma’naviyat, san’at va xizmat ko‘rsatish sohalari ham ishlab chiqarishning yangi, nomoddiy shaklini yuzaga keltiradi. Nomoddiy ishlab chiqarish — bu insonning ruhiy, madaniy, ma’naviy va intellektual ehtiyojlarini qondiruvchi faoliyat bo‘lib, uning mahsuli ko‘pincha bevosita moddiy shaklda bo‘lmaydi. Masalan, ta’lim, sog‘liqni saqlash, madaniyat, fan, axborot xizmatlari — bularning barchasi nomoddiy ishlab chiqarish sohasiga kiradi [3]. Iqtisodchi A. Toffler o‘z asarida shunday degan edi: “Axborot va bilim — bu yangi ishlab chiqarish kuchidir” [4]. Bu fikr zamonaviy iqtisodiyotning mohiyatini chuqur ifodalaydi. Agar ilgari ishlab chiqarishning asosi mehnat va kapital bo‘lgan bo‘lsa, bugungi kunda bilim, axborot va texnologiya iqtisodiy o‘sishning eng muhim drayverlariga aylangan. Demak, nomoddiy ishlab chiqarish moddiy ishlab chiqarishning sifat jihatidan yangi bosqichiga zamin yaratmoqda. Moddiy va nomoddiy ishlab chiqarish o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik ikki yo‘nalishda namoyon bo‘ladi. Birinchidan, moddiy ishlab chiqarish uchun zarur bo‘lgan bilim, innovatsiya, dasturlash, boshqaruv va xizmat ko‘rsatish tizimlari nomoddiy soha orqali ta’minlanadi. Ikkinchidan, moddiy ishlab chiqarish natijalari — ya’ni texnika, infratuzilma, qurilmalar va energiya — nomoddiy sohalarning rivojlanishi uchun moddiy baza yaratadi [5]. Shu bois, har ikki soha o‘zaro bir-birini to‘ldirib, iqtisodiy tizimning yaxlit mexanizmini tashkil etadi. O‘zbekiston iqtisodiy tizimida ham so‘nggi yillarda nomoddiy ishlab chiqarishning ahamiyati ortib bormoqda. Mamlakatda ta’lim, axborot texnologiyalari, madaniyat, san’at, sog‘liqni saqlash va ilmiy tadqiqot sohalari milliy iqtisodiyotning barqaror rivojlanishiga sezilarli hissa qo‘shmoqda. Prezident Shavkat Mirziyoyev o‘z nutqlaridan birida shunday degan edi: “Bizning eng katta boyligimiz — bu inson kapitalidir. Bilim va malaka — bu yangi iqtisodiyotning asosi” [6]. Bu fikr bevosita nomoddiy ishlab chiqarishning moddiy sohalar bilan uyg‘unlikda ishlashi orqali milliy taraqqiyotga turtki bo‘lishini ko‘rsatadi. Rivojlangan davlatlar tajribasi shuni ko‘rsatadiki, zamonaviy iqtisodiyotda xizmat ko‘rsatish va intellektual faoliyat ulushi tobora ortmoqda. Masalan, AQSh, Yaponiya va Germaniyada yalpi ichki mahsulotning 70 foizdan ortig‘i nomoddiy ishlab chiqarish sohalaridan — ta’lim, sog‘liqni saqlash, axborot texnologiyalari va moliyaviy xizmatlardan iborat [7]. Bu esa shuni anglatadiki, nomoddiy ishlab chiqarish faqat ma’naviy soha emas, balki iqtisodiy o‘sishning strategik omilidir. Shuningdek, raqamli texnologiyalar va sun’iy intellektning rivojlanishi natijasida moddiy va nomoddiy ishlab chiqarish o‘rtasidagi farq tobora kamayib bormoqda. Masalan, dasturiy mahsulotlar yoki onlayn xizmatlar nafaqat axborot qiymatiga, balki real iqtisodiy qiymatga ham ega bo‘lmoqda. Bu holat iqtisodchi J. Rifkin tomonidan “uchinchi sanoat inqilobi” deb nomlangan jarayonning amaliy ifodasidir [8]. U ta’kidlaganidek, “kelajak iqtisodiyoti energiya, axborot va texnologiya o‘rtasidagi uyg‘unlik asosida shakllanadi”. Demak, moddiy va nomoddiy ishlab chiqarish o‘rtasidagi chegaralar nisbatan shaffoflashib, ularning integratsiyasi kuchaymoqda. O‘zbekistonda bu jarayon ayniqsa “raqamli iqtisodiyot” strategiyasi doirasida yaqqol ko‘zga tashlanmoqda. Elektron tijorat, raqamli bank tizimi, onlayn ta’lim, tibbiyot va xizmatlar sohasining kengayishi natijasida nomoddiy ishlab chiqarish nafaqat iqtisodiy, balki ijtimoiy samaradorlikni ham oshirmoqda. Shu bilan birga, moddiy ishlab chiqarish sohalari — sanoat, qishloq xo‘jaligi, qurilish va energetika — ham zamonaviy texnologiyalar asosida qayta shakllanmoqda. Bu esa ularning o‘zaro bog‘liqligini yanada mustahkamlaydi. Bundan tashqari, ishlab chiqarishning har ikki turi ijtimoiy mehnat taqsimotida ham o‘z ifodasini topadi. Agar moddiy ishlab chiqarishda jismoniy mehnat ustuvor bo‘lsa, nomoddiy ishlab chiqarishda intellektual mehnat, axborot almashinuvi va ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 2, Noyabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 82 kommunikatsiya jarayoni muhim o‘rin tutadi. Shu bois, zamonaviy iqtisodiyotda inson omili har ikki sohaning muvaffaqiyatini belgilovchi asosiy resurs sifatida qaralmoqda [9]. Xulosa qilib aytganda, moddiy va nomoddiy ishlab chiqarish jamiyat iqtisodiy tizimining ikki ajralmas bo‘g‘inidir. Moddiy ishlab chiqarish inson hayotining asosiy ehtiyojlarini qondirishga, real mahsulot va boyliklar yaratishga xizmat qilsa, nomoddiy ishlab chiqarish inson tafakkuri, madaniyati, bilim va innovatsion salohiyatini rivojlantiradi. Ularning o‘zaro uyg‘unligi milliy iqtisodiyotning barqaror o‘sishini ta’minlaydi, yangi texnologiyalarni joriy etish, raqobatbardosh kadrlar tayyorlash hamda iqtisodiy samaradorlikni oshirish uchun mustahkam poydevor yaratadi. Shu sababli, zamonaviy iqtisodiy siyosat moddiy ishlab chiqarishni qo‘llab-quvvatlash bilan birga, nomoddiy sohalarga — ta’lim, fan, axborot texnologiyalari va madaniyatga ham ustuvor e’tibor qaratishi zarur. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Karimov, J. (2021). Ishlab chiqarish jarayonlari va iqtisodiy tizimlar. Toshkent: Iqtisodiyot nashriyoti. 2. Marx, K. (1970). Capital: A Critique of Political Economy. Moscow: Progress Publishers. 3. Musayev, B. (2020). Nomoddiy ishlab chiqarishning iqtisodiy mohiyati. Toshkent: Fan va texnologiya. 4. Toffler, A. (1980). The Third Wave. New York: Bantam Books. 5. Xodjayeva, N. (2022). Innovatsion rivojlanish va intellektual mehnat. Toshkent: Universitet nashriyoti. 6. Mirziyoyev, Sh. M. (2021). Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi. Toshkent: O‘zbekiston nashriyoti. 7. OECD (2023). Economic Outlook Report. Paris: OECD Publishing. 8. Rifkin, J. (2011). The Third Industrial Revolution. New York: Palgrave Macmillan. 9. Abdurahmonov, T. (2022). Mehnat iqtisodiyoti va inson kapitali. Toshkent: Iqtisodiyot va moliya.