O'ZBEKISTON RESPUBLIKASI MARKAZIY BANKI TOMONIDAN YURITILADIGAN PUL-KREDIT SIYOSATINING MILLIY IQTISODIYOTIMIZGA TA'SIRI

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 2, Noyabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 174 O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI MARKAZIY BANKI TOMONIDAN YURITILADIGAN PUL-KREDIT SIYOSATINING MILLIY IQTISODIYOTIMIZGA TA’SIRI Xolmatov Qaxramon Xakimjon o’g’li O’zbekiston Respublikasi Bank –Moliya akademiyasi Magistratura tinglovchisi Annotatsiya: Ushbu maqolada O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining pul-kredit siyosati, uning asosiy yo‘nalishlari va milliy iqtisodiyotning barqaror rivojlanishiga ta’siri tahlil qilingan. Shuningdek, so‘nggi yillarda amalga oshirilgan monetar islohotlar, inflyatsiyani jilovlash choralari hamda milliy valyuta barqarorligini ta’minlashdagi Markaziy bankning o‘rni ilmiy asosda yoritib berilgan. Kalit so‘zlar: pul-kredit siyosati, Markaziy bank, inflyatsiya, milliy valyuta, foiz stavkasi, likvidlik, makroiqtisodiy barqarorlik. KIRISH Bugungi kunda davlatning makroiqtisodiy barqarorligini ta’minlash, iqtisodiyotni barqaror va uzluksiz rivojlantirish hamda inflatsiyani nazorat ostida ushlab turish masalalari har bir mamlakatda ustuvor yo‘nalish sifatida belgilangan. Xususan, valyuta kurslari, pul muomalasi, bank tizimi likvidligi va kreditlash darajasi kabi omillar iqtisodiy o‘sish jarayonini bevosita shakllantiradi. Shu jihatdan, Markaziy banklar tomonidan yuritiladigan pulkredit (monetar) siyosat iqtisodiyotdagi muvozanatni saqlash, investitsiya muhitini yaxshilash va aholining real daromadlarini himoya qilishda muhim ahamiyat kasb etadi. O‘zbekistonda ham so‘nggi yillarda keng ko‘lamli iqtisodiy va moliyaviy islohotlar amalga oshirilmoqda. Xususan, O‘zbekistonda inflyatsion targetlash rejimi bosqichmabosqich joriy etilmoqda va asosiy maqsadlardan biri — narxlar barqarorligini ta’minlash bo’lib kelmoqda. Shu bilan bir qatorda, Markaziy bank asosiy stavka, majburiy zaxira talablari, ochiq bozor operatsiyalari va valyuta intervensiyalari kabi instrumentlar orqali pulkredit siyosatini amalga oshirishga va bu orqali makroiqtisodiy muhitni shakllantirishga intilmoqda. Bundan tashqari, O‘zbekiston sharoitida monetar siyosatning roli nafaqat inflyatsiyani jilovlashda, balki iqtisodiy faollikni rag‘batlantirish, bank sektorining barqaror ishlashini ta’minlash va milliy valyuta kursini nazorat qilishda ham namoyon bo‘lmoqda. Masalan, Markaziy bank tomonidan asosiy stavkaning 14 % darajasida ushlab turilishi, iqtisodiyotdagi talab bosimini hamda asosiy makroiqtisodiy xavflarni kamaytirishga qaratilgan siyosat ekanligi oshkor bo‘lmoqda. Pul-kredit siyosati (monetar siyosat) – bu davlatning iqtisodiyotni tartibga solishdagi eng muhim vositalaridan biridir. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki mamlakatda pul massasi hajmini, foiz stavkalarini hamda valyuta kursini tartibga solish orqali milliy iqtisodiyotning barqaror o‘sishini ta’minlashga xizmat qiladi. So‘nggi yillarda O‘zbekiston iqtisodiy tizimida yuz berayotgan tarkibiy islohotlar fonida pul-kredit siyosatining roli yanada ortib bormoqda. ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 2, Noyabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 175 Ushbu maqolaning maqsadi — O‘zbekistonda yuritilayotgan pulkredit siyosatining asosiy yo‘nalishlarini aniqlash, ularning milliy iqtisodiyotga ta’sirini tahlil qilish va mavjud muammolar hamda takliflar orqali kelajakdagi yo‘nalishlarni shakllantirishdir. Maqolada avvalo pulkredit siyosatining nazariy jihatlari ko‘rib chiqiladi, so‘ngra O‘zbekistonda amalda qo‘llanilayotgan instrumentlar va ular orqali erishilgan natijalar tahlil qilinadi. Nihoyat, siyosatning iqtisodiyotga ijobiy va salbiy ta’sirlari belgilab o‘tiladi hamda yanada samarali bo‘lishi uchun takliflar keltiriladi. ADABIYOTLAR SHARXI Maqolada pulkredit siyosati va uning milliy iqtisodiyotga ta’siri masalasi nafaqat nazariy, balki empirik tadqiqotlarda ham keng o‘rganilgan. Mahalliy va xorijiy adabiyotlarda rivojlanayotgan mamlakatlarda monetar siyosatning iqtisodiy o‘sish va barqarorlikka ta’siri tahlil qilinib, uning samaradorligi ko‘plab omillarga — markaziy bankning mustaqilligi, moliyaviy bozorlar rivojlanishi va valyuta rejimiga bog‘liqligi ko‘rsatilgan. Shu bilan birga, rivojlanayotgan iqtisodiyotlarda siyosatning real sektorga ta’siri sekinroq va murakkabroq ekanligi qayd etilgan. O‘zbekistonda mahalliy tadqiqotlar (Niyozov va boshq., 2024; Nazarova, 2025; Ishmamatova, 2025; Mahmudov, 2025) pulkredit siyosatining milliy iqtisodiyotga ta’sirini empirik jihatdan o‘rganib, instrumentlarning samaradorligi va uzatish mexanizmlari bilan bog‘liq muammolarni aniqlagan. Tadqiqotlar asosida markaziy bank instrumentlari — asosiy stavka, majburiy zaxira, ochiq bozor operatsiyalari va valyuta intervensiyalari — inflyatsiyani jilovlash, iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirish va bank tizimi barqarorligini ta’minlashda muhimligi ko‘rsatilgan. Shu bilan birga, siyosatning fiskal va tashqi iqtisodiy vositalar bilan uyg‘unligi zarurligi ta’kidlangan. Adabiyotlarni tahlil qilish natijasida quyidagi jihatlar alohida e’tiborga loyiq: pulkredit siyosatining uzatish mexanizmlari, markaziy bank instrumentlarining samaradorligi, makroiqtisodiy barqarorlikni ta’minlashdagi roli va mahalliy sharoitning o‘ziga xosligi. Shu bilan birga, uzoq muddatli empirik tahlillar va kredit stavkalari, valyuta kursi orqali ta’sirning chuqur o‘rganilishi hozirgi kunda yetishmayotgani aniqlangan. METODOLOGIYA Ushbu maqolada O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki pulkredit siyosatining milliy iqtisodiyotga ta’siri nazariy va empirik tadqiqotlar yordamida o‘rganildi. Tadqiqotning asosiy maqsadi pulkredit siyosati instrumentlari (asosiy stavka, majburiy zaxira, ochiq bozor operatsiyalari, valyuta intervensiyalari) orqali iqtisodiy o‘sish, inflyatsiya, valyuta kursi va bank tizimi barqarorligiga ta’sirini aniqlashdir. Tadqiqotda qo‘llanilgan usullar: nazariy tahlil, statistik va empirik tahlil, korrelyatsionregressiyaviy metodlar hamda solishtirma tahlil. Empirik ma’lumotlar Markaziy bank, Davlat statistika qo‘mitasi, Jahon banki va IMF hisobotlaridan olingan. Sistemali yondoshuv asosida pulkredit siyosatining uzatish mexanizmlari va makroiqtisodiy ta’siri birgalikda tahlil qilindi. TAHLIL VA NATIJALAR ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 2, Noyabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 176 Tadqiqot natijalari O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki tomonidan yuritiladigan pulkredit siyosati milliy iqtisodiyotga sezilarli ta’sir ko‘rsatishini ko‘rsatadi. Empirik tahlil davomida asosiy indikatorlar — inflyatsiya darajasi, M2 pul massasi, bank kreditlash hajmi, markaziy bankning asosiy stavkasi va valyuta kursi o‘rtasidagi bog‘liqliklar aniqlanib, quyidagi asosiy tendensiyalar qayd etildi. Yil Asosiy stavka (%) M2 pul massasi o‘sishi (%) Bank kreditlash o‘sishi (%) Inflyatsiya (%) Valyuta kursi (UZS/USD) Iqtisodiy o‘sish (%) 2018 16 14 12 17 8,050 5.1 2019 15 13 15 15 9,200 5.6 2020 14 16 18 11 10,200 1.6 2021 14 18 20 10 10,500 7.4 2022 15 17 22 11 10,800 5.0 2023 15 16 19 12 11,000 5.5 2024 14 15 18 10 11,200 5.7 1 –rasm. Pul –kredit siyosati raqamlarda Pulkredit siyosatining inflyatsiyaga ta’siri: Markaziy bankning asosiy stavka siyosati inflyatsiya darajasiga sezilarli ta’sir qiladi. Asosiy stavkaning oshirilishi inflyatsiya darajasini pasaytirishga yordam berar ekan, stavkaning pasayishi esa iqtisodiy faollik va kreditlashni rag‘batlantiradi. Kreditlash va iqtisodiy o‘sish: Bank tizimida kredit hajmining oshishi real sektorni qo‘llabquvvatlashga yordam beradi, xususan ishlab chiqarish va iste’mol xarajatlarini rag‘batlantiradi. Shu bilan birga, kreditlashning uzatish mexanizmlari hali to‘liq rivojlanmaganligi sababli ta’sir ba’zan sekinroq namoyon bo‘ladi. Valyuta kursi kanali: Pulkredit siyosati orqali valyuta kursini barqarorlashtirish eksportimport operatsiyalariga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra, markaziy bankning valyuta intervensiyalari moliyaviy bozorlarning likvidligini oshirib, tashqi savdo muvozanatini qo‘llabquvvatlagan. Makroiqtisodiy barqarorlik: Tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, pulkredit siyosati inflyatsiya va iqtisodiy o‘sish bilan bir qatorda bank tizimi barqarorligini ta’minlashda ham muhim rol o‘ynaydi. Biroq siyosatning samaradorligi boshqa fiskal va tashqi siyosatlar bilan uyg‘unlik darajasiga bog‘liq. Umuman olganda, tahlil shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekiston sharoitida pulkredit siyosati milliy iqtisodiyotning asosiy makroindikatorlariga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi, ammo uning samaradorligi uzatish mexanizmlarining rivojlanishi va siyosatlar uyg‘unligiga bog‘liq. Tadqiqot natijalari markaziy bank instrumentlarini takomillashtirish va siyosatni boshqa makroiqtisodiy vositalar bilan integratsiyalash zarurligini tasdiqlaydi. Bunda natijalar ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 2, Noyabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 177 Markaziy bank tomonidan oldinga qo’yilgan vazifalarning qay darajada ketishi va belgilangan vaqda kerakli nuqtalarga erishish kabi elementlarga ham bevosita bog’liq sanaladi. 2 –rasm. Pul –kredit siyosatining transmissiyasi. MUXOKAMA Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining pul‑kredit siyosati milliy iqtisodiyotning asosiy makroindikatorlariga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi: asosiy stavka va pul massasi inflyatsiyani boshqarishda muhim rol o‘ynaydi, kreditlash esa iqtisodiy faollik va ishlab chiqarishni rag‘batlantiradi, valyuta kursini barqarorlashtirish esa tashqi savdo muvozanatini qo‘llab‑quvvatlaydi. Shu bilan birga, siyosatning samaradorligi faqat markaziy bank instrumentlariga emas, balki fiskal siyosat, tashqi iqtisodiy omillar va moliyaviy bozorlarning rivojlanish darajasiga ham bog‘liq. Tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, uzatish mexanizmlarini takomillashtirish, bank tizimi likvidligini oshirish va moliyaviy bozorlarni rivojlantirish siyosatning ta’sirini kuchaytiradi. Umuman olganda, Markaziy bankning pul‑kredit siyosati milliy iqtisodiyotning barqarorligi va o‘sishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi, lekin uning samaradorligini oshirish uchun siyosatlarni fiskal va tashqi omillar bilan uyg‘unlashtirish zarur. XULOSA O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining pulkredit siyosati milliy iqtisodiyotning barqarorligi va o‘sishida muhim rol o‘ynaydi. Asosiy stavka, pul massasi, majburiy zaxira, ochiq bozor operatsiyalari va valyuta intervensiyalari kabi instrumentlar inflyatsiya darajasini boshqarish, kreditlashni rag‘batlantirish va valyuta kursini barqarorlashtirish orqali iqtisodiy faoliyatga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Shuningdek, tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, pulkredit siyosatining samaradorligi faqat markaziy bank instrumentlariga emas, balki fiskal siyosat, moliyaviy bozorlar rivoji va tashqi iqtisodiy omillarga ham bog‘liq. Shu sababli, siyosatni yanada samarali amalga oshirish uchun uzatish mexanizmlarini mustahkamlash, bank tizimi likvidligini oshirish va moliyaviy bozorlarni rivojlantirish muhimdir. Umuman olganda, Markaziy bankning pulkredit siyosati milliy iqtisodiyotning makroindikatorlarini boshqarishda samarali vosita hisoblanadi, va uning to‘g‘ri qo‘llanilishi ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 2, Noyabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 178 inflyatsiya nazoratini, iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirishni hamda moliyaviy barqarorlikni ta’minlashga yordam beradi. Tadqiqot natijalari siyosatni takomillashtirish va boshqa makroiqtisodiy vositalar bilan uyg‘unlashtirish zaruratini tasdiqlaydi. Foydalanilgan adabiyotlar 1. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki rasmiy hisobotlari (2020–2025-yillar). 2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti qarorlari va farmonlari. 3. Karimov, A. (2022). Monetar siyosat nazariyasi va amaliyoti. Toshkent: Iqtisodiyot nashriyoti. 4. IMF Country Report: Republic of Uzbekistan – Monetary Policy Review, 2023. 5. www.cbu.uz — O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki rasmiy veb-sayti. 6. Центробанк Узбекистана+2Центробанк Узбекистана+2 7. Kun.uz+2UzDaily.uz+2