BOSH PIYOZNING NAV NAMUNALARDAN ERTAPISHARLIK BELGILARI BO'YICHA TANLAB OLINGAN NAMUNALARNING XO'JALIK BELGILARI

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 2, Noyabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 253 UO‘T:635.25. BOSH PIYOZNING NAV NAMUNALARDAN ERTAPISHARLIK BELGILARI BO‘YICHA TANLAB OLINGAN NAMUNALARNING XO‘JALIK BELGILARI Xurramov Ulug‘bek Xolmamatovich Toshkent davlat agrar universiteti “Sabzavotchilik va issiqxona xo‘jaligini tashkil etish” kafedrasi professor, q.x.f.d. [email protected] Hayitbayev Doniyor Komiljon o‘g‘li Qoraqolpog'iston qishloq xo'jaligi va agrotexnologiyalar instituti “Dehqonchilik,qishloq xo`jaligi ekinlari seleksiyasi va urug`chiligi” kafedrasi mustaqil izlanuvchisi Annotatsiya:Qoraqolpog‘iston Respublikasining tuproq iqlim sharoitida xorijiy davlatlaridan keltirilgan bosh piyozning 32 tadan ortiq kolleksiyasining iqlimlashtirilganligi va qimmatli xo‘jalik belgilari o‘rganilganligi hamda aniqlanganligi maqolada yoritilgan. Jumladan, tajriba natijalarida k-1 “Dermo”, k-9 “Brown Beauty”, k-194 “Nomsiz”, k-10 “Kind Variety”, k-12 “Pioneer 25013”, k-13 “Canade maple”, k-173 “Nomsiz”, k-185 “Nomsiz”, k11 “Xalsedon”, k-18 “Meteor”, k-40 “Roket”, k-43 “Spring Onion”, k-44 “Grandina”, k-170 “Nomsiz”, k-120 “Nomsiz”, k-50 “Super Bear”, k-75 “Prince-33”, k-153 “Qizil piyoz”, k-128 “Kizil sak”, k-85 “K-3”, k-81 “K-11”, k-83 “K-12” va k-80 “K-13”. nav namunaliri ertapisharligi bilan ajralib turdi. Kalit so‘zlar: nav, namuna, tizma, nav, duragay, boshi piyoz, hosildorlik, ertapishar, nav namunalari, barg, barg yuzasi, bosh piyoz vazni. Kirish. Hozirgi kunda jahon miqyosida piyoz 5,9 million gektar maydonda parvarishlanib, taxminan 110,0 million tonna mahsulot yetishtirilmoqda. Ekinning o‘rtacha hosildorligi 19,31 t/ga ni tashkil etadi. Piyoz yetishtirish bo‘yicha yetakchi mamlakatlar qatoriga Xitoy (22,35 mln t), Hindiston (19,30 mln t), AQSh (3,16 mln t) va Eron (2,38 mln t) kiradi. Ushbu davlatlarda piyoz sabzavotchilik tarmog‘ining asosiy hamda iqtisodiy jihatdan muhim ekin turlaridan biri hisoblanadi1. Shu sababli, piyozga bo‘lgan global talabni qondirish maqsadida uning yangi, yuqori hosildor va turli iqlim sharoiti hamda yetishtirish davrlariga mos navlarini yaratish, shuningdek, piyozni urug‘, ko‘chat va no‘sha orqali yetishtirish texnologiyalarini takomillashtirish zamonaviy ilmiy va amaliy ahamiyatga ega dolzarb masalalardan biri sanaladi. 1(htth://fao.ru). ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 2, Noyabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 254 Piyoz navlari mazasiga ko‘ra achchiq, yarim achchiq va shirin xillarga bo‘linadi. Achchiq navlari tarkibida qandi, shirin navlarga nisbatan ko‘p bo‘lib tarkibida oltingugurt saqlaydigan efir moyi mavjut, shuning uchun u achchiq bo‘ladi. Piyoz yangiligicha, qovirilib, sirkalab va konservalab iste’mol qilinadi. Piyoz taom tayyorlashda ishlatilsa unga o‘ziga xos hid va maza beradi. Piyoz yil mobaynida iste’mol qilinadigan sabzavotlardan hisoblanadi. [2]. Piyozning piyozboshi tarkibida 22 foizgacha quruq modda, 2,5-14,3 foiz qandlar, 0,7 foiz organik kislotalar, 1,0-2,2 foiz azotli moddalar va 1 foiz kul mavjud. Bargi tarkibida 0,5-3,5 foiz qandlar, 0,9 foiz kletchatka, 0,8-1,3 foiz azotli moddalar, 0,1 foiz organik kislotalar va 1 % kul bor. [3]. Piyozbosh tarkibida vitamin S (10 mg/100g) va shuningdek Ye, RR, V1, V2, V6, biotin va folievoy, pantoten kislotalarini saqlaydi deb habar qilgan [1]. Piyozbosh va bargi tarkibida kaliy tuzlari (259 mg %), fosfor, kalsiy, natriy, temir va boshqa kimyoviy elementlar saqlanadi. Bargi va xususan piyozbosh tarkibida efir moylari (20-130 mg % piyozning achchiq navlarida, shirin navlarida esa 10-20 mg %) saqlanadi. Fitonsidlar va efir moylari piyozga, o‘ziga xos maza va hid berar ekan. Tajriba uslublar. Bosh piyozning kolleksiyasi nav namunalari 2017-2018 yillarda ertagi muddatlarda urug‘i ekib sinab ko‘rildi. Nav namunalarini o‘rganishda xorijdan keltirilgan bosh piyozning ertapisharlik belgilari bo‘yicha 23 ta nav namunasi sinab ko‘rildi. Dala tajribalari 2 bor takrorlanishda 7 m2, bo‘lgan maydonlarda olib borilib, standart sifatida Kaba-132 navidan foydalanildi. [4]; [5]. Tajriba natijalari. Bosh piyozining k-1 “Dermo”, k-9 “Brown Beauty”, k-194 “Nomsiz”, k10 “Kind Variety”, k-12 “Pioneer 25013”, k-13 “Canade maple”, k-173 “Nomsiz”, k-185 “Nomsiz”, k-11 “Xalsedon”, k-18 “Meteor”, k-40 “Roket”, k-43 “Spring Onion”, k-44 “Grandina”, k-170 “Nomsiz”, k-120 “Nomsiz”, k-50 “Super Bear”, k-75 “Prince-33”, k-153 “Qizil piyoz”, k-128 “Kizil sak”, k-85 “K-3”, k-81 “K-11”, k-83 “K-12” va k-80 “K-13” kolleksiya nav namunalari boshqa namunalarga va andoza k-58 “Kaba-132, St” naviga nisbatan erta yetilganligi ko‘zatildi. Qimmatli xo‘jalik belgilari bo‘yicha bosh piyozning nav namunalari o‘rganilganda, ertapisharlik belgilari ega bo‘lgan k-1 “Dermo”, k-9 “Brown Beauty”, k-194 “Nomsiz”, k-10 “Kind Variety”, k-12 “Pioneer 25013”, k-13 “Canade maple”, k-173 “Nomsiz”, k-185 “Nomsiz”, k-11 “Xalsedon”, k-18 “Meteor”, k-40 “Roket”, k-43 “Spring Onion”, k-44 “Grandina”, k-170 “Nomsiz”, k-120 “Nomsiz”, k-50 “Super Bear”, k-75 “Prince-33”, k-153 “Qizil piyoz”, k-128 “Kizil sak”, k-85 “K-3”, k-81 “K-11”, k-83 “K-12” va k-80 “K-13” nav namunalarning o‘suv davri o‘rtacha 115-150 kun bo‘lganligi aniqlandi. Yuqoridagi kolleksiya nav namunalari standar Kaba-132 navga nisbatan ertapisharligi aniqlandi, standart Kaba-132 navning o‘suv davri 155 kun bo‘lgan bo‘lsa qolgan ertapishar nav namunalar standarga navga eng erta yetilgan k-40 “Roket”, k-50 “Super Bear”, k-75 “Prince-33” va k-85 “K-3” nav namunalar 25-40 kungacha, qolgan k-1 “Dermo”, k-9 “Brown Beauty”, k-194 “Nomsiz”, k-10 “Kind Variety”, k-12 “Pioneer 25013”, k-13 “Canade maple”, k-173 “Nomsiz”, k-185 “Nomsiz”, k-11 “Xalsedon”, k-18 “Meteor”, k-43 “Spring Onion”, k44 “Grandina”, k-170 “Nomsiz”, k-120 “Nomsiz”, k-153 “Qizil piyoz”, k-128 “Kizil sak”, ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 2, Noyabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 255 k-81 “K-11”, k-83 “K-12” va k-80 “K-13” kolleksiya nav namunalari standart navga nisbatan 5-20 kungacha erta yetilganligi aniqlandi. Biometrik o‘lchovlar natijasida bosh piyozning ertapishar belgilari bo‘yicha ajratib olingan nav namunalarining uzun barglarni aniqlash bo‘yicha o‘tkazilgan bir tup o‘simliklar bo‘yicha o‘lchovlarda, piyozning barcha k-1 “Dermo”, k-9 “Brown Beauty”, k-194 “Nomsiz”, k-10 “Kind Variety”, k-12 “Pioneer 25013”, k-13 “Canade maple”, k-173 “Nomsiz”, k-185 “Nomsiz”, k-11 “Xalsedon”, k-18 “Meteor”, k-40 “Roket”, k-43 “Spring Onion”, k-44 “Grandina”, k-170 “Nomsiz”, k-120 “Nomsiz”, k-50 “Super Bear”, k-75 “Prince-33”, k-153 “Qizil piyoz”, k-128 “Kizil sak”, k-85 “K-3”, k-81 “K-11”, k-83 “K-12” va k-80 “K-13” namunalari bu ko‘rsatkich bo‘yicha 22-44 sm bo‘lib, standart Kaba-132 navdan 4-26 sm ga yoki 22,2-144,4 foizga uzun bo‘lgan barglar shakllantirishi aniqlandi. Barg sonini aniqlashda hosilni yig‘ishdan oldin aniqlandi. Bunda bosh piyozning erta pishar belgilari bo‘yicha tanlangan nav namunalarining barg soni o‘rtacha 8-16 donagacha shakillanganligi aniqlandi. Bu ko‘rsatgich standart Kaba-132 navga nisbatan eng kam barg shakillantirgan k-1 “Dermo”, k-173 “Nomsiz”, k-11 “Xalsedon”, k-43 “Spring Onion”, k-170 “Nomsiz”, k-81 “K-11” va k-83 “K-12” nav namunalari 8-11 donagacha standartga nisbatan 1-4 donaga yoki 9,0-50,0 foizgacha kam barg shakillantirganligi namayon bo‘ldi. Aksincha k-9 “Brown Beauty”, k-194 “Nomsiz”, k-10 “Kind Variety”, k-12 “Pioneer 25013”, k-13 “Canade maple”, k-185 “Nomsiz”, k-40 “Roket”, k-120 “Nomsiz”, k-75 “Prince-33” va k-128 “Kizil sak” nav namunalari 13-16 donagacha standarga taqoslaganda 1-4 donaga yoki 9,0-50,0 foizgacha ko‘p barg shakllantirgan, qolgan k-18 “Meteor”, k-44 “Grandina”, k-50 “Super Bear”, k-153 “Qizil piyoz”, k-85 “K-3” va k-80 “K-13” nav namunalar esa standart Kaba-132 nav bilan bir xil ya’ni 12 donadan barg shakllantirganligi aniqlandi. Bosh piyozining ertapisharlik belgilari bo‘yicha tanlab olingan nav namunalarining barglarining rangi to‘rlicha ko‘rinishda bo‘ldi. Jumladan yashil rangda k-9 “Brown Beauty”, k-173 “Nomsiz”, k-185 “Nomsiz”, k-120 “Nomsiz” nav namunalarning bargi, yashildan to‘q yashil rangda k-1 “Dermo”, k-40 “Roket”, k-153 “Qizil piyoz” nav namunalarning bargi, to‘q yashil 194 “Nomsiz”, k-12 “Pioneer 25013”, k-11 “Xalsedon”, k-18 “Meteor”, k-81 “K-11”, k-83 “K-12” namunalarning bargi, momiqsimon qoplamli k-10 “Kind Variety”, k-43 “Spring Onion”, k-170 “Nomsiz”, k-85 “K-3” nav namunalarning bargi hamda och yashil k-13 “Canade maple”, k-50 “Super Bear”, k-75 “Prince-33” va k-128 “Kizil sak” kolleksiya nav namunalarining barglari ko‘rinishga ega bo‘ldi. 1-jadval. Piyozning ertapisharlik belgilari bo‘yicha kolleksiya nav namunalarining ko‘rsatkichlari (2017-2018 y.y.). Kat alo g raq ami Kelib yasi nav na mu nal Nav belgilari ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 2, Noyabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 256 chiqqan xududlar Barglari soni, dona Barg uzunligi, sm Barg rangi O‘suv davri, kun Bosh piyozning vazni, g Umumiy hosildorligi, t/ga Tovarbop hosildorlik, % k58 O‘zbekiston Kaba132, St 12 18 Yashil 155 120 35 90 K-1 O‘zbekiston Dermo 10 24 Yashildan to‘q yashilgacha 150 120 33 85 K-9 Qirg‘iziston Brown Beauty 15 22 Yashil 130 100 26,5 83 K-194 Qozog‘iston Nomsiz 13 26 To‘q yashil 140 110 27 91 K-10 Qirg‘iziston Kind Variety 14 35 Momiqsimon qoplamli 140 90 21,2 92 K-12 Qirg‘iziston Pioneer 25013 13 29 To‘q yashil 135 80 19,7 86 K-13 Tojikiston Canade maple 16 23 Och yashil 140 100 22,5 90 K-173 Qozog‘iston Nomsiz 10 38 Yashil 150 140 27 85 K-185 Qozog‘iston Nomsiz 13 42 Yashil 135 120 23,6 80 K-11 O‘zbekiston Xalsedon 10 38 To‘q yashil 140 130 25,9 75 K-18 O‘zbekiston Meteor 12 41 To‘q yashil 145 110 28,2 83 K-40 AQSH Roket 15 33 Yashildan to‘q yashilgacha 130 100 24,3 93 K-43 Gollandiya Spring Onion 8 24 Momiqsimon qoplamli 135 110 25,1 94 K-44 Ukraina Grandina 12 42 To‘q yashil 140 120 26,7 86 K-170 O‘zbekiston Nomsiz 11 29 Momiqsimon qoplamli 145 120 34,6 82 K-120 Qozog‘iston Nomsiz 14 42 Yashil 150 125 33,4 84 K-50 Yaponiya Super Bear 12 36 Och yashil 115 70 21,6 91 K-75 Gollandiya Prince33 14 36 Och yashil 120 80 23,4 93 K-153 Qoraqolpog‘i ston Qizil piyoz 12 44 Yashildan to‘q yashilgacha 155 125 29,3 84 K-128 Qirg‘iziston Kizil sak 15 42 Och yashil 140 130 33,3 80 K-85 Koreya K-3 12 37 Momiqsimon qoplamli 125 145 43,2 93 K-81 Koreya K-11 10 32 To‘q yashil 135 130 34,1 86 K-83 Koreya K-12 9 28 To‘q yashil 140 125 28,4 81 k80 Koreya K-13 12 36 Yashil 130 100 26,2 95 ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 2, Noyabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 257 Piyoz bosh vazni standart k-58 “Kaba-132, St” navida 120 g. ga teng bo‘ldi. Standart Kaba132 nav bilan piyoz bosh vazni yaqin va bir xil (120 g) ko‘rsatkich k-1 “Dermo”, k-185 “Nomsiz”, k-44 “Grandina” va k-170 “Nomsiz” kabi nav namunalarida kuzatildi. k-58 “Kaba-132, St” navga nisbatan yirik piyoz bosh vazni (5–25 g) k-173 “Nomsiz”, k-11 “Xalsedon”, 120 “Nomsiz”, k-153 “Qizil piyoz”, k-128 “Kizil sak”, k-85 “K-3”, k-81 “K-11” va k-83 “K-12” kolleksiya nav namunalarida aniqlandi. Standart k-58 “Kaba-132, St” navidan piyoz bosh vazni kechkina bosh piyoz shakllantirgan (10-50 g) k-9 “Brown Beauty”, k-194 “Nomsiz”, k-10 “Kind Variety”, k-12 “Pioneer 25013”, k-13 “Canade maple”, k-18 “Meteor”, k-40 “Roket”, k-43 “Spring Onion”, k-50 “Super Bear”, k-75 “Prince-33”, va k-80 “K-13” nav namunalarida namayon bo‘ldi. Piyozning ertapisharlik belgilari bo‘yicha kolleksiya nav namunalarining umumiy hosildorligi bo‘yicha sinovda qatnashgan nav namunalarning ichida andoza k-58 “Kaba-132, St” (35 t/ga) navidan faqatgina k-85 “K-3” namunasi yuqori natija ko‘rsatgan 43,2 t/ga bo‘ldi. Bu ko‘rsatgich standart navdan 8,2 t/ga yoki 23,4 foizga yuqori hosil to‘pladi. Qolgan bosh piyozning ertapisharlik belgilari bo‘yicha k-1 “Dermo”, k-9 “Brown Beauty”, k194 “Nomsiz”, k-10 “Kind Variety”, k-12 “Pioneer 25013”, k-13 “Canade maple”, k-173 “Nomsiz”, k-185 “Nomsiz”, k-11 “Xalsedon”, k-18 “Meteor”, k-40 “Roket”, k-43 “Spring Onion”, k-44 “Grandina”, k-170 “Nomsiz”, k-120 “Nomsiz”, k-50 “Super Bear”, k-75 “Prince-33”, k-153 “Qizil piyoz”, k-128 “Kizil sak”, k-81 “K-11”, k-83 “K-12” va k-80 “K13” kolleksiya nav namunalarining umumiy hosildorligi o‘rtacha 19,7-34,6 t/ga tashkl etdi. Andoza k-58 “Kaba-132, St” naviga nisbatan 8,6-23,5 t/ga past natijasi aniqlandi. Bosh piyozning o‘rganilgan nav namunaning to‘plagan sifatli mahsulotini umumiy hosildorlikdagi ulish aniqlanganda, past sifatli mahsulot k-1 “Dermo”, k-9 “Brown Beauty”, k-173 “Nomsiz”, k-185 “Nomsiz”, k-11 “Xalsedon”, k-83 “K-12”, k-44 “Grandina”, k-170 “Nomsiz”, k-120 “Nomsiz”, k-153 “Qizil piyoz”, k-128 “Kizil sak”, k-81 “K-11” va k-83 “K-12” nav namunalardan olingan bo‘lib, uning ko‘rsatkichi standart k-58 “Kaba-132 St” va k-194 “Nomsiz”, k-10 “Kind Variety”, k-18 “Meteor”, k-40 “Roket”, k-50 “Super Bear”, k-75 “Prince-33”, k-85 “K-3” va k-80 “K-13” nav namunalariga nisbatan 4-5 % gacha past bo‘lganligini ko‘rsatdi va faqatgina standart k-58 “Kaba-132 St” nav bilan k-13 “Canade maple” namunasi bir hil ya’ni 90 foiz bo‘lganligi aniqlandi. Xulosalar Ertapisharlik xususiyatiga ega bo‘lgan bosh piyozning kolleksiyasidagi nav namunalar orasidan 23 ta nav namunalari ajratib olindi. Ular quyidagilar: k-1 “Dermo”, k-9 “Brown Beauty”, k-194 “Nomsiz”, k-10 “Kind Variety”, k-12 “Pioneer 25013”, k-13 “Canade maple”, k-173 “Nomsiz”, k-185 “Nomsiz”, k-11 “Xalsedon”, k-18 “Meteor”, k-40 “Roket”, k-43 “Spring Onion”, k-44 “Grandina”, k-170 “Nomsiz”, k-120 “Nomsiz”, k-50 “Super Bear”, k75 “Prince-33”, k-153 “Qizil piyoz”, k-128 “Kizil sak”, k-85 “K-3”, k-81 “K-11”, k-83 “KNSR05 0,49 1,32 5,21 4,40 1,10 Sx% 3,96 3,97 3,77 3,91 3,93 ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 2, Noyabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 258 12” va k-80 “K-13”. Bu tanlab olingan navlarning o‘suv davri 115-150 kungacha bo‘lib, standart Kaba-132 navga nisbatan 5-20 kungacha erta yetilganligi aniqlandi. Keyingi seleksion ishlarda ertapishar qimmatli manba sifatida foydalanish imkonini beradi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Пивоваров В.Ф., Конанков П. Ф., Никулшин В.П. Значение овощей как продуктов питания. Овощи – новинки на вашем столе. // Москва ВНИИССОК, 1995 – С. 8-33. 2. Пивоваров, В.Ф. Ершов, И.И., Агафонов, А.Ф. Луковые културы // М., 2001 – С.210. 3. Azimov B.J., Azimov B.B. “Sabzavotchilik, polizchlik va kartoshkachilikda tajribalar o‘tkazish metodikasi”.-T. O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi, 2002 y, 180-198 B. 4. Белик В.Ф.Методика опытного дела в овощеводстве и бахчеводстве. // М.: Колос, 1992 – С.34. 5. Доспехов Б.А. Методика полевого опыта. // М., «Колос». 1973.