MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARGA EKOLOGIK BILIMLAR BERISHDA MTT VA OTA-ONALAR HAMKORLIGI

REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025 336 MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARGA EKOLOGIK BILIMLAR BERISHDA MTT VA OTA-ONALAR HAMKORLIGI Umaraliyeva Xadichaxon Xusanjon qizi1, Mashrapova Go‘yoxon Obidjon qizi2 1Qo‘qon DU o‘qituvchisi, 2Qo‘qon universiteti talabasi https://doi.org/10.5281/zenodo.17547989 Annotatsiya. Maqolada maktabgacha yoshdagi bolalarga ekologik bilimlarni berishda maktabgacha ta’lim tashkilotlari (MTT) va ota-onalar o‘rtasidagi hamkorlikning ahamiyati, samaradorligi va shakllari tahlil qilinadi. Bolalarda atrof-muhitga nisbatan to‘g‘ri munosabat va ekologik ongni shakllantirishda MTTda o‘tkaziladigan o‘yinlar, ekskursiyalar, faol mashg‘ulotlar bilan bir qatorda, ota-onalarning uyda ekologik tarbiyani davom ettirishi muhimligi ta’kidlanadi. Hamkorlik shakllari va usullari ko‘rib chiqilib, ota-onalar bilan muntazam muloqotning ekologik tarbiya jarayonidagi roli ochib berilgan. Maqola amaliy tavsiyalar va ekologik tarbiyani rivojlantirish yo‘llarini taklif qiladi. Kalit so‘zlar: Maktabgacha ta’lim, ekologik tarbiya, bolalar, ota-onalar hamkorligi, atrof-muhit, ekologik ong, ekologik bilimlar. Kirish. Maktabgacha yoshdagi bolalar atrof-muhitni anglash va unga munosabat bildirishning dastlabki asoslarini o‘rganadi. Shu yoshda berilgan ekologik bilimlar va tarbiya ularning hayotiy faoliyatida muhim rol o‘ynaydi. Pedagogik va psixologik tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, bolalar kichik yoshidan atrof-muhitni idrok eta boshlaydi va bu jarayon ularning butun hayotiga ta’sir qiluvchi shaklda rivojlanadi. Lev Vygotskiyning ijtimoiy rivojlanish nazariyasiga ko‘ra, bolalar o‘z bilimlarini ijtimoiy muhitda o‘rganadi va shakllantiradi. Atrof-muhitga bo‘lgan munosabat ham ota-ona va ta’lim muassasalari tomonidan berilgan bilimlar orqali mustahkamlanadi (Vygotskiy, 1978). Shu nuqtai nazardan, MTT va ota-onalar o‘rtasidagi hamkorlik bolaning ekologik tushunchalarini shakllantirishda markaziy ahamiyatga ega. Jean Piaget ekologik bilimlarning bolalarda rivojlanish jarayonini yoshga mos tushgan bosqichlarga bo‘lishni ta’kidlagan. Unga ko‘ra, maktabgacha yoshdagi bolalar tabiatdagi hodisalarni o‘rganish uchun faol tajriba va o‘yinlarga muhtoj (Piaget, 1954). Shu sababli, ekologik tarbiya faqat nazariy bilimlar bilan cheklanmasdan, bolalarning o‘yin faoliyati va kashfiyotlari orqali berilishi zarur. Psixolog Urie Bronfenbrennerning ekologik tizimlar nazariyasiga ko‘ra, bolaning rivojlanishi turli ijtimoiy muhitlarning o‘zaro ta’siri ostida yuz beradi. Bu nuqtai nazardan, otaonalar va maktabgacha ta’lim muassasalari birgalikda faoliyat yuritib, bolalarning atrof-muhitga munosabatini shakllantirishda samarali hamkorlik qilishi lozim (Bronfenbrenner, 1979). Shuningdek, Maria Montessori metodikasida bolalarning tabiat bilan bevosita muloqot qilishlari va o‘zlarining ekologik bilimlarini amalda qo‘llashlari ustuvor vazifa hisoblanadi. U, ota-onalar va pedagoglar o‘rtasida mustahkam hamkorlik bolalarning ekologik ongini oshirishda hal qiluvchi ahamiyatga ega ekanligini ta’kidlagan (Montessori, 1967). O‘zbekiston pedagogika fanlari doktori, professor J. Xolmirzaev ning ta’kidlashicha, “maktabgacha yoshdagi bolalarda ekologik madaniyatni shakllantirish muhim bosqich bo‘lib, bu jarayonda ota-ona va maktabgacha ta’lim muassasalari o‘rtasidagi samarali hamkorlik asosiy REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025 337 omil hisoblanadi” (Xolmirzaev, 2015). Shuningdek, O‘zbekiston pedagogika fanlari nomzodi, dotsent Tursunova M. ekologik tarbiyaning boshlang‘ich asoslari maktabgacha yoshda qo‘yilishi lozimligini ta’kidlab, “bolaning tabiatga bo‘lgan mehr-muhabbatini shakllantirish uchun MTTda o‘tkaziladigan ekologik o‘yinlar, ekskursiyalar va ota-ona bilan olib boriladigan uy mashg‘ulotlari muhim ahamiyatga ega” deb yozadi (Tursunova, 2018). Psixologiya sohasida faoliyat yuritgan Islomova G. bolalar psixologiyasida atrof-muhitni idrok etish jarayoni haqida fikr bildirarkan, “maktabgacha yoshdagi bolalar asosan sezgi va tajriba orqali dunyoni anglaydi, shu bois ota-ona va pedagoglarning birgalikdagi tarbiyaviy ta’siri bolalarning ekologik ongini shakllantirishda muhimdir” (Islomova, 2017). Shunday qilib, MTT va ota-onalar o‘rtasidagi hamkorlik maktabgacha yoshdagi bolalarning ekologik bilimlari va ko‘nikmalarini mustahkamlashda samarali vosita bo‘lib, bu jarayonning uzluksizligi bolalarda tabiatga hurmat va g‘amxo‘rlik hissini uyg‘otadi. Bu hamkorlik orqali ekologik tarbiya jarayoni uyda va maktabgacha muhitda uzluksiz davom etadi, natijada bolalarda atrof-muhitga nisbatan hurmat va g‘amxo‘rlik hissi mustahkamlanadi. MTTda ekologik bilimlar bolalarning yoshiga mos usullarda beriladi. O‘yinlar orqali tabiat hodisalarini o‘rganish bolalarda qiziqish uyg‘otadi va o‘rganishni samarali qiladi. Masalan, o‘yinlar yordamida bolalar o‘simliklar, hayvonlar va tabiatdagi jarayonlarni amaliy ravishda kuzatadilar va o‘zaro munosabatni anglay boshlaydilar. Shuningdek, tabiat kuzatuvlari – bu bolalarga atrof-muhitdagi o‘zgarishlarni sezish, fasllarning almashuvi, qushlar, hasharotlar va o‘simliklar hayotini yaqindan ko‘rish imkonini beradi. Eksperimentlar esa kichik tajriba asosida hodisalarni o‘rganishga, sabab-oqibat munosabatlarini tushunishga yordam beradi. Ijodiy faoliyat, masalan, rasm chizish, qo‘l mehnati, ekin ekish kabi mashg‘ulotlar orqali bolalar tabiatga nisbatan mehr-muhabbat va g‘amxo‘rlikni rivojlantiradilar. Bu usullar orqali ekologik bilimlar bolalarga nafaqat nazariy, balki amaliy jihatdan ham yetkaziladi. Ota-onalar esa uyda bu bilimlarni mustahkamlashda muhim rol o‘ynaydi. Ular bolalar bilan birgalikda tabiatni o‘rganish, o‘yinlar tashkil etish, bog‘da yoki tabiat qo‘ynida sayrlar uyushtirish orqali ekologik bilimlarni chuqurlashtiradilar. Shu bilan birga, ota-onalar uyda chiqindilarni ajratish, suv va elektr energiyasini tejash kabi ekologik odatlarni shakllantirishga ko‘maklashadi. Bu esa bolalarda tabiatni asrashga bo‘lgan mas’uliyatni yanada mustahkamlaydi. Maqolada ota-onalar bilan samarali hamkorlik qilish uchun turli usullar taklif etiladi. Suhbatlar orqali ota-onalar ekologik tarbiya ahamiyati haqida xabardor qilinadi, oilaviy tadbirlar – masalan, “Tabiatni asraylik” mavzusidagi bayramlar yoki birgalikda bog‘da ekin ekish kabi faoliyatlar tashkil etiladi. Shu bilan birga, ota-onalarga ekologik mavzularda amaliy maslahatlar berilib, uy sharoitida qanday qilib ekologik bilimlarni davom ettirish mumkinligi tushuntiriladi. Pedagogika olimlari, jumladan, o‘zbek olimi Sh. Qodirovning fikricha, “maktabgacha yoshdagi bolalarda ekologik ongni shakllantirishda maktab va oila o‘rtasidagi hamkorlik uzluksiz jarayon bo‘lib, ota-onalar bilan doimiy muloqot va birgalikdagi faoliyat natijasida bolalarda tabiatni asrash odatlari rivojlanadi” (Qodirov, 2016). Xulosa. Maktabgacha yoshdagi bolalarga ekologik bilimlar berishda maktabgacha ta’lim tashkilotlari (MTT) va ota-onalar o‘rtasidagi hamkorlik muhim o‘rin tutadi. Ushbu hamkorlik bolalarda atrof-muhitga nisbatan ekologik madaniyatni shakllantirishda samarali vosita sifatida xizmat qiladi. MTTlarda o‘tkaziladigan o‘yinlar, kuzatuvlar, eksperimentlar va ijodiy mashg‘ulotlar orqali beriladigan ekologik bilimlar, ota-onalar tomonidan uyda qo‘llabquvvatlanib, mustahkamlanadi. Ota-onalarning ekologik tarbiyaga faol jalb qilinishi natijasida bolalarning tabiatga bo‘lgan hurmati ortadi, ular atrof-muhitni asrashga oid amaliy ko‘nikmalarni REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025 338 egallaydi. Shu bois, MTT va ota-onalar o‘rtasidagi samarali muloqot va hamkorlik ekologik tarbiyaning uzluksizligi va sifatini ta’minlaydi. Quyidagilarni tavsiya etishimiz mumkin: 1. MTTda ota-onalar uchun ekologik tarbiya bo‘yicha muntazam uchrashuvlar va seminarlar tashkil etilishi lozim. Bu orqali ota-onalar ekologik tarbiyaning ahamiyati va uy sharoitida bolalar bilan qanday ishlash usullari haqida ma’lumot oladi. 2. Oilaviy ekologik tadbirlar, masalan, tabiat qo‘ynida sayrlar, bog‘da ekin ekish kabi faoliyatlar o‘tkazilishi kerak. Bu bolalarda tabiatga mehr-muhabbatni yanada rivojlantiradi. 3. MTTda ekologik mavzularda o‘yin va eksperimentlarning soni va sifati oshirilishi, pedagoglarning mazkur sohada doimiy malaka oshirishi ta’minlanishi muhim. 4. Ota-onalar bilan muntazam muloqot o‘rnatilib, ekologik tarbiya bo‘yicha maslahatlar va tavsiyalar berilishi zarur. Bu uyda ekologik odatlarni shakllantirishga yordam beradi. 5. Mahalla va jamoat tashkilotlari bilan hamkorlikni kuchaytirish orqali ekologik madaniyatni oshirish bo‘yicha keng ko‘lamli aksiyalar tashkil etilishi mumkin. Ushbu tavsiyalar ijro etilsa, maktabgacha yoshdagi bolalarda ekologik madaniyat va ongning shakllanishi samarali bo‘ladi, kelajakda atrof-muhitni asrashga sodiq fuqarolar tarbiyalanadi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Abdullayeva, S. (2020). Maktabgacha ta’limda ekologik tarbiya metodlari. Toshkent: Ta’lim nashriyoti. 2. Karimov, N. (2018). Ekologik madaniyat va maktabgacha yoshdagi bolalar. Toshkent: Fan va ta’lim. 3. Tursunova, M. (2019). Ota-ona va pedagoglarning hamkorligi maktabgacha ta’limda. Pedagogika ilmiy jurnali, 3(12), 45-50. 4. UNICEF. (2021). Early Childhood Education and Environmental Awareness. New York: UNICEF Publications. 5. Xalqaro ekologik tashkilotlar materiallari (2022). Bolalarda ekologik tarbiya. https://www.ecologyforkids.org 6. Vygotskiy, L. S. (1978). Mind in Society: The Development of Higher Psychological Processes. Harvard University Press. 7. Piaget, J. (1954). The Construction of Reality in the Child. Basic Books. 8. Bronfenbrenner, U. (1979). The Ecology of Human Development: Experiments by Nature and Design. Harvard University Press. 9. Montessori, M. (1967). The Absorbent Mind. Holt, Rinehart & Winston. 10. Malikovna, Nazirova Guzal. "Content and pedagogical conditions for the development of professional competence of teachers and educators of preschool educational organizations." INTERNATIONAL JOURNAL OF SOCIAL SCIENCE & INTERDISCIPLINARY RESEARCH ISSN: 2277-3630 Impact factor: 8.036 11.11 (2022): 511-517. 11. Malikovna, Nazirova Guzal, and Muminova Gulasal Bakhodirovna. "EDUCATION OF CHILDREN IN THE SPIRIT OF PATRIOTISM AND FRIENDSHIP OF PEOPLES IN THE FAMILY." International Journal of Early Childhood Special Education 14.7 (2022). REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025 339 12. Guzal, Nazirova. "PEDAGOGICAL-PSYCHOLOGICAL FEATURES OF THE FORMATION OF SOCIAL CONSCIOUSNESS IN PRESCHOOL-ADULT CHILDREN." Yosh Tadqiqotchi Jurnali 1.5 (2022): 47-51. 13. Sultonova N.A., O`zbekistonda Maktabgacha ta'lim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirishning kelajak istiqbollari. International Scientific and Practical Conference, 2023/11/30., 4-7. https://www.conferenceseries.info/index.php/education 14. Sultonova Nurkhon Anvarovna, Kadyrova Nasibakhon., Impact of the Internet in the Conditions of Global Processes on Spirituality and Health of Youth., INTERNATIONAL JOURNAL OF INCLUSIVE AND SUSTAINABLE EDUCATION., 2022/12/29., 1/6. p165-168 15. Sultonova Nurkhon Anvarovna, Issues of Education during the Oriental Renaissance., International journal of inclusive and sustainable education., 2022, 1/5 p301-305