DIDAKTIK YONDASHUVNING MAKTABGACHA TA'LIM MUASSASALARIDA TA'LIM OLAYOTGAN IMKONIYATI CHEKLANGAN BOLALAR RUHIYATIGA IJOBIY TA'SIRI

REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025 355 DIDAKTIK YONDASHUVNING MAKTABGACHA TA’LIM MUASSASALARIDA TA’LIM OLAYOTGAN IMKONIYATI CHEKLANGAN BOLALAR RUHIYATIGA IJOBIY TA’SIRI Xaydarova Namunaxon Adhamjonovna Qo`qon davlat universiteti tayanch doktoranti https://doi.org/10.5281/zenodo.17548058 Annotatsiya. Mazkur maqolada didaktik yondashuvning maktabgacha ta’lim muassasalarida ta’lim olayotgan imkoniyati cheklangan bolalar ruhiyatiga ta’siri tahlil etilgan. Unda ta’lim jarayonining individual va moslashtirilgan shakllarini qo‘llash, bolalarda ijobiy emotsional muhit yaratish, o‘qishga bo‘lgan motivatsiyani shakllantirish hamda ijtimoiy moslashuvga erishish yo‘llari yoritilgan. Shuningdek, zamonaviy didaktik tamoyillar, o‘yin texnologiyalari va psixologik qo‘llab - quvvatlash usullarining amaliy natijalari misollar bilan izohlangan. Аннотация. В данной статье проанализировано влияние дидактического подхода на психику детей с ограниченными возможностями, обучающихся в дошкольных образовательных учреждениях. Рассмотрено применение индивидуальных и адаптированных форм обучения, создание положительной эмоциональной среды, формирование учебной мотивации и пути достижения социальной адаптации. Кроме того, приведены примеры практических результатов современных дидактических принципов, игровых технологий и методов психологической поддержки. Annotation. This article analyzes the impact of the didactic approach on the psychology of children with disabilities studying in preschool educational institutions. It explores the use of individual and adaptive forms of teaching, the creation of a positive emotional environment, the development of learning motivation, and the ways to achieve social adaptation. In addition, the practical outcomes of modern didactic principles, play-based technologies, and psychological support methods are illustrated with examples. Kalit so‘zlar: Adaptatsiya,didaktik yondashuv, maktabgacha ta’lim, imkoniyati cheklangan bolalar, inkluziv ta’lim, psixologik moslashuv, o‘yin texnologiyasi, shaxsiy yondashuv, motivatsiya. Ключевые слова: Адаптация, дидактический подход, дошкольное образование, дети с ограниченными возможностями, инклюзивное образование, психологическая адаптация, игровые технологии, личностный подход, мотивация. Keywords: Adaptation, didactic approach, preschool education, children with disabilities, inclusive education, psychological adjustment, play-based technology, personal approach, motivation. Maktabgacha ta’lim - bu inson shaxsining shakllanishida hal qiluvchi bosqichdir. Ayniqsa, imkoniyati cheklangan bolalar uchun bu davr ruhiy, hissiy, jismoniy va ijtimoiy rivojlanishning muhim poydevorini tashkil etadi. O‘zbekiston Respublikasida so‘nggi yillarda REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025 356 inkluziv ta’lim tizimining joriy etilishi bu toifadagi bolalarga ta’lim olish, muloqot qilish, jamiyat hayotiga faol kirish imkonini bermoqda. Shu jarayonda ta’limiy yondashuv asosida olib boriladigan o‘qitish - bolalarning ruhiyatiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Chunki didaktika nafaqat bilim berish tizimi, balki rivojlanish, tarbiya va moslashuv jarayonlarini uyg‘unlashtiruvchi pedagogik asosdir. Didaktik yondashuvning nazariy asoslari Didaktika (yunoncha didaktikos – o‘qitish, tushuntirish) ta’lim jarayonini o‘rganadi va o‘qitishning maqsadi, mazmuni, metod hamda vositalarini belgilaydi. Maktabgacha ta’limda didaktik yondashuv quyidagi tamoyillarni o‘z ichiga oladi: a) Adaptatsiyalashtirish tamoyili – o‘quv jarayonini bolaning psixofiziologik holatiga mos tashkil etish; b) Namoyishkorlik tamoyili – idrokni osonlashtiruvchi ko‘rgazma, piktogramma, tasvir va o‘yinlardan foydalanish; c) Harakatchanlik va erkinlik tamoyili – bolani faol subyekt sifatida shakllantirish; d) Shaxsiy yondashuv tamoyili – har bir bolaning ehtiyojiga qarab topshiriqlarni differensiallash; e) Rag‘batlantiruvchi tamoyil – o‘qish jarayoniga ijobiy hissiyot bilan kirishish, o‘ziga ishonchni oshirish. Bu tamoyillar maktabgacha yoshdagi imkoniyati cheklangan bolalarda psixologik himoya mexanizmlarini mustahkamlashga, o‘z-o‘zini qadrlashni shakllantirishga yordam beradi. Imkoniyati cheklangan bolalar ruhiyatining o‘ziga xosligi Bu bolalar ko‘pincha quyidagi psixologik xususiyatlarga ega: Idiqqat va xotira jarayonlarining sustligi; IIhissiy beqarorlik va tez charchash; IIIo‘zini past baholash; IVmuloqotdan qo‘rquv yoki ishonchsizlik; Vharakat koordinatsiyasida qiyinchiliklar. Bu xususiyatlar o‘qitish jarayonini an’anaviy usullar bilan olib borishni qiyinlashtiradi. Shu sababli didaktik yondashuvda ko‘proq o‘yin, tasvir, amaliy faoliyat asosida o‘rganish eng samarali yo‘ldir. Didaktik yondashuvning psixologik ta’siri Tadqiqotlar (Vygotskiy, Leontev, Galperin va boshqalar) shuni ko‘rsatadiki, ta’lim jarayoni bolaning “yaqin rivojlanish zonasi”ga ta’sir etganida ruhiy o‘sish yuz beradi. Didaktik yondashuvning psixologik ijobiy ta’siri quyidagilarda namoyon bo‘ladi: a) Ruhiy barqarorlik - muvaffaqiyatli bajarilgan mashqlar va rag‘bat orqali bolaning o‘ziga ishonchi ortadi. b) Rag`batlantirishning kuchayishi - o‘yinlar va ko‘rgazmali topshiriqlar orqali bilim olish qiziqarli jarayonga aylanadi. c) Ijtimoiy integratsiya - guruhda ishlash, o‘z fikrini ifoda etish, boshqalarni tinglash odati shakllanadi. d) Yaratuvchanlik faolligi - tasviriy faoliyat, konstruktorlik, rolli o‘yinlar orqali mustaqil fikrlash rivojlanadi. REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025 357 Masalan, “Ranglarni farqlaymiz”, “Harflar shahriga sayohat”, “Men kimman?” kabi o‘yinli mashg‘ulotlar bolalarda hissiy ko‘tarinkilik, qiziqish va ruhiy yengillikni ta’minlaydi. Didaktik o`yinlar va metodlar Maktabgacha yoshdagi imkoniyati cheklangan bolalar uchun didaktik o‘yinlar eng samarali ta’lim vositasidir. Ular quyidagi toifalarga bo‘linadi: O‘yin turi Maqsad Psixologik ta’siri Sensor o‘yinlar (rang, shakl, tovush) Sezgi organlarini faollashtirish Idrokni rivojlantiradi Nutqiy o‘yinlar (“Kim gapiryapti?”, “So‘zni top”) Nutqni faollashtirish Muloqotdan qo‘rquvni kamaytiradi Harakatli o‘yinlar (“Kapalak uchdi”, “Qushlar parvozi”) Harakat koordinatsiyasini yaxshilash Energiya chiqishini tartibga soladi Rolli o‘yinlar (“Do‘konchi”, “Shifokor”) Ijtimoiy rollarni o‘rganish Moslashuvni osonlashtiradi Bu o‘yinlar bolaning ruhiyatiga ijobiy ta’sir ko‘rsatib, unda o‘ziga ishonch, quvonch va barqaror emotsional holatni shakllantiradi. Tarbiyachi - bu faqat bilim beruvchi emas, balki psixologik muhitni yaratuvchi shaxsdir. U quyidagilarga e’tibor qaratishi zarur: 1) Bolaning his-tuyg‘ulariga nisbatan mehribonlik va sabr bilan yondashish; 2) Har bir kichik muvaffaqiyatni rag‘batlantirish; 3) Ijobiy emotsional aloqa orqali ishonch muhitini yaratish; 4) Moslashtirilgan o‘quv rejalarini ishlab chiqish. Tarbiyachining bunday yondashuvi bolaning ichki dunyosiga ijobiy ta’sir ko‘rsatib, ruhiy siqilish holatlarini kamaytiradi. Hozirgi kunda, boshqa sohalarda bo‘lgani kabi, pedagogikada ham rivojlangan davlatlarning tajribalarini millatning mentaliteti va madaniy xususiyatlarini hisobga olgan holda o‘zaro integratsiyalashtirish muhim ahamiyat kasb etadi. UNESCO, UNICEF va boshqa xalqaro tashkilotlar tavsiyalarida inklyuziv ta’limda didaktik moslashtirish muhim o‘rin tutadi. Finlyandiya, Yaponiya va Janubiy Koreya tajribasida bolalar uchun “individual o‘qitish kartalari” (IEP) qo‘llaniladi. O‘zbekiston tajribasida esa “Har bir bola - alohida dunyo” tamoyili asosida moslashtirilgan dasturlar joriy qilinmoqda. Maktabgacha ta’lim vazirligi huzuridagi “Inklyuziv markazlar”da psixolog, logoped va defektologlar hamkorligida ishlash tizimi shakllanmoqda. Xulosa Didaktik yondashuv imkoniyati cheklangan bolalar uchun nafaqat bilim olish vositasi, balki ularning ruhiyatini tiklash, ijtimoiylashuvini ta’minlash va o‘ziga ishonchini shakllantirishda asosiy omildir. Bu yondashuv: I-ta’lim jarayonini individuallashtiradi; II-psixologik iqlimni ijobiylashtiradi; REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025 358 III-bolalarda barqaror o‘qish motivatsiyasini hosil qiladi; IV-jamiyatda o‘z o‘rnini topishga yordam beradi. Shu bois maktabgacha ta’lim muassasalarida didaktik yondashuvni zamonaviy o‘yin texnologiyalari bilan uyg‘unlashtirish - kelajakda barkamol avlodni tarbiyalashning ishonchli kafolatidir. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. O‘zbekiston Respublikasi “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni. – Toshkent, 2020. 2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ–5052-sonli Qarori “Inklyuziv ta’lim tizimini rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”. – 2021-yil 13-aprel. 3. Hasanboeva O., Yo‘ldosheva Sh. “Pedagogika asoslari”. – Toshkent: O‘zbekiston, 2019. 4. Abdullaeva M. “Maktabgacha ta’limda didaktik o‘yinlar”. – Toshkent: Fan, 2020. 5. S.Achilova,N.Haydarova “Intellectual Emotion and Interactive Learning” International Journal of Economics, Finance and Sustainable Development ISSN: 2620-6269 . 6. Sayidahmedov Sh.A. “Didaktika nazariyasi va amaliyoti”. – Toshkent: O‘qituvchi, 2017. 7. UNESCO (2021). Inclusive Early Childhood Education: Policy and Practice. – Paris. 8. UNICEF Uzbekistan (2022). Inclusive Education in Early Childhood: National Review.