OILA MUHITIDA MАKTАBGАCHА YOSHDАGI BOLАLАRDА АXLOQIY-ESTETIK SIFАTLАRNI SHАKLLАNTIRISHDА SАHNАLАSHTIRISH FАOLIYАTINING MАZMUNI

REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025 359 OILA MUHITIDA MАKTАBGАCHА YOSHDАGI BOLАLАRDА АXLOQIY-ESTETIK SIFАTLАRNI SHАKLLАNTIRISHDА SАHNАLАSHTIRISH FАOLIYАTINING MАZMUNI Xoshimova E’zozxon Xayotjon qizi Qo‘qon DU 2-bosqich magistranti https://doi.org/10.5281/zenodo.17548064 Annotatsiya. Mazkur maqolada maktabgacha yoshdagi bolalarda axloqiy-estetik sifatlarni shakllantirish jarayonida sahnalashtirish faoliyatining o‘rni va ahamiyati yoritilgan. Sahnalashtirish orqali bolalarning badiiy tafakkuri, nutqi, emotsional hissiyoti hamda ijtimoiy munosabatlari rivojlanadi. Ushbu jarayon bolalarda go‘zallikni his etish, ezgulikka intilish va ijobiy axloqiy fazilatlarni shakllantirishga xizmat qiladi. Maqolada tarbiyachining roli, sahnalashtirish turlari hamda pedagogik yondashuvlar tahlil etilgan. Kalit so‘zlar: maktabgacha ta’lim, sahnalashtirish, axloqiy tarbiya, estetik tarbiya, bolalar rivojlanishi, dramatizatsiya, pedagogik yondashuv. Bugungi kunda O‘zbekiston Respublikasida maktabgacha ta’lim tizimi tubdan isloh qilinib, bolalarning har tomonlama barkamol shaxs sifatida shakllanishiga alohida e’tibor qaratilmoqda. Maktabgacha yoshdagi bolalarda axloqiy va estetik sifatlarni tarbiyalash, ularni ijtimoiy hayotga tayyorlash — zamonaviy ta’lim tizimining muhim yo‘nalishlaridan biridir. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Maktabgacha ta’lim tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida” 1 gi hujjatda maktabgacha ta’lim tashkilotlari faoliyatini takomillashtirish, ta’lim-tarbiya jarayoniga ilg‘or pedagogik texnologiyalarni joriy etish hamda bolalarda ijodkorlik, mustaqil fikrlash, axloqiy-estetik fazilatlarni rivojlantirish asosiy vazifa etib belgilangan. Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasining “Maktabgacha ta’lim va tarbiya to‘g‘risida” 2 gi Qonunida maktabgacha ta’limning asosiy maqsadi bolalarning jismoniy, aqliy, ma’naviy va estetik jihatdan rivojlanishini ta’minlash, ularni maktab ta’limiga tayyorlash ekani qayd etilgan. Shu nuqtai nazardan, sahnalashtirish faoliyati maktabgacha yoshdagi bolalarning axloqiyestetik dunyoqarashini shakllantirishda samarali vosita bo‘lib xizmat qiladi. Bolalar sahnalashtirish orqali ijobiy obrazlarni jonlantiradilar, ezgulik, do‘stlik, halollik kabi fazilatlarni his etadilar va ularni amaliy hayotda qo‘llashni o‘rganadilar. Sahnalashtirish faoliyati nafaqat bolalarning badiiy didini, balki ularning nutqi, tafakkuri, his-tuyg‘usi va ijtimoiy munosabatlarini rivojlantiradi. Shu bois, tarbiyachilarning bunday faoliyatni puxta rejalashtirib, pedagogik mahorat bilan tashkil etishi muhim ahamiyat kasb etadi. Mazkur mavzu bo‘yicha olib borilayotgan tadqiqotlarda sahnalashtirishning axloqiy-estetik tarbiya jarayonidagi o‘rni, shakl 1 O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 30-sentabrdagi PQ–3305-son qarori — “Maktabgacha ta’lim tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”. 2 O‘zbekiston Respublikasining “Maktabgacha ta’lim va tarbiya to‘g‘risida”gi Qonuni, 2019-yil 16-dekabr, O‘RQ– 595-son. REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025 360 va usullari, shuningdek, davlat siyosatida belgilangan ustuvor vazifalar bilan bog‘liqligi yoritiladi. Mаktаbgаchа yoshdаgi bolаlаrning ijtimoiy vа kommunikаtiv rivojlаnishidа sаhnаlаshtirish vа teаtr fаoliyаtining o’rni beqiyos. Bolаlаr o’rtаsidа do’stlik munosаbаtlаri rivojlаnаdi, birgаlikdаgi o‘yin vа ish uchun mustаqil rаvishdа birlаshish, mustаqil tаnlаngаn biznes bilаn shug‘ullаnish, muzokаrаlаr olib borish, bir - birigа yordаm berish qobiliyаti rivojlаnаdi. Tаshkilotchilik, intizom, jаmoа bilаn birgаlikdаgi fаoliyаt, kаttаlаrgа hurmаt tаrbiyаlаnаdi. Hаmdаrdlik, o’z ishigа jаvob berish, аdolаtli bo’lish, kаmtаrlik kаbi fаzilаtlаr shаkllаnаdi. Bolаlаr ijtimoiy munosаbаtlаr tizimigа o’z qаhrаmonlаri obrаzlаri orqаli kirib borаdilаr. Ulаr o’zlаri tаnlаgаn personаj xаrаkteri vа hаyoti bilаn “yаshаydilаr”, uning xаrаkterini “sinаb ko‘rаdilаr”, bаdiiy аsаr qаhrаmonlаrining hаrаkаtlаrigа bаho berishni o’rgаnаdilаr. Mаktаbgаchа yoshdаgi bolаlаrning kognitiv rivojlаnishidа bolаlаrning teаtr sаn’аti turi, uning tаrixi, teаtrdаgi kаsblаr vа boshqаlаr hаqidаgi bilimlаri chuqurlаshib borаdi. Teаtr vа sаhnаlаshtirish orqаli bolаlаrning nutqi hаm rivojlаnаdi. Аniq vа rаvshаn diksiyа rivojlаnаdi, tildаgi o’zigа xos jihаtlаrni o’rgаnаdi, iborаlаr vа qofiyаlаri yordаmidа bolаlаrning аrtikulyаtsion аppаrаti fаoliyаtini rivojlаntirish bo‘yichа ishlаr olib borilаdi. Nutqning bаrchа jihаtlаri rivojlаnаdi. So’z boyligi oshаdi, nutq fаollаshаdi, tovushlаr tаlаffuzi yаxshilаnаdi, bolаlаr diаlog qurishni o’rgаnаdilаr, sаn'аt аsаrlаri turli jаnrlаri bilаn tаnishish orqаli bolаlаr so’z sаn’аti, аdаbiy nutqning rivojlаnishi bilаn tаnishаdilаr. Teаtr vа sаhnаlаshtirish orqаli mаktаbgаchа yoshdаgi bolаlаrning bаdiiy vа estetik rivojlаnishlаridа sezilаrli o`zgаrishlаr kuzаtilаdi. Bolаlаrdа аdаbiy vа musiqiy аsаrlаrgа, аtrofdаgi dunyoning go’zаlligigа hissiy sezuvchаnlik rivojlаnаdi, sаn’аt аsаrlаrigа hissiy munosаbаti shаkillаnаdi. Аtributlаr, hаr xil turdаgi qo’g’irchoq teаtrlаri, bolаlаr bilаn o’ynаsh uchun tаnlаngаn ertаk kostyumlаrining elementlаrini birgаlikdа yаrаtish jаrаyonidа bolаlаr ishlаb chiqаrish fаolligini, ijodiy qobiliyаtlаrini rivojlаntirаdilаr, tаsviriy sаn’аtning boshqа turlаri bilаn tаnishаdilаr 3 . Maktabgacha yoshdagi bolalarda axloqiy va estetik sifatlarni shakllantirish bugungi ta’lim tizimining muhim vazifalaridan biridir. Axloqiy tarbiya — bu bolalarda insoniy munosabatlar, odob, halollik, samimiyat, do‘stlik, vatanparvarlik kabi fazilatlarni shakllantirish jarayonidir. Estetik tarbiya esa — bolalarning go‘zallikni his etish, san’atni qadrlash, atrofdagi tabiat, insoniy his-tuyg‘ularga e’tiborli bo‘lishni o‘rgatadi. Bola shaxsining bu ikki yo‘nalishda shakllanishi uchun samarali usullardan biri — sahnalashtirish faoliyatidir. Sahnalashtirish faoliyati bolalarning ichki dunyosini ochadi, ularni erkin fikrlash, o‘z fikrini ifoda etish, his-tuyg‘ularini boshqarish va boshqalar bilan muloqot qilishga o‘rgatadi. Bu jarayonda bola nafaqat rol ijro etadi, balki obraz orqali hayotiy voqealarni tushunadi, yaxshilik va yomonlikni ajratadi, ijobiy fazilatlarni o‘zlashtiradi. Sahnalashtirish mashg‘ulotlari bolalarda nutq madaniyatini rivojlantiradi. Bola o‘z rolini ifodali aytishga, sahnada o‘zini tutishga, ovoz, harakat va mimika orqali obrazni to‘g‘ri aks ettirishga o‘rganadi. Natijada unda o‘ziga ishonch ortadi, diqqat-e’tibor mustahkamlanadi va muloqot madaniyati shakllanadi. Estetik jihatdan qaraganda, sahnalashtirish bolalarda badiiy did va ijodkorlikni tarbiyalaydi. Bola ranglar uyg‘unligini, sahna bezaklari, kiyim-kechak, musiqa, harakat va 3 M.Norbosheva. Maktabgacha ta’limda ijodiy faoliyat asoslari. /Maruzalar matni. Termiz DU, 2018. – 14-35-b REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025 361 mimika orqali go‘zallikni his etadi. U san’atning turli ko‘rinishlarini — teatr, musiqa, raqs, she’r va hikoyalarni bir butun holatda idrok etadi. Shu orqali bola nafaqat estetik zavq oladi, balki o‘z ijodiy qobiliyatini namoyon etadi. Tarbiyachi bu jarayonda asosiy boshqaruvchi va yo‘naltiruvchi shaxs sifatida harakat qiladi. U bolalarning yosh xususiyatlarini hisobga olib, mazmunan tarbiyaviy ahamiyatga ega bo‘lgan sahna asarlarini tanlaydi, rollarni to‘g‘ri taqsimlaydi va bolalarda ishtiyoq uyg‘otadi. Mashg‘ulotlar davomida tarbiyachi bolalarni rag‘batlantirib, jamoaviy ishlashga o‘rgatadi, o‘zaro hurmat, yordam, sabr-toqat kabi axloqiy sifatlarni mustahkamlaydi. Sahnalashtirish faoliyati bolalarning ijtimoiylashuvi uchun ham katta imkoniyat yaratadi. Chunki sahna mashg‘ulotlari davomida bola tengdoshlari bilan hamkorlikda ishlaydi, o‘z fikrini ifoda etadi, muomala madaniyatini o‘rganadi. Jamoada ishlash ularni mas’uliyatli, tartibli, mehribon va do‘stona bo‘lishga o‘rgatadi. Umuman olganda, sahnalashtirish faoliyati — ta’lim va tarbiyaning uzviy bog‘liqligini ta’minlovchi samarali pedagogik vosita hisoblanadi. U bolalarda ezgulik, go‘zallik, mehnatsevarlik, halollik kabi fazilatlarni singdirish bilan birga, ularning shaxs sifatida har tomonlama rivojlanishiga zamin yaratadi. Shu bois, maktabgacha ta’lim tashkilotlarida sahnalashtirish faoliyatiga alohida e’tibor qaratish, uni tarbiyaviy ishning ajralmas qismi sifatida tashkil etish bugungi kun talabidir. Sahnalashtirish faoliyati maktabgacha yoshdagi bolalarda axloqiy va estetik sifatlarni shakllantirishda samarali pedagogik vosita hisoblanadi. U bolalarda his-tuyg‘ularni ifodalash, nutq madaniyatini rivojlantirish, ijodkorlik va go‘zallikni his etish qobiliyatlarini oshiradi. Sahnalashtirish orqali bolalar ijobiy obrazlar bilan tanishib, yaxshilik va yomonlikni farqlashni o‘rganadilar, mehr-oqibat, halollik, do‘stlik kabi fazilatlarni o‘zlashtiradilar. Bu faoliyat bolalarda ijtimoiylashuv, hamkorlikda ishlash, jamoa oldida o‘zini erkin tutish ko‘nikmalarini ham shakllantiradi. Tarbiyachining puxta tayyorgarligi, sahna asarlarini to‘g‘ri tanlashi va bolalarning qiziqishlarini hisobga olgan holda faoliyatni tashkil etishi bu jarayonning muvaffaqiyatini ta’minlaydi. Xulosa qilib aytganda, sahnalashtirish faoliyati nafaqat bolalarning badiiy va estetik didini, balki ularning axloqiy ongini, ijtimoiy faolligini ham rivojlantiradi. Bu esa kelajakda barkamol, ijodkor va ma’naviy yetuk shaxslarni tarbiyalashga xizmat qiladi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. O‘zbekiston Respublikasi “Maktabgacha ta’lim va tarbiya to‘g‘risida”gi Qonuni. — 2019yil 16-dekabr, O‘RQ–595-son. 2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 11-martdagi PQ–167-son qarori “Maktabgacha va maktab ta’limi tizimini rivojlantirish strategiyasi to‘g‘risida”. 3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 30-sentabrdagi PQ–3305-son qarori “Maktabgacha ta’lim tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”. 4. Qodirova F.R., Toshpo‘latova Sh.Q., Kayumova N.M., Azimova M.N. Maktabgacha pedagogika. — Toshkent: “Tafakkur”, 2022. 5. Saidahmedova N.M. Bolalar psixologiyasi va rivojlanish xususiyatlari. — Toshkent: “Fan va texnologiya”, 2023. 6. Rajabova Sh.S. Bolalarda estetik tarbiya asoslari. — Toshkent: “Iqtisod-Moliya”, 2021. 7. Karimova D.A., Jo‘rayeva M.M. Ilk yoshdagi bolalarda axloqiy tarbiya metodikasi. — Toshkent: “Ziyo”, 2022. REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025 362 8. Xolmurodova N.I. Maktabgacha ta’limda badiiy-estetik tarbiya jarayoni. — Toshkent: TDPU nashriyoti, 2020. 9. Raximova D.X. Maktabgacha yoshdagi bolalarda sahnalashtirish faoliyati orqali ijodkorlikni rivojlantirish. — Toshkent: “Fan va ta’lim”, 2023. 10. Yusupova M.N. Maktabgacha ta’lim jarayonida teatr faoliyatining o‘rni. — “Ta’lim va innovatsiya” jurnali, №2, 2021. 11. Nazarova Z.G. Bolalarda axloqiy-estetik tarbiyaning psixologik asoslari. — “Pedagogik izlanishlar” jurnali, №4, 2022. 12. O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha va maktab ta’limi vazirligi. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida badiiy-estetik tarbiya konsepsiyasi. — Toshkent, 2023.