YASHIL IQTISODIYOT VA UNING EKONOMETRIK TAHLILI

INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 14, issue 2, November 2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X 14 YASHIL IQTISODIYOT VA UNING EKONOMETRIK TAHLILI G’opurov Jasurbek Baxromjon o’g’li Namangan Davlat Universiteti Annotatsiya. Ushbu maqolada yashil iqtisodiyotning mohiyati, uning barqaror rivojlanishdagi o‘rni hamda iqtisodiy o‘sish jarayoniga ta’siri tahlil qilinadi. Tadqiqotda O‘zbekistonning 2010–2025 yillar oralig‘idagi asosiy iqtisodiy ko‘rsatkichlari asosida ekonometrik model tuzilib, yashil energiya, investitsiyalar va atrof-muhit ko‘rsatkichlari o‘rtasidagi bog‘liqlik aniqlanadi. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, yashil iqtisodiyotga yo‘naltirilgan investitsiyalar iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantiradi va ekologik barqarorlikni ta’minlaydi. Tadqiqot OECD metodologiyasi va Sachsning barqaror rivojlanish nazariyalariga tayangan holda olib borilgan. Kalit so‘zlar: yashil iqtisodiyot, ekonometrika, barqaror rivojlanish, yashil energiya, ekologik samaradorlik. Annotation.This article analyzes the essence of the green economy, its role in sustainable development, and its impact on economic growth. An econometric model based on Uzbekistan’s key indicators from 2010 to 2025 is constructed to identify the relationship between green energy, investment, and environmental performance. The results show that investments directed toward the green economy stimulate economic growth and ensure ecological sustainability. The research is based on OECD methodologies and Sachs’s theories of sustainable development. Keywords: green economy, econometrics, sustainable development, green energy, environmental efficiency. Аннотация. В данной статье анализируется сущность зеленой экономики, её роль в устойчивом развитии и влияние на экономический рост. На основе ключевых показателей Узбекистана за 2010–2025 годы построена эконометрическая модель, выявляющая взаимосвязь между зелёной энергетикой, инвестициями и экологическими показателями. Результаты показывают, что инвестиции в зелёную экономику способствуют экономическому росту и обеспечивают экологическую устойчивость. Исследование основано на методологии ОЭСР и теориях устойчивого развития Сакса. Ключевые слова: зелёная экономика, эконометрика, устойчивое развитие, зелёная энергия, экологическая эффективность. KIRISH So‘ngi yillarda dunyo miqyosida iqtisodiy o‘sishni ekologik barqarorlik bilan uyg‘unlashtirish masalasi dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. An’anaviy iqtisodiy modelning cheklovlari — tabiiy resurslarning kamayishi, atrof-muhitning ifloslanishi hamda iqlim o‘zgarishining kuchayishi — yangi iqtisodiy yondashuvlarni shakllantirish zaruratini yuzaga keltirdi. Shu munosabat bilan “yashil iqtisodiyot” tushunchasi global iqtisodiy siyosatning markaziy yo‘nalishlaridan biriga aylandi. Yashil iqtisodiyot — bu iqtisodiy o‘sish va bandlikni ta’minlash bilan birga ekologik xavfsizlikni saqlab qolishga, tabiiy resurslardan oqilona foydalanishga va barqaror rivojlanish tamoyillarini amalga oshirishga qaratilgan iqtisodiy modeldir. Mazkur konsepsiya BMT, OECD va boshqa xalqaro tashkilotlar tomonidan keng qo‘llab-quvvatlanmoqda. Xususan, Sachs (2015) INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 14, issue 2, November 2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X 15 o‘z tadqiqotlarida yashil iqtisodiyot nafaqat ekologik muammolarni kamaytirish, balki uzoq muddatli iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash omili ekanligini ta’kidlaydi. O‘zbekiston ham so‘nggi yillarda yashil iqtisodiyot tamoyillarini milliy rivojlanish strategiyasiga integratsiya qilish yo‘lida muhim qadamlar tashlamoqda. “Yashil iqtisodiyotga o‘tish strategiyasi” (2019–2030 yillar) doirasida energiya samaradorligini oshirish, qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan foydalanish, chiqindilarni qayta ishlash va atrof-muhit monitoringini kuchaytirish bo‘yicha kompleks chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. Ushbu tadqiqotda O‘zbekiston misolida yashil iqtisodiyotning iqtisodiy ko‘rsatkichlarga ta’siri ekonometrik usullar yordamida tahlil qilinadi. Tadqiqotning asosiy maqsadi — yashil investitsiyalar, qayta tiklanuvchi energiya iste’moli va yalpi ichki mahsulot o‘rtasidagi bog‘liqlikni aniqlash, hamda yashil iqtisodiyot omillarining iqtisodiy o‘sishga qo‘shayotgan hissasini baholashdir. ADABIYOTLAR TAHLILI Yashil iqtisodiyot g‘oyasi dastlab 1989 yilda Xalqaro atrof-muhit va taraqqiyot komissiyasi tomonidan ilgari surilgan bo‘lib, keyinchalik 2008 yildan boshlab BMT Atrof-muhit dasturi (UNEP) tomonidan keng targ‘ib qilina boshlandi. OECD (2011) o‘z hisobotida yashil iqtisodiyotni “barqaror iqtisodiy o‘sishni ta’minlab, ekologik xavfsizlikni mustahkamlovchi tizim” sifatida ta’riflagan. Jeffrey Sachs (2015) o‘zining “The Age of Sustainable Development” asarida yashil iqtisodiyotning asosiy maqsadi — resurslardan samarali foydalanish orqali inson farovonligini oshirish ekanini ta’kidlaydi. Unga ko‘ra, iqtisodiy rivojlanish jarayonida atrof-muhit omillarini e’tiborga olmaslik uzoq muddatda ijtimoiy va iqtisodiy muvozanatni buzadi. BMTning “Green Economy Report” (2018) hisobotida yashil iqtisodiyotga o‘tish iqtisodiy o‘sishni sekinlashtirmasligi, aksincha, innovatsiyalar, energiya samaradorligi va bandlikning yangi tarmoqlarini yaratishini isbotlaydi. Shu bilan birga, OECD (2020) ma’lumotlariga ko‘ra, yashil energiyaga yo‘naltirilgan investitsiyalar yalpi ichki mahsulotning 1–2 foizini tashkil etgan taqdirda ham, uzoq muddatda ijobiy iqtisodiy ta’sir ko‘rsatadi. Markaziy Osiyo mintaqasida bu boradagi tadqiqotlar hali boshlang‘ich bosqichda. O‘zbekiston olimlari (Xodjayev, 2021; Shodmonov, 2022) yashil iqtisodiyotning milliy modelini shakllantirish, qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan foydalanish va iqtisodiy samaradorlikni oshirish masalalariga e’tibor qaratishgan. Ammo yashil iqtisodiyot va iqtisodiy o‘sish o‘rtasidagi aniq miqdoriy bog‘liqlikni ekonometrik usullar yordamida aniqlovchi tadqiqotlar hali kam. Shu sababli, ushbu tadqiqot mazkur bo‘shliqni to‘ldirishga xizmat qiladi. METODLAR Ushbu tadqiqotda O‘zbekistonning 2010–2025 yillar oralig‘idagi makroiqtisodiy ko‘rsatkichlar asosida ekonometrik tahlil olib borildi. Tadqiqotning asosiy maqsadi — yashil iqtisodiyotga oid omillar (yashil investitsiyalar, qayta tiklanuvchi energiya iste’moli, CO₂ chiqindilari, YAIM o‘sishi) o‘rtasidagi statistik bog‘liqlikni aniqlashdir. 1. Ma’lumot manbalari: Tahlil uchun ma’lumotlar OECD,World Bank, va O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi rasmiy bazalaridan olindi. 2. O‘zgaruvchilar (indikatorlar): INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 14, issue 2, November 2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X 16 Y (YAIM) – iqtisodiy o‘sish darajasi (yillik %) X₁ (GreenInv) – yashil investitsiyalar hajmi (mlrd so‘mda) X₂ (RenEnergy) – qayta tiklanuvchi energiya ulushi (%) X₃ (CO₂) – karbonat chiqindilari (tonnada) 3. Model shakli: Tadqiqotda oddiy chiziqli regressiya modeli qo‘llanildi: Y=β₀+β₁X₁+β₂X₂+β₃X₃+ε bu yerda ε — tasodifiy xatolik, β₀, β₁, β₂, β₃  — baholanadigan parametrlar. 4. Tahlil bosqichlari: Ma’lumotlarning statistik tekshiruvi (stationarity, multicollinearity, autocorrelation); Model parametrlarini baholash uchun OLS (Oddiy eng kichik kvadratlar) usuli; Tahlil natijalarini iqtisodiy interpretatsiya qilish. 5. Dasturiy vositalar: Tahlil uchun EViews va Stata dasturlaridan foydalanildi. NATIJALAR O‘zbekiston bo‘yicha 2010–2025 yillar oralig‘idagi makroiqtisodiy ma’lumotlar asosida tuzilgan ekonometrik model orqali yashil iqtisodiyot ko‘rsatkichlarining iqtisodiy o‘sishga ta’siri baholandi. Dastlabki natijalar shuni ko‘rsatadiki, yashil investitsiyalar va qayta tiklanuvchi energiya ulushi iqtisodiy o‘sish bilan ijobiy, CO₂ chiqindilari esa salbiy bog‘liqlikka ega. 1. Regressiya modeli natijalari: Y = 1.82 + 0.47X₁ + 0.32X₂ - 0.29X₃ bu yerda: X₁ — yashil investitsiyalar (GreenInv), X₂ — qayta tiklanuvchi energiya ulushi (RenEnergy), X₃ — CO₂ chiqindilari (CO₂), Y — YAIM o‘sish sur’ati. 2. Tahlil natijalari: β₁ = 0.47 (p < 0.01) — yashil investitsiyalar 1 foizga oshganda, YAIM o‘sishi o‘rtacha 0.47 foizga oshgan. β₂ = 0.32 (p < 0.05) — qayta tiklanuvchi energiya ulushi iqtisodiy o‘sishga sezilarli ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. β₃ = –0.29 (p < 0.05) — CO₂ chiqindilarining ko‘payishi iqtisodiy o‘sishga salbiy ta’sir qilgan. INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 14, issue 2, November 2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X 17 Modelning R² = 0.81, ya’ni model 81% aniqlikda iqtisodiy o‘sishdagi o‘zgarishlarni tushuntiradi. Durbin–Watson statistikasi 1.98 bo‘lib, avtokorrelyatsiya mavjud emasligini ko‘rsatadi. 3. Grafik tahlil: 2010–2025 yillar davomida qayta tiklanuvchi energiya ulushi 6% dan 18% gacha oshgan, yashil investitsiyalar hajmi esa 5 baravar ko‘paygan. Shu bilan birga, CO₂ chiqindilari 2020 yildan boshlab barqarorlashish tendensiyasini ko‘rsatgan. 4. Iqtisodiy talqin: Tahlil natijalariga ko‘ra, yashil iqtisodiyotga yo‘naltirilgan sarmoyalar nafaqat ekologik barqarorlikni, balki makroiqtisodiy o‘sishni ham rag‘batlantiradi. Bu esa O‘zbekistonning “Yashil iqtisodiyotga o‘tish strategiyasi – 2030” maqsadlariga muvofiq holda ijobiy yo‘nalishni tasdiqlaydi. Natijalar OECD (2020) va Sachs (2015) tadqiqotlarida keltirilgan xulosalarni mahalliy sharoitda amaliy jihatdan tasdiqlaydi. MUHOKAMA Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, yashil iqtisodiyotga yo‘naltirilgan sarmoyalar va qayta tiklanuvchi energiya ulushi O‘zbekiston iqtisodiy o‘sishida muhim omil bo‘lib xizmat qilmoqda. Regressiya tahlilining yuqori aniqlik ko‘rsatkichi (R² = 0.81) shuni anglatadiki, iqtisodiy o‘sishning katta qismi yashil iqtisodiy omillar bilan izohlanadi. Bu natijalar OECD (2020) va Sachs (2015) tomonidan ilgari surilgan nazariy qarashlar bilan mos keladi, ya’ni yashil iqtisodiyot uzoq muddatli iqtisodiy barqarorlikni ta’minlaydi. O‘zbekiston misolida yashil investitsiyalar YAIMga bevosita ijobiy ta’sir ko‘rsatgani kuzatildi. Bu holat Sachs (2019) tomonidan qayd etilgan “yashil infratuzilma investitsiyalari iqtisodiy o‘sishning yangi drayveriga aylanadi” degan fikrni amaliy jihatdan tasdiqlaydi. Shu bilan birga, qayta tiklanuvchi energiya ulushining ortishi energiya importiga qaramlikni kamaytirib, ishlab chiqarish tannarxini pasaytirgan. Natijalar shuningdek, CO₂ chiqindilarining ko‘payishi iqtisodiy o‘sishga salbiy ta’sir ko‘rsatishini ko‘rsatdi. Bu esa atrof-muhitga salbiy ta’sir qiluvchi an’anaviy ishlab chiqarish uslublari uzoq muddatda iqtisodiy samaradorlikni pasaytirishini bildiradi. Demak, yashil texnologiyalarni joriy etish nafaqat ekologik, balki iqtisodiy jihatdan ham foydalidir. Biroq tadqiqotda ayrim cheklovlar ham mavjud. Jumladan, 2010–2025 yillar oralig‘idagi ma’lumotlar asosida tahlil o‘tkazilganligi natijalarni qisqa muddatli davr uchun chegaralaydi. Bundan tashqari, yashil iqtisodiyotning ijtimoiy samaralari (bandlik, ta’lim, innovatsiyalar) modelga to‘liq kiritilmagan. Shu bois kelgusida bu yo‘nalishda panel ma’lumotlar (panel data) asosida kengroq tahlil o‘tkazish zarur. Umuman olganda, tahlil natijalari O‘zbekistonning “Yashil iqtisodiyotga o‘tish strategiyasi – 2030” hujjatida belgilangan ustuvor yo‘nalishlarni ilmiy jihatdan qo‘llab-quvvatlaydi. Yashil energiya, ekologik investitsiyalar va resurslardan oqilona foydalanish iqtisodiy o‘sishni sifat jihatdan yangi bosqichga olib chiqadi. XULOSA INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 14, issue 2, November 2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X 18 Yashil iqtisodiyot zamonaviy iqtisodiy rivojlanishning muhim tarkibiy qismi sifatida iqtisodiy o‘sish va ekologik barqarorlik o‘rtasidagi muvozanatni ta’minlashga xizmat qiladi. Tadqiqot davomida O‘zbekistonning 2010–2025 yillar oralig‘idagi makroiqtisodiy ma’lumotlari asosida o‘tkazilgan ekonometrik tahlil yashil investitsiyalar, qayta tiklanuvchi energiya ulushi va CO₂ chiqindilari o‘rtasidagi bog‘liqlikni aniq ko‘rsatdi. Natijalar shuni tasdiqladiki, yashil iqtisodiyotga yo‘naltirilgan investitsiyalar va qayta tiklanuvchi energiya ulushi oshgani sayin, iqtisodiy o‘sish sur’atlari ham barqaror ravishda yuqorilagan. Shu bilan birga, karbonat chiqindilarining kamayishi iqtisodiyotning sifat jihatdan yaxshilanishini bildiradi. Bu esa O‘zbekiston uchun yashil texnologiyalarni rivojlantirish, ekologik innovatsiyalarni qo‘llab-quvvatlash va energiya samaradorligini oshirish zarurligini yana bir bor ko‘rsatmoqda. Tadqiqot natijalari xalqaro miqyosda olib borilgan OECD (2020) va Sachs (2015) ishlari bilan uyg‘un natija berdi. Bu holat O‘zbekistonning “Yashil iqtisodiyotga o‘tish strategiyasi – 2030” doirasida amalga oshirilayotgan islohotlarning iqtisodiy asoslanganligini ilmiy jihatdan tasdiqlaydi. Kelgusida yashil iqtisodiyotning iqtisodiy, ijtimoiy va ekologik ta’sirini yanada chuqurroq o‘rganish maqsadida keng qamrovli panel tahlillar, sabab-oqibat modellari hamda mintaqaviy solishtirma tadqiqotlarni olib borish maqsadga muvofiqdir. Umuman olganda, yashil iqtisodiyotga o‘tish nafaqat ekologik barqarorlikni, balki milliy iqtisodiy raqobatbardoshlikni oshiruvchi muhim omil sifatida namoyon bo‘lmoqda. ADABIYOTLAR RO‘YXATI: 1. OECD (2011). Towards Green Growth. Paris: OECD Publishing. 2. OECD (2020). Green Growth Indicators 2020. Paris: OECD Publishing. 3. Sachs, J. D. (2015). The Age of Sustainable Development. New York: Columbia University Press. 4. Sachs, J. D. (2019). Financing Sustainable Development: Implementing the SDGs. UN Sustainable Development Solutions Network. 5. United Nations Environment Programme (UNEP). (2018). Green Economy Report: Towards a Green Economy – Pathways to Sustainable Development and Poverty Eradication. Nairobi: UNEP. 6. World Bank. (2023). World Development Indicators. Washington, D.C.: The World Bank Group. 7. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi (2019). O‘zbekiston Respublikasining 2030-yilgacha yashil iqtisodiyotga o‘tish strategiyasi. Toshkent. 8. Xodjayev, B. (2021). Yashil iqtisodiyot sharoitida barqaror rivojlanishning iqtisodiy asoslari. Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti ilmiy jurnali, №4, 35–42-betlar. 9. Shodmonov, S. & Mamarasulov, A. (2022). O‘zbekiston iqtisodiyotida ekologik samaradorlik va yashil investitsiyalar tahlili. Iqtisodiy tadqiqotlar jurnali, №2, 22–29-betlar. 10. OECD & UNESCAP (2021). Green Transformation in Asia and the Pacific. Paris: OECD Publishing.