TO'LOV QOBILIYATSIZ KORXONA QIYMATINI BAHOLASHDA ME'YORIY HUJJATLARDAN FOYDALANISH

INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 14, issue 2, November 2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X 54 TO‘LOV QOBILIYATSIZ KORXONA QIYMATINI BAHOLASHDA ME’YORIY HUJJATLARDAN FOYDALANISH Meliyev Azimjon Murodullo o‘g‘li, Samarqand iqtisodiyot va servis instituti Moliya kafedrasi assistenti Zaripov Diyorbek Zafar o‘g‘li Samarqand iqtisodiyot va servis instituti talabasi [email protected] Annotatsiya: Ushbu maqolada to‘lov qobiliyatsiz korxonalarni baholashda me’yoriy-huquqiy hujjatlarning ahamiyati, ularning iqtisodiy mazmuni va amaliy tatbiqi tahlil qilinadi. Baholash jarayonida qo‘llaniladigan asosiy normativ hujjatlar, ularning xalqaro standartlarga mosligi, shuningdek O‘zbekiston amaliyotida mavjud muammolar va ularni takomillashtirish yo‘llari batafsil yoritiladi. Kalit so‘zlar: to‘lov qobiliyatsizlik, korxona qiymati, baholash standartlari, me’yoriy hujjatlar, bankrotlik, aktivlarni tiklash, baholovchi ekspert. Аннотация. В статье анализируется значение нормативно-правовых документов при оценке неплатежеспособных предприятий, их экономическое содержание и практическое применение. Подробно рассматриваются основные нормативные документы, используемые в процессе оценки, их соответствие международным стандартам, а также существующие проблемы в практике Узбекистана и пути их совершенствования. Ключевые слова: неплатежеспособность, стоимость предприятия, стандарты оценки, нормативные документы, банкротство, возврат активов, оценщик. Abstract. This article analyzes the importance of regulatory and legal documents in the assessment of insolvent enterprises, their economic content and practical application. The main regulatory documents used in the assessment process, their compliance with international standards, as well as existing problems in the practice of Uzbekistan and ways to improve them are discussed in detail. Keywords: insolvency, enterprise value, assessment standards, regulatory documents, bankruptcy, asset recovery, appraiser. KIRISH Bozor iqtisodiyoti kontekstida korxonalarning moliyaviy barqarorligi doimiy ravishda sinovdan o‘tadi. Ehtimol, raqobat, ichki boshqaruvdagi xatoliklar, bozor shoklari yoki tashqi moliyaviy siqilishlar sababli ko‘plab korxonalar vaqt o‘tishi bilan to‘lov qobiliyatini yo‘qotishi — bankrot bo‘lib qolishi mumkin. Bunday holatda korxona aktivlarining adolatli bahosi nafaqat kreditorlar va investorlar manfaatlarini himoya qilish, balki iqtisodiy resurslarni samarali qayta taqsimlash, mumkin bo‘lgan qayta tashkil etish yoki likvidatsiya jarayonlarini optimal tashkil etish uchun zarurdir. Me’yoriy-huquqiy hujjatlar baholash jarayonining asosini tashkil etadi: ular baholashning kim tomonidan va qanday usul bilan olib borilishi, qaysi hujjatlar asosida tasdiqlanishi, baholovchining malaka va javobgarligi kabi jihatlarni belgilaydi. Shuningdek, bankrotlik INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 14, issue 2, November 2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X 55 qonunlari aktivlarning bozor qiymatini qanday aniqlashni, qiymat bahosining kimga taqdim etilishini va natijada aktivlar taqsimoti qoidalarini belgilaydi. O‘zbekiston kontekstida so‘nggi yillarda moliyaviy va bankrotlik tartib-taomillari tubdan takomillashtirildi: “Baholash faoliyati to‘g‘risida”gi qonun, “Bankrotlik to‘g‘risida”gi qonun, davlat agentliklari tomonidan tasdiqlangan baholash standartlari va litsenziyalash mexanizmlari joriy etildi. Biroq amaliy tajriba ko‘rsatadiki, me’yoriy hujjatlar hali ham integratsiyalashgan yo‘l-yo‘riqga ega emas, xalqaro IVS talablariga to‘liq mos kelmaydi va baholash jarayonlarida sub’ektivlik va malakaviy notekislik holatlari uchrab turadi. ASOSIY QISM To‘lov qobiliyatsizlik nazariyasi XX asr boshlaridan boshlab shakllanib kelgan. Adam Smit, David Rikardo va Karl Marks asarlarida kapital aylanishi, aktivlar qiymati va foyda me’yorining pasayishi jarayonlari iqtisodiy barqarorlik bilan bog‘lanib o‘rganilgan. Ammo zamonaviy iqtisodiyotda “insolvensiya” tushunchasi (ya’ni to‘lov qobiliyatsizlik) ko‘proq moliyaviy tahlil va risklarni boshqarish doirasida qaraladi. Masalan, Myers & Majluf (1984) korxona qiymatini baholashda moliyaviy struktura va qarz yukining rolini tahlil qilib, **“asimmetrik axborot nazariyasi”**ni ilgari surgan. Ushbu nazariyaga ko‘ra, korxona haqidagi axborotning to‘liq bo‘lmasligi investorlar qarorlariga bevosita ta’sir etadi, bu esa qiymatning noto‘g‘ri baholanishiga sabab bo‘ladi. O‘zbekiston olimlari orasida Eltazarov S., Xodjayev B. va Raximov N. to‘lov qobiliyatsiz korxonalarni tahlil qilishda me’yoriy-huquqiy hujjatlarning rolini alohida ta’kidlaydilar. Ularning fikricha, moliyaviy hisobotning haqqoniyligi va baholovchi tashkilotlarning huquqiy javobgarligi korxona qiymatini aniqlashda hal qiluvchi ahamiyatga ega. BMT, Jahon banki, OECD va IMF tomonidan ishlab chiqilgan “Insolvency Framework” standartlari ham xalqaro amaliyotda muhim o‘rin tutadi. Bu hujjatlar korxonaning qiymatini aniqlashda faoliyatda davom etish yoki likvidatsiya qiymati tamoyillari asosida yondashishni tavsiya etadi. Ilmiy manbalar tahlili shuni ko‘rsatadiki, me’yoriy-huquqiy bazaning to‘liqligi va amaliyotga tatbiqi baholashning xolisligini ta’minlaydi. Shu bois, baholash jarayonida nafaqat moliyaviy ko‘rsatkichlar, balki huquqiy maqom, intellektual aktivlar, imij va ijtimoiy kapital kabi omillar ham inobatga olinishi lozim. To‘lov qobiliyatsiz korxona qiymatini baholashda me’yoriy hujjatlar ikki asosiy maqsadni bajaradi: baholash jarayonining qonuniyligini ta’minlash; investorlar, kreditorlar va davlat manfaatlarini muvozanatlashtirish. Ammo amaliyot shuni ko‘rsatadiki, ko‘plab korxonalarda baholash jarayonlari yuzaki o‘tkaziladi. Bunga quyidagi sabablar kiradi: moliyaviy hisobotlarning ishonchsizligi; baholovchi tashkilotlarning mustaqilligi cheklanganligi; normativ hujjatlar o‘rtasida uyg‘unlikning yetarli emasligi. Bu holat natijasida korxona qiymati sun’iy ravishda kamaytiriladi yoki oshiriladi, bu esa aktivlarning qayta taqsimlanishida adolatsizlik keltirib chiqaradi. Masalan, korxona bankrot deb e’lon qilinganida, baholovchi mutaxassis “Bozor qiymati” metodini tanlasa, aktivlar real qiymatdan 20–30% past baholanishi mumkin. Bu esa kreditorlar manfaatiga zarar yetkazadi. Shu bois normativ hujjatlarda baholash yondashuvlari orasida moslashtirilgan (combined) modelni joriy etish zarur. INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 14, issue 2, November 2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X 56 Huquqiy jihatdan qaraganda, baholash natijalari sud qarorlari, aktivlarni sotish va davlat aktivlarini xususiylashtirish jarayonlarida hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Shu sababli, har bir baholash hisobotida normativ asosga tayanganlik darajasi aniq ko‘rsatilishi lozim. Shuningdek, xalqaro tajriba ko‘rsatadiki, me’yoriy hujjatlar faqat hujjat emas, balki institutsional ishonch tizimidir. Ya’ni, agar baholovchi, nazorat organi va sud o‘rtasida ishonch tizimi shakllanmagan bo‘lsa, hech qanday hujjat real qiymatni aks ettira olmaydi. XULOSA Zamonaviy iqtisodiy tizimda korxonalarning to‘lov qobiliyati — ularning nafaqat moliyaviy barqarorligi, balki butun iqtisodiyotning sog‘lomligining ham ko‘zgusidir. To‘lov qobiliyatsiz korxona iqtisodiyotda moliyaviy zanjir uzilishi, ishsizlikning ortishi va investitsion faollikning pasayishiga sabab bo‘lishi mumkin. Shu bois bunday korxonalarning qiymatini aniqlash va ularni baholash jarayonida me’yoriy-huquqiy hujjatlarga asoslanish — iqtisodiy barqarorlikning ajralmas sharti hisoblanadi. Maqola davomida olib borilgan ilmiy tahlillar shuni ko‘rsatdiki, O‘zbekistonda to‘lov qobiliyatsiz korxonalarni baholash bo‘yicha huquqiy mexanizmlar tizimi mavjud bo‘lsa-da, ularning amaliy qo‘llanilishida ayrim nomuvofiqliklar mavjud. “Bankrotlik to‘g‘risida”gi Qonun, “Baholash faoliyati to‘g‘risida”gi Qonun, shuningdek, Moliya vazirligi va Davlat aktivlarini boshqarish agentligi tomonidan ishlab chiqilgan nizomlar bu jarayonning huquqiy asosini belgilaydi. Ammo bu hujjatlarning amaliyotda to‘liq va izchil ishlatilmasligi korxona qiymatini aniqlashda noaniqliklar keltirib chiqaradi. Shu nuqtai nazardan, to‘lov qobiliyatsiz korxonaning qiymatini baholashda me’yoriy hujjatlar faqat tartibga soluvchi vosita emas, balki iqtisodiy haqiqatni aniqlovchi asosiy manba sifatida qaralishi kerak. Baholovchi tashkilotlar, auditorlar, moliya mutaxassislari va sud organlari o‘rtasidagi o‘zaro hamkorlikning aniqligi va normativ hujjatlarga qat’iy amal qilish iqtisodiy natijalarni haqqoniy ko‘rsatishga xizmat qiladi. To‘lov qobiliyatsiz korxonalarning qiymatini baholashda me’yoriy hujjatlardan foydalanishning asosiy maqsadi — aktivlar, majburiyatlar va moliyaviy oqimlarning adolatli qiymatini aniqlashdir. Bu jarayon o‘z ichiga bir necha muhim tamoyillarni oladi: 1. Shaffoflik va ishonchlilik tamoyili. Baholovchi tashkilotlar tomonidan me’yoriy hujjatlarga qat’iy amal qilinishi, hisobotlarning ochiqligi va audit nazoratining mustahkamligi iqtisodiy ishonchni mustahkamlaydi. 2. Moslashuvchanlik tamoyili. Baholashda xalqaro standartlar (IVS, IFRS) bilan milliy me’yorlarning uyg‘unlashtirilishi global tajriba bilan milliy iqtisodiy muhitni uyg‘unlashtiradi. 3. Huquqiy kafolat tamoyili. Har bir baholash jarayonida me’yoriy hujjatga asoslanish sub’yektiv qarorlarni kamaytiradi va baholash natijalarining sud va moliyaviy organlar tomonidan tan olinishi imkonini yaratadi. 4. Samaradorlik tamoyili. Me’yoriy hujjatlarning to‘g‘ri qo‘llanilishi davlat aktivlarini boshqarish, xususiylashtirish, investitsiyalarni jalb qilish va bankrotlikdan so‘ng restrukturizatsiya jarayonlarini yengillashtiradi. Ilmiy tahlillar shuni ko‘rsatadiki, baholash jarayonining muvaffaqiyati faqat iqtisodiy ko‘rsatkichlar bilan emas, balki institutsional ishonch tizimi bilan ham belgilanadi. Agar baholovchi tashkilot, moliya organlari va sud tizimi o‘rtasida axborot almashinuvi va ishonch mexanizmlari to‘liq shakllanmasa, hatto eng mukammal me’yoriy baza ham natija bermaydi. Shu sababli, baholovchilar faoliyatini litsenziyalash, ularning malakasini doimiy oshirib borish, xalqaro audit amaliyotini joriy etish zarur. INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 14, issue 2, November 2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X 57 Bundan tashqari, baholashda faqat moddiy aktivlar emas, balki nomoddiy aktivlar (brend, intellektual mulk, innovatsion salohiyat, ijtimoiy ishonch) ham baholovchi obyekt sifatida e’tiborga olinishi lozim. Bu esa korxonaning real iqtisodiy qiymatini to‘liqroq ochib beradi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. O‘zbekiston Respublikasi “Bankrotlik to‘g‘risida”gi Qonuni, 2021-yil. 2. O‘zbekiston Respublikasi “Baholash faoliyati to‘g‘risida”gi Qonuni, 2019-yil. 3. Moliya vazirligi va DABB agentligi “Baholash metodikasi to‘g‘risida”gi Nizom, 2022yil. 4. Xodjayev, B. (2022). Korxona moliyasini tahlil qilish nazariyasi. Toshkent: Iqtisodiyot. 5. IMF (2022). Corporate Insolvency and Valuation Frameworks in Emerging Markets. Washington, D.C. 6. World Bank (2021). Strengthening the Insolvency Regimes: Lessons for Developing Countries. 7. OECD (2020). Principles of Business Valuation and Financial Regulation. Paris. 8. Raximov, N. (2020). “Korxona qiymatini baholashda moliyaviy tahlilning o‘rni.” Iqtisod va innovatsiya, №4. 9. Myers, S. & Majluf, N. (1984). Corporate Financing and Investment Decisions when Firms Have Information that Investors Do Not Have. Journal of Financial Economics. 10. Eltazarov, S. (2021). “To‘lov qobiliyatsizlik holatlarida aktivlarni baholash masalalari.” Moliyaviy nazorat jurnali, №2.