TO'LOV QOBILIYATSIZ KORXONA QIYMATINI BAHOLASHDA ME'YORIY HUJJATLARDAN FOYDALANISH

INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 14, issue 2, November 2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X 121 TO’LOV QOBILIYATSIZ KORXONA QIYMATINI BAHOLASHDA ME’YORIY HUJJATLARDAN FOYDALANISH Meliyev Azimjon Murodillo o’g’li Samarqand iqtisodiyot va servis instituti Moliya kafedrasi assistenti, Normaxammadova Madina Zokirovna Samarqand iqtisodiyot va servis instituti talabasi [email protected] Annotatsiya: Ushbu maqolada to‘lov qobiliyatsiz korxona qiymatini baholash jarayonida me’yoriy-huquqiy hujjatlardan foydalanishning nazariy va amaliy jihatlari tahlil etilgan. Korxonaning to‘lovga qobiliyatsizligi holatida uning qiymatini aniqlash iqtisodiy, moliyaviy va huquqiy jihatdan muhim ahamiyatga ega bo‘lib, bu jarayonni qonunchilik asosida tartibga solish zarurati yoritilgan. Shuningdek, xalqaro tajribada korxona qiymatini baholashning huquqiy mexanizmlari bilan taqqoslash asosida takomillashtirish yo‘llari ham ko‘rib chiqilgan. Kalit so‘zlar: to‘lov qobiliyatsizlik, korxona qiymatini baholash, me’yoriy-huquqiy hujjatlar, bankrotlik, moliyaviy tahlil, aktivlar bahosi, O‘zbekiston qonunchiligi, iqtisodiy barqarorlik, moliyaviy hisobot, huquqiy tartibga solish. Abstract. This article analyzes the theoretical and practical aspects of the use of regulatory and legal documents in the process of assessing the value of an insolvent enterprise. Determining the value of an enterprise in the event of its insolvency is of great economic, financial and legal importance, and the need to regulate this process on the basis of legislation is highlighted. Also, ways to improve the legal mechanisms for assessing the value of an enterprise based on comparison with international experience are considered. Keywords: insolvency, enterprise valuation, regulatory and legal documents, bankruptcy, financial analysis, asset valuation, Uzbek legislation, economic stability, financial reporting, legal regulation. Аннотация. В статье анализируются теоретические и практические аспекты использования нормативно-правовых документов при оценке стоимости неплатежеспособного предприятия. Определение стоимости предприятия в случае его неплатежеспособности имеет важное экономическое, финансовое и юридическое значение, и подчеркивается необходимость регулирования этого процесса на законодательной основе. Также рассматриваются пути совершенствования правовых механизмов оценки стоимости предприятия на основе сравнения с международным опытом. Ключевые слова: неплатежеспособность, оценка предприятия, нормативно-правовые документы, банкротство, финансовый анализ, оценка активов, законодательство Узбекистана, экономическая устойчивость, финансовая отчетность, правовое регулирование. Kirish Bozor iqtisodiyoti sharoitida korxonalarning moliyaviy barqarorligi, to‘lov qobiliyati va qiymatini aniqlash masalalari iqtisodiyotning sog‘lom rivojlanishida muhim ahamiyat kasb etadi. Har qanday xo‘jalik yurituvchi subyekt o‘z faoliyati davomida turli iqtisodiy xavf- INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 14, issue 2, November 2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X 122 xatarlarga duch keladi va ayrim hollarda to‘lovga qobiliyatsiz holatga tushib qolishi mumkin. Bunday vaziyatda korxonaning qiymatini baholash nafaqat kreditorlar va investorlar, balki davlat organlari uchun ham dolzarb masalaga aylanadi. Shu bois, ushbu jarayonni amalga oshirishda me’yoriy-huquqiy hujjatlar asosida harakat qilish, adolatli va obyektiv baholashni ta’minlash zarur. To‘lov qobiliyatsiz korxonani baholash — bu uning aktivlari, majburiyatlari, daromad keltiruvchi imkoniyatlari hamda iqtisodiy salohiyatini aniqlash jarayonidir. Ushbu jarayonning asosiy maqsadi — korxona mulkini to‘g‘ri hisobga olish, kreditorlar o‘rtasida mablag‘larni adolatli taqsimlash va bankrotlik jarayonini qonuniy asosda amalga oshirishdan iborat. Shuning uchun ham baholashning barcha bosqichlari amaldagi me’yoriy-huquqiy hujjatlar, milliy buxgalteriya standartlari va xalqaro moliyaviy hisobot standartlariga mos bo‘lishi lozim. O‘zbekiston Respublikasida korxonalarning to‘lov qobiliyatsizligi va qiymatini baholash jarayonlari “Bankrotlik to‘g‘risida”gi Qonun, “Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida”gi Qonun, shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi va Davlat aktivlarini boshqarish agentligi tomonidan tasdiqlangan normativ hujjatlar asosida tartibga solinadi. Ushbu me’yoriy baza korxonalarni moliyaviy tahlil qilish, aktivlarni baholash va ularni realizatsiya qilish jarayonida shaffoflikni ta’minlashga xizmat qiladi. Mazkur maqolada to‘lov qobiliyatsiz korxona qiymatini baholashda me’yoriy hujjatlarning roli, ularning amaliy qo‘llanish mexanizmlari hamda mavjud tizimni takomillashtirish yo‘nalishlari yoritiladi. Shuningdek, xalqaro tajriba asosida baholash jarayonini yanada samarali tashkil etish uchun taklif va tavsiyalar keltiriladi. Maqolaning maqsadi — me’yoriy-huquqiy asoslarning to‘g‘ri qo‘llanilishi orqali to‘lov qobiliyatsiz korxonalarning qiymatini adolatli baholash imkoniyatlarini ochib berishdan iborat. Asosiy qism. Bozor iqtisodiyoti sharoitida har bir xo‘jalik yurituvchi subyektning moliyaviy barqarorligi uning iqtisodiy faoliyatini davom ettira olish qobiliyatiga bevosita bog‘liq. Ammo ayrim holatlarda korxonalar to‘lovga qobiliyatsiz holatga tushib qoladi va bu holatda ularning qiymatini baholash muhim iqtisodiy hamda huquqiy jarayonga aylanadi. To‘lov qobiliyatsizlik korxonaning o‘z majburiyatlarini belgilangan muddatda bajarish imkoniyatini yo‘qotganini anglatadi. Shu sababli, bunday korxonalar qiymatini aniqlash jarayoni qonunchilikda belgilangan me’yoriy hujjatlar asosida amalga oshiriladi. Baholashning asosiy maqsadi – korxonaning mavjud aktivlarini, moliyaviy resurslarini, debitorlik va kreditorlik qarzlarini to‘g‘ri hisoblash orqali ularning real iqtisodiy qiymatini aniqlashdir. Bu jarayon faqat moliyaviy natijalarni emas, balki korxonaning huquqiy holatini ham aniqlashga xizmat qiladi. O‘zbekiston Respublikasining “Bankrotlik to‘g‘risida”gi Qonunida to‘lov qobiliyatsizlik jarayonida korxonaning mol-mulki, aktivlari va majburiyatlari baholanishi zarurligi, bu jarayon esa maxsus litsenziyaga ega baholovchi tashkilotlar tomonidan amalga oshirilishi belgilangan [1]. Iqtisodchi olim Sh. Karimovning fikricha, “korxona qiymatini baholash — bu nafaqat iqtisodiy jarayon, balki huquqiy jihatdan asoslangan, ijtimoiy mas’uliyatli faoliyatdir” [2]. Ushbu fikrning mazmuni shundan iboratki, baholash jarayonida faqat iqtisodiy manfaatlar emas, balki qonuniylik, adolat va ijtimoiy manfaatlar ham inobatga olinishi zarur. To‘lov qobiliyatsiz korxonaning qiymatini belgilashda xolislik va shaffoflik tamoyillari asosiy o‘rinda turadi. Baholash jarayonida bir nechta me’yoriy-huquqiy hujjatlar asosiy yo‘riqnoma sifatida xizmat qiladi. Ular orasida “Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida”gi Qonun, O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligining buxgalteriya standartlari, xalqaro moliyaviy hisobot standartlari (IFRS), shuningdek, Davlat aktivlarini boshqarish agentligi tomonidan ishlab chiqilgan me’yoriy ko‘rsatmalar muhim o‘rin tutadi. Ushbu hujjatlar baholashning huquqiy asosini yaratib, qiymatni hisoblashda yagona metodikani belgilab beradi. To‘lov qobiliyatsiz korxonalarni INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 14, issue 2, November 2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X 123 baholashda eng muhim bosqichlardan biri — aktivlarni to‘g‘ri tasniflashdir. Chunki aktivlar qiymatini noto‘g‘ri aniqlash butun baholash natijasining ishonchliligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Iqtisodchi N. Ergashev ta’kidlaganidek, “baholash jarayonida eng katta xato – aktivlarni bozor qiymatiga emas, balki balans qiymatiga asoslab aniqlashdir” [3]. Ushbu fikrning mohiyati shundan iboratki, korxonaning haqiqiy qiymatini aniqlashda uning aktivlari qayta baholanib, hozirgi bozor sharoitlariga moslashtirilishi zarur. Baholash jarayonida quyidagi asosiy tamoyillar muhim hisoblanadi: qonuniylik, xolislik, shaffoflik, hujjatlashtirish va moliyaviy hisoblarning aniqligi. To‘lov qobiliyatsiz korxonani baholashda bu tamoyillarga amal qilinmasa, nafaqat korxona, balki uning kreditorlari ham moliyaviy zarar ko‘rishi mumkin. Shu sababli, baholovchi tashkilotlar O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi va Moliya vazirligi tomonidan tasdiqlangan litsenziyaga ega bo‘lishi shart. O‘zbekiston Respublikasining “Bankrotlik to‘g‘risida”gi Qonuni 2021-yilda yangidan tahrir qilinib, unda korxonalarni baholash tartibi, ularning aktivlarini realizatsiya qilish va kreditorlar o‘rtasida mablag‘larni taqsimlash mexanizmi batafsil belgilab qo‘yilgan [4]. Mazkur qonun amalda bozor iqtisodiyoti talablariga javob beradigan yondashuvni shakllantirib, korxona qiymatini baholashda adolatli tizimni yaratadi. Shuningdek, xalqaro tajribada ham to‘lov qobiliyatsiz korxonalarni baholashda qat’iy normativ asoslar mavjud. Masalan, AQShda bu jarayon “U.S. Bankruptcy Code” asosida amalga oshiriladi, unda har bir korxona qiymatini baholash mustaqil ekspertlar tomonidan nazorat qilinadi. Yevropa Ittifoqi mamlakatlarida esa korxona qiymatini baholash “International Valuation Standards” (IVS) asosida amalga oshiriladi [5]. Ushbu tajriba O‘zbekiston uchun ham dolzarb bo‘lib, xalqaro standartlarni milliy qonunchilik bilan uyg‘unlashtirish orqali baholash jarayonini takomillashtirish imkonini beradi. To‘lov qobiliyatsiz korxona qiymatini baholashda quyidagi asosiy bosqichlar mavjud: 1. Moliyaviy tahlilni o‘tkazish. Bu bosqichda korxonaning balans holati, foyda va zararlar hisobi, pul oqimlari tahlil qilinadi. 2. Aktivlarni baholash. Asosiy vositalar, nomoddiy aktivlar, aylanma mablag‘lar va investitsiyalar qayta hisoblanadi. 3. Majburiyatlarni aniqlash. Kreditorlik qarzlari, soliq majburiyatlari va boshqa to‘lanmagan qarzlar hisobga olinadi. 4. Qayta tiklash yoki tugatish qiymatini aniqlash. Korxona faoliyatini davom ettirish yoki tugatish variantlariga ko‘ra qiymat hisoblanadi. 5. Hisobot tayyorlash. Yakuniy baholash natijalari qonunchilikda belgilangan tartibda rasmiylashtiriladi. Iqtisodchi olima M. Rahimovaning fikricha, “korxona qiymatini baholashda eng muhim omil – bu moliyaviy ma’lumotlarning ishonchliligi va hujjatlashtirishning to‘liqligidir” [6]. Ushbu fikrning mazmuni shundan iboratki, agar korxonaning buxgalteriya hisobi va moliyaviy hisobotlari to‘liq va aniq bo‘lmasa, hech qanday baholash jarayoni real natijani bermaydi. To‘lov qobiliyatsiz korxona qiymatini baholash natijasida olingan ma’lumotlar ko‘plab iqtisodiy qarorlar qabul qilishda asos bo‘lib xizmat qiladi. Masalan, bu ma’lumotlar asosida korxonani qayta tiklash, sotish yoki tugatish haqida qaror qabul qilinadi. Shu bilan birga, baholash natijalari investorlar, sud organlari va kreditorlar uchun ishonchli axborot manbai bo‘lib xizmat qiladi. Hozirgi davrda raqamli texnologiyalarni baholash jarayoniga tatbiq etish alohida ahamiyat kasb etmoqda. Elektron buxgalteriya tizimlari, onlayn baholash platformalari va sun’iy intellekt asosida tahlil qilish vositalari to‘lov qobiliyatsiz korxonalar qiymatini tez, aniq va shaffof aniqlash imkonini beradi. Bu esa iqtisodiy samaradorlikni oshiradi va inson omili bilan bog‘liq xatoliklarni kamaytiradi. INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 14, issue 2, November 2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X 124 Xulosa. To‘lov qobiliyatsiz korxona qiymatini baholashda me’yoriy-huquqiy hujjatlardan foydalanish iqtisodiy adolat, shaffoflik va qonun ustuvorligini ta’minlashning muhim vositasi hisoblanadi. Ushbu jarayon korxonaning moliyaviy barqarorligini aniqlash, kreditorlar manfaatini himoya qilish, shuningdek, iqtisodiyotda muomaladan chiqib ketayotgan aktivlarni samarali qayta taqsimlash imkonini beradi. Me’yoriy hujjatlar asosida baholash nafaqat texnik, balki ijtimoiyiqtisodiy ahamiyatga ega jarayon bo‘lib, u moliyaviy intizomni mustahkamlashga, korporativ boshqaruv madaniyatini rivojlantirishga xizmat qiladi. Baholash jarayonida “Bankrotlik to‘g‘risida”gi Qonun, “Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida”gi Qonun hamda Moliya vazirligi tomonidan ishlab chiqilgan tartib va ko‘rsatmalar muhim me’yoriy asos bo‘lib xizmat qiladi. Ular baholash bosqichlarini, aktivalarni hisoblash tartibini, qarzdorlikni aniqlash va mulkni realizatsiya qilish mexanizmlarini belgilab beradi. Shu orqali davlat moliyaviy tizimda yuzaga keluvchi noaniqliklarni kamaytiradi va iqtisodiy xavfsizlikni ta’minlaydi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. O‘zbekiston Respublikasi “Bankrotlik to‘g‘risida”gi Qonuni. – Toshkent, 2021. 2. Karimov Sh. Korxona qiymatini baholash nazariyasi va amaliyoti. – Toshkent: Iqtisodiyot nashriyoti, 2020. 3. Ergashev N. Moliyaviy tahlil va baholash jarayonlarida xatolik omillari. – “Iqtisodiy tahlil” jurnali, 2022. 4. O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi me’yoriy hujjatlari to‘plami. – Toshkent, 2023. 5. International Valuation Standards Council (IVSC). International Valuation Standards (IVS 2022). – London, 2022. 6. Rahimova M. Moliyaviy hisobotning ishonchliligi – baholash sifatining kafolati. – “Buxgalteriya va audit” jurnali, 2021.