FAOLIYAT YURITAYOTGAN KORXONANING MOLIYAVIY HISOBOTLARIDAGI KOEFFITSIYENTLARDAN FOYDALANIB INQIROZLI HOLATLARNING OLDINI OLISH

INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 14, issue 2, November 2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X 125 FAOLIYAT YURITAYOTGAN KORXONANING MOLIYAVIY HISOBOTLARIDAGI KOEFFITSIYENTLARDAN FOYDALANIB INQIROZLI HOLATLARNING OLDINI OLISH Xodjimamedov Akmal Ashurovich, Samarqand iqtisodiyot va servis instituti Moliya kafedrasi assistenti Obloqulova Mehrangiz Ma’rufjonovna, Samarqand iqtisodiyot va servis instituti talabasi Annotatsiya. Ushbu maqolada faoliyat yuritayotgan korxonaning moliyaviy hisobotlaridagi koeffitsiyentlardan foydalanish orqali inqirozli holatlarning oldini olish masalalari tahlil qilinadi. Moliyaviy koeffitsiyentlar korxonaning likvidlik darajasi, qarzdorlik, rentabellik va moliyaviy barqarorligini baholashda muhim vosita sifatida xizmat qiladi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, moliyaviy koeffitsiyentlardan samarali foydalanish korxonaning barqarorligini ta’minlash va inqirozli holatlarning oldini olishda muhim ahamiyatga ega. Kalit so‘zlar: moliyaviy hisobot, moliyaviy koeffitsiyentlar, inqirozli holat, likvidlik, qarzdorlik, rentabellik, moliyaviy barqarorlik, risklarni boshqarish, korxona tahlili, moliyaviy monitoring. Аннотация. В данной статье анализируются вопросы предотвращения кризисных ситуаций посредством использования коэффициентов в финансовой отчетности действующего предприятия. Финансовые коэффициенты служат важным инструментом оценки уровня ликвидности, задолженности, рентабельности и финансовой устойчивости предприятия. Результаты исследования показывают, что эффективное использование финансовых коэффициентов имеет важное значение для обеспечения устойчивости предприятия и предотвращения кризисных ситуаций. Ключевые слова: финансовая отчетность, финансовые коэффициенты, кризисная ситуация, ликвидность, задолженность, рентабельность, финансовая устойчивость, управление рисками, анализ предприятия, финансовый мониторинг. Abstract. This article analyzes the issues of preventing crisis situations through the use of ratios in the financial statements of an operating enterprise. Financial ratios serve as an important tool in assessing the liquidity level, debt, profitability and financial stability of an enterprise. The results of the study show that the effective use of financial ratios is important in ensuring the stability of an enterprise and preventing crisis situations. Keywords: financial reporting, financial ratios, crisis situation, liquidity, debt, profitability, financial stability, risk management, enterprise analysis, financial monitoring. Kirish. Korxona faoliyatining barqarorligi va uning moliyaviy salohiyati iqtisodiyotning muhim omili hisoblanadi. Har qanday xo‘jalik yurituvchi subyekt bozor sharoitida turli iqtisodiy xavfxatarlar bilan duch keladi va ba’zida inqirozli holatlarga duchor bo‘lishi mumkin. Shu sababli, korxonaning moliyaviy barqarorligini erta aniqlash va inqirozli vaziyatlarning oldini olish muhim ahamiyat kasb etadi. Moliyaviy hisobotlar korxonaning moliyaviy holati haqida asosiy axborot manbai sifatida xizmat qiladi. Ular yordamida korxonaning likvidligi, qarzdorligi, rentabelligi va umumiy moliyaviy barqarorligi baholanadi. Moliyaviy koeffitsiyentlar esa bu hisobotlar asosida korxonaning iqtisodiy salomatligini tez va aniq tahlil qilish imkonini beradi. Shu tariqa, moliyaviy koeffitsiyentlar risklarni aniqlash va inqirozli holatlarning oldini olishda INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 14, issue 2, November 2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X 126 samarali vosita sifatida xizmat qiladi. O‘zbekiston sharoitida moliyaviy koeffitsiyentlardan foydalanish korxonalar faoliyatini monitoring qilish va ularni barqarorlashtirishda muhim ahamiyatga ega. Xalqaro tajribada esa moliyaviy koeffitsiyentlar asosida erta ogohlantirish tizimlari yaratilib, korxona moliyaviy muammolarining oldini olish amaliyotlari keng qo‘llaniladi. Mazkur maqolada faoliyat yuritayotgan korxonaning moliyaviy hisobotlaridagi koeffitsiyentlardan foydalanish orqali inqirozli holatlarning oldini olishning nazariy va amaliy jihatlari tahlil qilinadi. Shuningdek, bu jarayonda me’yoriy-huquqiy baza va xalqaro standartlarning o‘rni ko‘rib chiqiladi hamda samarali moliyaviy monitoring tizimini tashkil etish yo‘llari yoritiladi. Asosiy qism. Korxona faoliyatining barqarorligini ta’minlash va inqirozli holatlarning oldini olish masalalari zamonaviy iqtisodiyotda dolzarb vazifa hisoblanadi. Har qanday korxona bozor sharoitida turli risklar va moliyaviy qiyinchiliklarga duch keladi. Shu sababli, korxonaning moliyaviy holatini muntazam tahlil qilish va inqirozli vaziyatlarni erta aniqlashga qaratilgan vositalarni joriy qilish muhimdir. Moliyaviy hisobotlar va ularning koeffitsiyentlari aynan shu vazifani bajarish imkonini beradi. Moliyaviy koeffitsiyentlar korxonaning likvidligi, rentabelligi, qarzdorligi, moliyaviy barqarorligi va umumiy samaradorligini baholashga xizmat qiladi. Moliyaviy koeffitsiyentlar korxona rahbariyatiga moliyaviy barqarorlikni baholashda tezkor va samarali tahlil vositasi bo‘lib xizmat qiladi. Likvidlik koeffitsiyentlari korxonaning qisqa muddatli majburiyatlarini o‘z vaqtida qoplash qobiliyatini aniqlashga yordam beradi. Masalan, joriy likvidlik koeffitsiyenti korxonaning qisqa muddatli aktivlarini qisqa muddatli majburiyatlarga nisbatan ifodalaydi. Agar bu koeffitsiyent past bo‘lsa, demak, korxona o‘z qisqa muddatli majburiyatlarini bajarishda qiyinchilikka duch keladi va inqiroz xavfi ortadi [1]. Shu nuqtai nazardan, likvidlik koeffitsiyentlari inqirozli holatlarning oldini olish tizimida erta ogohlantirish vositasi sifatida muhim ahamiyatga ega. Moliyaviy barqarorlik koeffitsiyentlari esa korxonaning uzoq muddatli moliyaviy barqarorligini aniqlashga xizmat qiladi. Ular orqali korxonaning kapital tarkibi, uzoq muddatli qarzlar va majburiyatlar strukturasini baholash mumkin. Sh. Karimovning ta’kidlashicha, “korxona moliyaviy barqarorligini baholash moliyaviy risklarni erta aniqlash va inqirozli vaziyatlarning oldini olishning asosiy vositasidir” [2]. Bu fikr moliyaviy barqarorlik koeffitsiyentlarining faqat statistik ko‘rsatkich emas, balki strategik boshqaruv vositasi ekanligini ko‘rsatadi. Rentabellik koeffitsiyentlari korxonaning daromad keltirish salohiyatini baholashga yordam beradi. Sof foyda marjasi, aktivlar rentabelligi va kapital rentabelligi kabi koeffitsiyentlar korxona samaradorligini aniqlashda muhim ahamiyat kasb etadi. N. Ergashevning fikricha, “rentabellik koeffitsiyentlari moliyaviy hisobotlarni tahlil qilish jarayonida korxonaning faoliyat samaradorligini ko‘rsatadi va kelajakdagi qarorlar qabul qilishda asos bo‘ladi” [3]. Agar rentabellik koeffitsiyentlari past bo‘lsa, bu korxonaning moliyaviy salohiyati zaiflashayotganini ko‘rsatadi va zarur choralar ko‘rishni talab qiladi. Qarzdorlik koeffitsiyentlari korxonaning o‘z kapitali va qarz majburiyatlari nisbatini baholaydi. Bu koeffitsiyentlar korxonaning ortiqcha qarz yuki ostida qolish xavfini aniqlashda muhim vosita hisoblanadi. Professor M. Rahimova ta’kidlaganidek, “qarzdorlik koeffitsiyentlari orqali korxonaning ortiqcha qarz yuki ostida qolish xavfi erta aniqlanadi va kerakli boshqaruv choralari ko‘riladi” [4]. Shu tariqa, qarzdorlik koeffitsiyentlari moliyaviy barqarorlikni saqlash va inqirozli holatlarning oldini olish jarayonida bevosita rol o‘ynaydi. Moliyaviy koeffitsiyentlardan foydalanishning samarali tizimi muntazam monitoring va tahlilni talab qiladi. Bu jarayonda moliyaviy hisobotlarning to‘liqligi va ishonchliligi eng muhim shart hisoblanadi. Xalqaro tajribada korxonalarda inqirozli holatlarning oldini olish tizimi yaratilgan INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 14, issue 2, November 2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X 127 bo‘lib, u moliyaviy koeffitsiyentlar va boshqa moliyaviy indikatorlar asosida korxona faoliyatini tahlil qiladi. Masalan, AQShda “Early Warning System” tizimi moliyaviy koeffitsiyentlarni erta ogohlantirish vositasi sifatida qo‘llaydi va potensial inqirozli vaziyatlarni oldindan aniqlash imkonini beradi [5]. O‘zbekiston sharoitida moliyaviy koeffitsiyentlardan foydalanish korxona faoliyatini barqarorlashtirish va inqirozli vaziyatlarning oldini olishda muhim ahamiyatga ega. Bu jarayon “Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida”gi Qonun, shuningdek, xalqaro moliyaviy hisobot standartlari (IFRS) asosida amalga oshiriladi. Korxona rahbariyati va moliyaviy xizmatlar moliyaviy koeffitsiyentlarni doimiy tahlil qilib, kerakli boshqaruv choralarini belgilaydi. Moliyaviy koeffitsiyentlardan foydalangan holda inqirozli holatlarning oldini olish jarayoni bir necha bosqichda amalga oshiriladi: moliyaviy hisobotlarni tahlil qilish, koeffitsiyentlarni hisoblash, risklarni baholash, boshqaruv choralarini ishlab chiqish va ularni monitoring qilish. Shu orqali korxona moliyaviy barqarorligini ta’minlaydi va kelajakdagi risklarni kamaytiradi. Shu bilan birga, raqamli texnologiyalar moliyaviy koeffitsiyentlarni hisoblash va monitoring jarayonini sezilarli darajada optimallashtiradi. Elektron hisobotlar va sun’iy intellekt asosidagi tahlil vositalari yordamida korxona rahbariyatiga real vaqt rejimida moliyaviy holat haqida ma’lumot beriladi, bu esa tezkor va samarali qarorlar qabul qilish imkonini yaratadi. Faoliyat yuritayotgan korxonaning moliyaviy hisobotlaridagi koeffitsiyentlardan foydalanish orqali inqirozli holatlarning oldini olish zamonaviy iqtisodiyotda muhim ahamiyatga ega jarayon hisoblanadi. Moliyaviy koeffitsiyentlar korxonaning likvidligi, rentabelligi, qarzdorligi va moliyaviy barqarorligini baholash imkonini beradi, bu esa rahbariyatga o‘z faoliyatini samarali boshqarish va xavf-xatarlarni erta aniqlash imkoniyatini yaratadi. Likvidlik koeffitsiyentlari korxonaning qisqa muddatli majburiyatlarini qoplash qobiliyatini aniqlashga yordam beradi va inqirozli vaziyatlarni erta aniqlashda muhim vosita hisoblanadi. Moliyaviy barqarorlik koeffitsiyentlari uzoq muddatli moliyaviy salohiyatni tahlil qilishga xizmat qiladi, rentabellik koeffitsiyentlari esa korxona daromad keltirish salohiyatini baholash imkonini beradi. Qarzdorlik koeffitsiyentlari esa ortiqcha qarz yuki ostida qolish xavfini aniqlash va zarur boshqaruv choralarini ko‘rishda asosiy vosita hisoblanadi. Xalqaro tajriba va O‘zbekiston sharoitidagi amaliyot shuni ko‘rsatadiki, moliyaviy koeffitsiyentlardan muntazam foydalanish korxonaning moliyaviy barqarorligini mustahkamlash, inqirozli holatlarning oldini olish va moliyaviy risklarni kamaytirishda samarali natija beradi. Raqamli texnologiyalarni joriy qilish va sun’iy intellekt asosida tahlil vositalarini qo‘llash bu jarayonni yanada tezkor va shaffof qiladi. Shu bilan birga, moliyaviy koeffitsiyentlardan foydalanish tizimi rahbariyat va moliyaviy xodimlarning malakasiga ham bog‘liq bo‘lib, ularning muntazam tayyorlanishi va professional darajada faoliyat yuritishi zarur. Shu tariqa, moliyaviy koeffitsiyentlar korxona moliyaviy barqarorligini ta’minlash, erta ogohlantirish tizimini yaratish va inqirozli holatlarning oldini olishda eng samarali vosita sifatida xizmat qiladi. Xulosa. Xulosa qilib aytganda, moliyaviy koeffitsiyentlar korxona faoliyatini chuqur tahlil qilish, moliyaviy qarorlarni asoslash va xavf-xatarlarni boshqarishda muhim ahamiyatga ega. Ularning samarali qo‘llanilishi korxonaning iqtisodiy barqarorligini mustahkamlash, moliyaviy xavfsizligini oshirish va inqirozli holatlarning oldini olishga xizmat qiladi. Shu sababli, har bir korxona rahbariyati moliyaviy koeffitsiyentlarni muntazam hisoblab borish va ularni boshqaruv qarorlarida asosiy vosita sifatida qo‘llashni odat qilishi lozim. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. O‘zbekiston Respublikasi “Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida”gi Qonuni, Toshkent, 2020. 2. Karimov Sh. Moliyaviy koeffitsiyentlar va korxona barqarorligi. – Toshkent: Iqtisodiyot nashriyoti, 2021. INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 14, issue 2, November 2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X 128 3. Ergashev N. Moliyaviy tahlil metodlari va koeffitsiyentlardan foydalanish. – “Iqtisodiy tahlil” jurnali, 2022. 4. Rahimova M. Qarzdorlik va moliyaviy barqarorlik. – Toshkent: TDIU nashriyoti, 2021. 5. U.S. Small Business Administration. Early Warning System for Financial Distress, Washington D.C., 2020