BOSHQA SCHYOTIDAGI PUL MABLAG'LARI VA PUL EKVIVALENTLARNING HISOBI

ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI NOYABR ANDIJON,2025 19 BOSHQA SCHYOTIDAGI PUL MABLAG'LARI VA PUL EKVIVALENTLARNING HISOBI Qo'ziyeva Maftuna Otabek qizi Samarqand iqtisodiyot va servis instituti Buxgalteriya kafedrasi assistenti Tel: +998970506007 Toshboyeva Sabrina Dilshod qizi SamISI, Bank-moliya xizmatlari fakulteti, Bank-ishi yo‘nalishi, BI-124 guruh talabasi Annotatsiya. Ushbu maqolada korxonalarning boshqa schyotlaridagi pul mablag‘lari va pul ekvivalentlarini hisobga olish jarayoni, ularning iqtisodiy mohiyati hamda buxgalteriya hisobida to‘g‘ri aks ettirish tamoyillari tahlil qilinadi. Bunda milliy buxgalteriya standartlari (NBS 4) va xalqaro moliyaviy hisobot standartlari (IAS 7) talablari asosida boshqa schyotlardagi mablag‘larning hisob yuritishdagi o‘rni, likvidlikni ta’minlashdagi roli hamda moliyaviy natijalarga ta’siri yoritilgan. Shuningdek, valyuta hisoblari, akkreditivlar, depozitlar va pul ekvivalentlarining hisobini yuritishdagi amaliy jihatlar ham ko‘rib chiqiladi. Kalit so‘zlar: pul mablag‘lari, pul ekvivalentlari, boshqa schyotlar, buxgalteriya hisobi, valyuta hisobi, akkreditiv, depozit, likvidlik, NBS 4, IAS 7. Pul mablag‘lari va pul ekvivalentlari korxonaning eng yuqori likvid aktivlari hisoblanadi. Ular korxonaning joriy faoliyati, to‘lovga qobiliyati hamda moliyaviy barqarorligini baholashda asosiy ko‘rsatkichlardan biri sifatida qaraladi. Korxonaning barcha pul oqimlari — naqd, bankdagi, boshqa schyotlardagi yoki ekvivalent shakldagi mablag‘lar bu buxgalteriya hisobi tizimi orqali nazorat qilinadi. Aynan shularning to‘g‘ri hisobga olinishi korxona moliyaviy hisobotining ishonchliligini ta’minlaydi. Boshqa schyotdagi pul mablag‘lari deganda korxonaning asosiy joriy hisobvarag‘idan tashqari joylashgan barcha pul aktivlari tushuniladi. Bular qatoriga akkreditivlar, depozitlar, chet el valyutasidagi hisobvaraqlar, plastik kartalardagi mablag‘lar va vaqtincha foydalanilmayotgan likvid resurslar kiradi. Ushbu mablag‘larning to‘g‘ri hisobga olinishi korxonaning nafaqat likvidligini, balki investitsion salohiyatini ham belgilaydi. IAS 7 “Cash Flow Statements” xalqaro standartiga ko‘ra, pul ekvivalentlari qisqa muddatli, yuqori likvidli va tezda naqdga aylantiriladigan investitsiyalarni anglatadi. Bular, odatda, 3 oygacha muddatga qo‘yilgan depozitlar yoki qisqa muddatli davlat qimmatli qog‘ozlaridir [1]. Demak, boshqa schyotdagi pul mablag‘lari nafaqat operatsion faoliyat uchun, balki vaqtincha bo‘sh mablag‘larni samarali boshqarish vositasi sifatida ham xizmat qiladi. O‘zbekiston Respublikasining “Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida”gi Qonuni (2020-yilgi tahrir) va NBS 4 “Pul mablag‘lari harakati to‘g‘risida hisobot” standartida buxgalteriya hisobida pul mablag‘lari harakati to‘liq, haqqoniy va izchil qayd etilishi kerakligi belgilangan [2]. Ushbu me’yorlar asosida korxonalar barcha pul oqimlarini operatsion, investitsion va moliyaviy faoliyat bo‘yicha ajratib hisobga oladilar. Aynan boshqa schyotdagi mablag‘lar ko‘pincha investitsion yoki moliyaviy faoliyat bilan bog‘liq bo‘ladi. Boshqa schyotlar hisobini yuritish korxona uchun strategik ahamiyatga ega, chunki u resurslarni vaqtinchalik joylashtirish, valyuta risklarini boshqarish va pul oqimini optimallashtirish imkonini beradi. R. Anthony o‘z asarida shunday deydi: “Pul hisobining aniqligi bu korxona hayotiy tsiklini to‘liq tushunishning kalitidir” [3]. Shuning uchun boshqa schyotlardagi mablag‘larni nazorat qilish moliyaviy tahlilning ajralmas qismi hisoblanadi. Pul ekvivalentlarini hisobga olishda asosiy tamoyil — ularning tezda pulga aylantirilish imkoniyatini aniqlashdir. Masalan, 90 kundan ortiq muddatli depozit yoki uzoq muddatli investitsiya pul ekvivalenti sifatida qaralmasligi ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI NOYABR ANDIJON,2025 20 kerak. Buxgalterlar ushbu chegarani aniqlashda IAS 7 me’yorlariga qat’iy rioya etishlari lozim, chunki noto‘g‘ri tasniflash moliyaviy hisobotlarda likvidlik ko‘rsatkichlarini buzadi. O‘zbekiston amaliyotida boshqa schyotlardagi mablag‘lar ko‘pincha chet el valyutasida yuritiladi. Bu holatda NBS 21 “Valyuta operatsiyalarining buxgalteriya hisobi” standartining talablari qo‘llaniladi. Kurs farqlari bo‘yicha foyda yoki zarar hisobotda alohida ko‘rsatiladi. Bu jihat xalqaro me’yorlar bilan uyg‘unlashgan bo‘lib, hisobotlarning solishtirilishini ta’minlaydi [4]. Shuningdek, boshqa schyotdagi pul mablag‘lari korxonaning pul oqimlari hisobotida alohida modda sifatida aks ettirilishi zarur. Xalqaro amaliyotda bunday schyotlar “restricted cash” yoki “restricted accounts” sifatida yuritiladi. Masalan, akkreditiv yoki garovdagi depozitlar, ulardan foydalanish cheklangan bo‘lsa, moliyaviy hisobotda alohida ochib berilishi shart. F. Wood fikricha, “buxgalteriya hisobotida shaffoflik bu nafaqat raqamlar to‘plami, balki ishonchni boshqarish tizimidir” [5]. Shu sababli, korxona balansida bunday schyotlarni aniq farqlash investorlar uchun ishonchli axborot manbai bo‘lib xizmat qiladi. Moliyaviy nazariyaga ko‘ra, boshqa schyotlardagi pul mablag‘lari “likvid zaxira” sifatida qaraladi. Ular qisqa muddatli qarzlarni qoplash, kutilmagan to‘lovlarni amalga oshirish yoki valyuta bozoridagi tebranishlardan himoyalanish uchun ishlatiladi. Keyns nazariyasida bu “tranzaksion va ehtiyot choralari motivi” sifatida izohlanadi Ya’ni, korxona nafaqat joriy to‘lovlarni, balki ehtimoliy moliyaviy risklarni ham hisobga olib, mablag‘larini turli schyotlarda saqlaydi. Bugungi kunda O‘zbekistonda korxonalarning elektron to‘lov tizimlari, onlayn-banking va raqamli hisob yuritish imkoniyatlari kengaymoqda. Bu esa boshqa schyotlardagi mablag‘lar harakatini real vaqt rejimida kuzatish, avtomatik buxgalteriya yozuvlarini shakllantirish va tahlil qilish imkonini beradi. Shu bois, zamonaviy hisob tizimlarida boshqa schyotlar moduli alohida e’tibor bilan joriy etilmoqda.Shu bilan birga, amaliyotda ayrim muammolar ham mavjud: boshqa schyotdagi valyuta mablag‘larining kurs farqlari kechiktirib aks ettirilishi, depozit foizlarining noto‘g‘ri tasniflanishi yoki akkreditivlar bo‘yicha hujjat aylanishi sustligi. Bu muammolarni bartaraf etish uchun ichki nazorat tizimini kuchaytirish, buxgalterlar malakasini oshirish va xalqaro standartlarga asoslangan avtomatlashtirilgan hisobot tizimlarini kengroq qo‘llash zarur. Xulosa qilib aytganda, boshqa schyotdagi pul mablag‘lari va pul ekvivalentlarining hisobi bu korxona moliyaviy boshqaruvining yuragi hisoblanadi. Ular to‘g‘ri tasniflanmasa, butun moliyaviy hisobot tizimi buziladi. To‘g‘ri yuritilgan hisob esa korxonaga likvidlikni saqlash, investitsion qarorlarni asosli qabul qilish va moliyaviy xavfsizlikni ta’minlash imkonini beradi. Foydalanilgan adabiyotlar 1. International Accounting Standards Board (IASB). (2018). IAS 7: Statement of cash flows. 2. O‘zbekiston respublikasi moliya vazirligi. (2021). Milliy buxgalteriya standarti №4 “Pul mablag‘lari harakati to‘g‘risida hisobot”. 3. Anthony, R. N. (2019). Accounting Principles. Boston: Harvard Press. 4. O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi. (2022). NBS 21 “Valyuta operatsiyalarining buxgalteriya hisobi”. Wood, F. (2020). Business accounting. Pearson education.