O'QITUVCHI SHAXSIYATI VA PEDAGOGIK KOMMUNIKATSIYANING TALABALARDA IJODIY TAFAKKURGA TA'SIRI

ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI NOYABR ANDIJON,2025 30 O‘QITUVCHI SHAXSIYATI VA PEDAGOGIK KOMMUNIKATSIYANING TALABALARDA IJODIY TAFAKKURGA TA’SIRI Boltayeva Zilola Yo‘ldoshali qizi O‘zMU O‘zbek tilshunosligi kafedrasi stajyor-o‘qituvchisi [email protected], +998974003885 https://orcid.org/0009-0003-2467-9513 Annotatsiya. Maqolada talabalarda ijodiy fikrlashni shakllantirishda o‘qituvchi shaxsiyati va pedagogik kommunikatsiyaning ahamiyati ilmiy nuqtayi nazardan tahlil qilinadi. Oliy ta’lim tizimida ijodiy tafakkurning rivojlanishiga o‘qituvchining motivatsion, kommunikativ va metodik kompetensiyalari qanday ta’sir qilishi, amaliy tajribalar orqali aniqlanadi. Shuningdek, pedagogik yondashuvlarning samaradorligi baholandi va talabalarda ijodiy salohiyatni rivojlantirish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqildi. Kalit so‘zlar: ijodiy fikrlash, o‘qituvchi shaxsiyati, pedagogik kommunikatsiya, motivatsiya, kreativ tafakkur, pedagogik nazariya. Annotation. The article analyzes the importance of the teacher's personality and pedagogical communication in the formation of creative thinking in students from a scientific point of view. The influence of the teacher's motivational, communicative and methodological competencies on the development of creative thinking in the higher education system is determined through practical experiments. The effectiveness of pedagogical approaches was also assessed and recommendations were developed for the development of creative potential in students. Keywords: creative thinking, teacher's personality, pedagogical communication, motivation, creative thinking, pedagogical theory. Zamonaviy ta’lim tizimi talabalarni faqat bilim olishga emas, balki mustaqil fikrlash, muammolarni yechish va ijodiy yechimlar ishlab chiqish qobiliyatiga ega shaxs sifatida tarbiyalashga yo‘naltirilgan. Shu nuqtai nazardan, talabalarda ijodiy fikrlashni rivojlantirish pedagogikaning eng muhim vazifalaridan biri hisoblanadi [1]. Ijodiy tafakkur — bu inson tafakkurining yuqori darajasi bo‘lib, mavjud bilim va tajribaga yangi burchakdan qarash, noodatiy yechimlar ishlab chiqish, o‘z fikrini erkin va konstruktiv tarzda ifoda etish qobiliyatidir [2]. O‘qituvchi esa ta’lim jarayonida faqat ma’ruzachi sifatida emas, balki motivator, yo‘naltiruvchi va kommunikator sifatida ham faol ishtirok etadi. Shu bilan birga, uning shaxsiyati va pedagogik kommunikatsiyasi talabalarning ijodiy tafakkurini shakllantirishda bevosita ahamiyat kasb etadi [3]. Pedagogik psixologiyada o‘qituvchi shaxsiyati talabaning psixologik va kognitiv rivojlanishiga ta’sir qiluvchi muhim faktor sifatida ko‘riladi. O‘qituvchining shaxsiyati quyidagi jihatlar bilan ifodalanadi [4]: 1. Motivatsion xususiyatlar: talabaning ichki motivatsiyasini uyg‘otish, izlanish va yangilik yaratishga rag‘bat berish. 2. Pedagogik kompetensiya: ta’lim jarayonini tizimli tashkil etish, metodik vositalardan samarali foydalanish. 3. Kommunikativ ko‘nikmalar: ochiq, konstruktiv va samarali muloqot orqali talabaning ijodiy tafakkurini qo‘llab-quvvatlash. Ijodiy fikrlash va o‘qituvchi shaxsiyati o‘rtasidagi bog‘liqlikni J. Guilford (1967) ham tadqiq qilgan. U ijodiy salohiyatni insonning psixologik va ijtimoiy muhit bilan o‘zaro ta’siri orqali rivojlanishi mumkin deb hisoblaydi [5]. Shu nuqtai nazardan, o‘qituvchining shaxsiyati talaba ijodiy salohiyatining asosiy shart-sharoitlaridan biri hisoblanadi. ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI NOYABR ANDIJON,2025 31 Pedagogik kommunikatsiya — bu o‘qituvchi va talaba o‘rtasidagi bilim va tajriba almashinuvi jarayoni bo‘lib, ijodiy fikrlashni rag‘batlantiradi [6]. Kommunikatsiyaning samarali shakllari quyidagilar: Informatsion kommunikatsiya: bilim va g‘oyalarni yetkazish. Motivatsion kommunikatsiya: talabaning faol ishtirokini rag‘batlantirish. Divergent fikrlashni qo‘llab-quvvatlash: noodatiy g‘oyalarni ishlab chiqishga imkon yaratish [7]. Shu bilan birga, o‘qituvchi shaxsiyati va kommunikatsiyaning uyg‘unligi talabaning ijodiy yechim ishlab chiqish tezligi va sifatiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi [8]. Tadqiqot quyidagi metodlar asosida olib borildi: 1. Nazariy tahlil: ijodiy fikrlash, o‘qituvchi shaxsiyati va pedagogik kommunikatsiya bo‘yicha ilmiy manbalarni o‘rganish [1–5]. 2. Eksperimental tadqiqot: 2 ta guruh (eksperimental va nazorat) shakllantirildi. Eksperimental guruhda o‘qituvchining motivatsion va kommunikativ yondashuvlari qo‘llanildi. 3. Sotsiopedagogik kuzatuv: talabalarning ijodiy jarayonlari auditoriyada kuzatildi. 4. Baholash mezonlari: original fikrlar soni, moslashuvchanlik, tafakkur tezligi, amaliy yechim va badiiy-estetik tafakkur [9]. 5. Statistik va sifat tahlil: eksperiment natijalari tahlil qilindi va o‘rtacha ko‘rsatkichlar solishtirildi. 6. Refleksiv metod: talabalar va o‘qituvchilarning fikr va tavsiyalari tahlil qilindi. Eksperiment natijalariga ko‘ra: 1. O‘qituvchining shaxsiyati va pedagogik kommunikatsiyasi kuchli guruhda talabalarning ijodiy fikrlash ko‘rsatkichlari 25–30% ga yuqori bo‘ldi [6, 9]. 2. Savol-javob, muammoli vaziyatlar va loyiha topshiriqlari talabalarda mustaqil va kreativ tafakkurni rag‘batlantirdi. 3. Ijobiy psixologik muhit va ochiq muloqot ijodiy jarayonning davomiyligini ta’minladi. 4. Talabalar o‘z fikrini erkin ifoda etish, yangi yechim yaratish va tanqidiy fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirdi. O‘qituvchi shaxsiyati va pedagogik kommunikatsiya talabalarda ijodiy fikrlashni shakllantirishning muhim omili hisoblanadi. Ta’lim jarayonida muammoli vaziyatlar, loyiha topshiriqlari va interfaol metodlardan keng foydalanish tavsiya etiladi. Talabalarning ijodiy salohiyatini baholash uchun original fikrlar, moslashuvchanlik va amaliy yechim mezonlari qo‘llanishi kerak. Pedagogik kommunikatsiya va motivatsiya elementlari o‘qituvchining shaxsiyati bilan uyg‘unlashtirilishi lozim. Eksperiment natijalari pedagogik amaliyot va oliy ta’lim dasturlarini takomillashtirishda qo‘llanishi mumkin. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Karimov, M. Pedagogik tafakkur va ijodiy yondashuv nazariyasi. Toshkent: Fan nashriyoti. 2022. 2. Guilford, J.P. The Nature of Human Intelligence. New York: McGraw-Hill. 1967. 3. Yuldasheva, D. “O‘qituvchi shaxsi va ijodiy muhit yaratish omillari.” Ta’lim Texnologiyalari, №2. 2021. 4. Hasanov, B. Pedagogik innovatsiyalar va interfaol metodlar. Samarqand: SamDU nashr. 2020. 5. Torrance, E.P