GIDROKSOXINOZALIN VA UNING HOSILALARI ASOSIDA KOMPLEKSLARNING SINTEZI VA TUZILMA XUSUSIYATLARI

ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI NOYABR ANDIJON,2025 49 GIDROKSOXINOZALIN VA UNING HOSILALARI ASOSIDA KOMPLEKSLARNING SINTEZI VA TUZILMA XUSUSIYATLARI Rejapova Muxlisa Tojimamat qizi Namangan viloyati, Namangan shahar 85-maktab kimyo fani IItoifali oʻqituvchisi KIRISH. So‘nggi o‘n yilliklarda koordinatsion kimyo fanining jadal rivojlanishi metall ionlarining organik ligandlar bilan o‘zaro ta’sirini o‘rganish orqali yangi barqaror kompleks birikmalar yaratish imkonini berdi. Metall komplekslari nafaqat fundamental kimyoviy tadqiqotlarda, balki sanoat, tibbiyot, ekologiya va materialshunoslik sohalarida ham muhim o‘rin tutmoqda. Ayniqsa, oksigen va azot donor atomlarini o‘z ichiga olgan aromatik ligandlar asosidagi komplekslar yuqori barqarorlik, murakkab tuzilish va keng funksional imkoniyatlari bilan ajralib turadi. Shu nuqtai nazardan, gidroksoxinozalin va uning hosilalari bugungi kunda ilmiy tadqiqotlarning markazida turibdi. Ushbu moddalarning molekulyar tuzilishida aromatik halqa bilan bog‘langan gidroksil (–OH) va azotli (–N=) guruhlarning mavjudligi ularni samarali chelatchi (koordinatsion) ligand sifatida ajratib turadi. Gidroksoxinozalin molekulasidagi donor atomlar metall ionlari bilan kuchli kovalent va ion xarakterli bog‘lar hosil qilishi mumkin bo‘lib, bu hosil bo‘lgan komplekslarning tuzilma va fizik-kimyoviy xususiyatlarini tubdan o‘zgartiradi. Shu sababli, bunday ligandlar asosida yaratilgan komplekslar katalitik faollik, biologik samaradorlik, elektr o‘tkazuvchanlik va optik javob xususiyatlariga ega bo‘lishi mumkin. Gidroksoxinozalin asosidagi komplekslar turli o‘tish metall ionlari, jumladan nikel(II), mis(II), kobalt(II) va rux(II) bilan barqaror birikmalar hosil qiladi. Metallning elektron konfiguratsiyasi, ion radiusi va koordinatsion soniga qarab komplekslarning geometriyasi – oktaedrik, kvadrat-planar yoki tetraedrik – shakllarda bo‘lishi mumkin. Har bir geometrik tuzilma o‘ziga xos spektral, magnit va termodinamik xususiyatlarga ega bo‘lib, ularni aniqlash orqali metall–ligand o‘zaro ta’sir mexanizmini tushunish imkonini beradi. Shuningdek, komplekslarning barqarorligi, molekulalararo o‘zaro ta’sirlari va elektron zichlik taqsimotini aniqlashda rentgenostruktur tahlil hamda Xirshfeld sirtlar tahlili muhim rol o‘ynaydi. Gidroksoxinozalin va uning hosilalari asosida sintez qilingan komplekslar ko‘plab amaliy yo‘nalishlarda qo‘llanilishi mumkin. Ularning bir qismi metall ionlarini bog‘lab turuvchi chelatchi reagentlar sifatida analitik kimyoda, ba’zilar esa katalizator yoki biofaol moddalarning metall hosilalari sifatida farmatsevtika va biotibbiyotda ishlatiladi. Shu bilan birga, bunday komplekslar elektroaktiv va optik faol materiallar sifatida sensorlar, fotokatalitik tizimlar hamda quyosh batareyalari texnologiyalarida ham istiqbolli hisoblanadi. Mazkur tadqiqotning dolzarbligi shundaki, gidroksoxinozalin va uning hosilalari asosida komplekslarning sintezi nafaqat yangi koordinatsion birikmalarni olish, balki ularning tuzilma–xususiyat bog‘liqligini aniqlash imkonini beradi. Bu esa metall ionining tabiati va ligandning elektron tuzilishi o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirlarni chuqur tahlil qilish uchun ilmiy asos yaratadi. TADQIQOT METADOLOGIYASI. Tadqiqot ishlari gidroksoxinozalin va uning hosilalari asosida turli o‘tish metall ionlari bilan kompleks birikmalar sintez qilish, ularning tuzilishini aniqlash hamda fizik-kimyoviy xususiyatlarini tahlil qilishga qaratildi. Tadqiqot bir necha bosqichda amalga oshirildi: sintez jarayoni, komplekslarni ajratish va tozalash, ularning tarkibi va tuzilishini spektroskopik hamda kristallografik usullar yordamida o‘rganish. TAHLIL VA NATIJALAR ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI NOYABR ANDIJON,2025 50 Tadqiqot davomida gidroksoxinozalin va uning turli hosilalari asosida nikel(II), mis(II) va kobalt(II) ionlari bilan sintez qilingan komplekslar batafsil o‘rganildi. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, ligandning molekulyar tuzilishi va donor atomlarining joylashuvi hosil bo‘lgan komplekslarning geometriyasi va barqarorligiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Ligandlar odatda bidentat yoki tridentat koordinatsion xususiyatga ega bo‘lib, ularning azot va kislorod atomlari metall markaz bilan samarali bog‘lanadi. Shu sababli, komplekslar ko‘pincha oktaedrik yoki kvadrat-planar geometrik shakllarda barqarorlashadi, bu esa metal ionining elektron konfiguratsiyasi bilan uzviy bog‘liq. IR spektrlarda kuzatilgan tebranishlar ligandning koordinatsion faol guruhlari bilan metall markaz o‘rtasidagi bog‘lanishning mavjudligini tasdiqladi. Masalan, C=N guruhining tebranish chastotasi kompleks hosil bo‘lganda sezilarli darajada pastlashini ko‘rsatdi, bu esa metall ionining azot atomiga koordinatsiya qilganligini bildiradi. Shuningdek, O–H bog‘lanish tebranishining pasayishi gidroksil guruhining metall bilan bog‘langanligini tasdiqladi. Bu spektral o‘zgarishlar ligand va metall o‘rtasidagi elektron almashuvning intensivligini ko‘rsatadi va komplekslarning barqarorligiga hissa qo‘shadi. UV–Vis spektroskopiya natijalari komplekslarning elektron o‘tish jarayonlarini aniqlashda muhim ahamiyatga ega bo‘ldi. D–d o‘tishlar asosan 350–600 nm diapazonda kuzatildi, bu esa komplekslarning kvadrat-planar yoki oktaedrik geometriyada ekanligini tasdiqlaydi. Liganddan metallga elektron o‘tish (LMCT) va metalldan ligandga elektron o‘tish (MLCT) jarayonlari ham spektral chiziqlarda o‘z ifodasini topdi. Bu o‘tishlar komplekslarning elektron zichlik taqsimoti va metall markaz atrofidagi simmetriyani aniqlashga yordam berdi. NMR tahlili, ayniqsa ¹H NMR va ¹³C NMR, ligandlarning molekulyar tuzilishidagi o‘zgarishlarni va metall markaz bilan bog‘langan atomlarning kimyoviy muhitini aniqlash imkonini berdi. Ligand protonlarining signal chastotalaridagi siljishlar metall ioniga bog‘lanish natijasida yuzaga kelgan elektron zichlik o‘zgarishlarini ko‘rsatdi. Bu natijalar komplekslarning tuzilmasi va koordinatsion geometriyasini aniqlashda qo‘shimcha ishonchli ma’lumot berdi. Elektron spin rezonans (ESR) tahlili paramagnit komplekslarda elektron holatni aniqlashga xizmat qildi. Mis(II) va kobalt(II) komplekslarida ESR spektrlari metal ionining koordinatsion muhitiga mos keluvchi g-faktorlarni ko‘rsatdi, bu esa komplekslarning elektron konfiguratsiyasi va ligand bilan o‘zaro ta’sirini aniqlash imkonini berdi. Bu usul komplekslarning simmetriya va elektron zichlik xarakteristikasini chuqur o‘rganish uchun muhim bo‘ldi. Termogravimetrik tahlil (TGA/DTA) komplekslarning termal barqarorligini va parchalanish jarayonlarini aniqlashga xizmat qildi. Tahlil natijalari shuni ko‘rsatdiki, gidroksoxinozalin ligandiga asoslangan komplekslar yuqori haroratlarda ham barqaror bo‘lib, parchalanish bir necha bosqichda sodir bo‘ladi. Bu komplekslarning kristall panjarasidagi kuchli metall–ligand bog‘lanishlari va molekulalararo vodorod bog‘lari natijasida hosil bo‘lgan barqaror tuzilmalarga ega ekanligini ko‘rsatadi. Kristallografik tahlil rentgenostruktur metodlari yordamida amalga oshirildi. Komplekslarning kristall panjarasi va molekulalarning joylashuvi aniqlanib, atomlararo masofalar va burchaklar hisoblandi. Natijalar gidroksoxinozalin ligandining metall markaz bilan hosil qilgan koordinatsion bog‘lanishlari tufayli komplekslar ko‘pincha oktaedrik va kvadrat-planar geometrik tuzilmalarda barqarorlashishini ko‘rsatdi. Bu geometrik shakllar ligandning bidentat koordinatsion xususiyati va metall ionining elektron konfiguratsiyasi bilan bog‘liq bo‘lib, ularning fizik-kimyoviy xususiyatlariga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Molekulalararo o‘zaro ta’sirlar Xirshfeld sirtlar tahlili orqali baholandi. Natijalar vodorod bog‘lari, van-der-Vaals kuchlari va π–π stacking kabi zaif o‘zaro ta’sirlarning komplekslarning kristall barqarorligida muhim rol o‘ynashini ko‘rsatdi. Ligandning aromatik halqalari va metall markaz orasidagi elektron almashuv kristall panjaraning barqarorligiga sezilarli hissa qo‘shadi. Xirshfeld tahlili natijalari molekulalararo o‘zaro ta’sirlar va ularning energetik o‘lchamlari haqida batafsil ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI NOYABR ANDIJON,2025 51 ma’lumot berdi, bu esa komplekslarning tuzilish–barqarorlik bog‘liqligini tushunishga yordam berdi. Nazariy DFT hisoblashlari komplekslarning optimallashtirilgan geometriyasi va elektron zichlik taqsimotini aniqlashga xizmat qildi. Hisoblash natijalari eksperimental ma’lumotlar bilan yaxshi mos keldi va komplekslarning HOMO–LUMO farqlari, elektron zichlik taqsimoti va metall–ligand o‘zaro ta’sirining energetik jihatlarini ochib berdi. Bu esa gidroksoxinozalin asosidagi komplekslarning elektron xususiyatlari va reaktivlik darajasini oldindan prognozlash imkonini berdi. Tahlil natijalarini umumlashtirib aytadigan bo‘lsak, gidroksoxinozalin va uning hosilalari bilan hosil bo‘lgan metall komplekslari yuqori darajada barqaror bo‘lib, ularning tuzilmasi ligandning donor atomlari va molekulyar geometriyasi bilan bevosita bog‘liq. Komplekslarning fizik-kimyoviy xususiyatlari, xususan spektroskopik ko‘rsatkichlar, kristall tuzilma va termal barqarorlik ma’lumotlari bir-birini to‘ldiradi va komplekslarning koordinatsion geometriyasi hamda molekulalararo o‘zaro ta’sirlarini aniqlashda ishonchli asos bo‘lib xizmat qiladi. Shu bilan birga, olingan natijalar gidroksoxinozalin asosidagi komplekslarning katalitik faoliyati, biologik faolligi va materialshunoslikdagi potensial qo‘llanilishi haqida muhim ilmiy ma’lumot beradi, bu esa keyingi tadqiqotlar va amaliy ishlanmalar uchun mustahkam poydevor yaratadi. XULOSA Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, gidroksoxinozalin va uning turli hosilalari asosida sintez qilingan metall komplekslari yuqori darajada barqaror va funksional xususiyatlarga ega. Ligandlarning azot va kislorod donor atomlari metall markaz bilan samarali koordinatsion bog‘lar hosil qilishi natijasida komplekslar oktaedrik yoki kvadrat-planar geometriyada barqarorlashadi. Spektroskopik tahlillar – IR, UV–Vis, NMR va ESR – komplekslarning molekulyar va elektron tuzilmasini aniqlashda muhim ma’lumotlar berdi. Bu tahlillar metall– ligand o‘zaro ta’sirining intensivligi va elektron almashuv jarayonlarini ochib berdi. Kristallografik tahlil natijalari komplekslarning geometrik shakllari, atomlararo masofalari va burchaklarini aniqlash imkonini berdi, Xirshfeld sirtlar tahlili esa molekulalararo o‘zaro ta’sirlarning kristall barqarorligidagi rolini ko‘rsatdi. Termogravimetrik va DFT hisoblashlari esa komplekslarning termal barqarorligi va elektron tuzilish xarakteristikalarini tasdiqladi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR: 1. Cotton, F. A., & Wilkinson, G. (1999). Advanced Inorganic Chemistry (6th ed.). John Wiley & Sons. 2. Nakamoto, K. (2009). Infrared and Raman Spectra of Inorganic and Coordination Compounds (6th ed.). John Wiley & Sons. 3. Lever, A. B. P. (1984). Inorganic Electronic Spectroscopy (2nd ed.). Elsevier. 4. Miessler, G. L., Fischer, P. J., & Tarr, D. A. (2013). Inorganic Chemistry (5th ed.). Pearson. 5. Desiraju, G. R., & Steiner, T. (2001). The Weak Hydrogen Bond: In Structural Chemistry and Biology. Oxford University Press.