AXBOROTNI ISHONCHLI BAHOLASHDA MATEMATIK YONDASHUV: RAQAMLAR BILAN FIKRLASH SAN'ATI

ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI NOYABR ANDIJON,2025 92 AXBOROTNI ISHONCHLI BAHOLASHDA MATEMATIK YONDASHUV: RAQAMLAR BILAN FIKRLASH SAN’ATI Qo’qon davlat unversiteti, Pedagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Abdupattayev Xasanboy Abduraxmonovich Qo‘qon davlat universiteti Matematika yo‘nalishi 2-bosqich talabasi Madaminjonov Abdulbosid Doniyor o‘g‘li Annotatsiya: Ushbu maqolada axborotni ishonchli baholashda matematik yondashuvning ahamiyati, raqamli tafakkur va media savodxonlikning o‘zaro integratsiyasi tahlil qilinadi. Tadqiqotda ehtimollik nazariyasi, statistika va raqamli tahlil usullarining axborot ishonchliligini baholashdagi o‘rni yoritiladi. Shuningdek, xalqaro tashkilotlar – UNESCO, OECD, McKinsey hamda Statista hisobotlariga asoslanib, raqamlar orqali fikrlashning ilmiy va amaliy jihatlari tahlil etiladi. Kalit so‘zlar: matematika, axborot, ishonchlilik, statistika, ehtimollik, raqamli tafakkur, media savodxonlik. МАТЕМАТИЧЕСКИЙ ПОДХОД К НАДЕЖНОЙ ОЦЕНКЕ ИНФОРМАЦИИ: ИСКУССТВО МЫШЛЕНИЯ ЦИФРАМИ Аннотация: В статье рассматривается значение математического подхода при надежной оценке информации, анализируется интеграция цифрового мышления и медиаграмотности. Используются теоретические основы вероятности, статистики и цифрового анализа. На основе отчетов международных организаций – UNESCO, OECD, McKinsey и Statista – раскрываются научные и практические аспекты мышления числами. Ключевые слова: математика, информация, надежность, статистика, вероятность, цифровое мышление, медиаграмотность. MATHEMATICAL APPROACH TO RELIABLE INFORMATION ASSESSMENT: THE ART OF THINKING IN NUMBERS Abstract: This paper analyzes the importance of mathematical approaches in assessing information reliability and explores the integration of digital thinking and media literacy. It emphasizes the role of probability theory, statistics, and data analysis methods in evaluating information accuracy. Based on reports from UNESCO, OECD, McKinsey, and Statista, the study reveals scientific and practical aspects of numerical reasoning. Key words: mathematics, information, reliability, statistics, probability, digital thinking, media literacy. Kirish Axborot asrida inson tafakkuri raqamlar orqali ifodalanmoqda. Har kuni biz millionlab ma’lumot oqimi orasida qaror qabul qilamiz. Bunday sharoitda axborotni ishonchli baholash – nafaqat media savodxonlikning, balki matematik tafakkurning ham ajralmas qismidir. UNESCO (2023) ma’lumotlariga ko‘ra, so‘nggi yillarda noto‘g‘ri ma’lumotlar hajmi 60% ga ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI NOYABR ANDIJON,2025 93 oshgan. Shu sababli, ishonchlilikni baholashda matematik yondashuv zaruriy ahamiyat kasb etmoqda. Asosiy qism Axborotni ishonchli baholashda matematik yondashuv — bu ma’lumotlarni sonli tahlil qilish, ularni taqqoslash, ehtimollik va mantiqiy bog‘lanishlar asosida xulosa chiqarish jarayonidir. Media savodxonlik esa shaxsni axborot oqimi ichida tanqidiy fikrlashga, dalillarni tekshirishga va manipulyativ ma’lumotlarni aniqlashga o‘rgatadi. Ushbu ikki yo‘nalish birbirini to‘ldiradi.OECD (2024) hisobotida aytilishicha, raqamli savodxonlik darajasi yuqori bo‘lgan mamlakatlarda yolg‘on axborotga ishonish ehtimoli 40% kamroqdir. Bu esa raqamli tafakkurning ijtimoiy va iqtisodiy barqarorlikdagi rolini ko‘rsatadi. Masalan, ijtimoiy tarmoqlarda tarqatilayotgan “so‘nggi statistik ma’lumotlar”ni baholashda o‘quvchi raqamlarning manbasini, namuna hajmini, o‘lchov birligini va hisoblash usulini tahlil qilishi lozim. Agar bu ko‘nikma shakllangan bo‘lsa, insonni soxta axborot bilan chalg‘itish qiyin bo‘ladi. Shuningdek, matematik tafakkur media kontentni baholashda ham foydalidir — masalan, grafikalar, diagrammalar, foizlar va dinamik o‘zgarishlarni tahlil qilishda u haqiqatni raqamlar orqali ko‘rsatadi. Shuningdek, McKinsey (2023) tadqiqotlariga ko‘ra, tashkilotlarda ma’lumotlarga asoslangan qaror qabul qilish madaniyati mahsuldorlikni o‘rtacha 5–6 barobar oshiradi. Statista (2024) statistikalariga binoan, global axborot oqimining 70% dan ortig‘i raqamli tarmoqlarda shakllanadi, bu esa matematik yondashuvlar orqali ularni filtrlash zaruratini kuchaytiradi. Axborot ishonchliligini matematik baholashda quyidagi omillar muhim hisoblanadi: - Manba ishonchlilik koeffitsienti (reliability index) - Ehtimollik tahlili va statistik dispersiya - Ma’lumotlar o‘rtasidagi korrelyatsiya darajasi - Axborotning vaqt va kontekst bilan bog‘liqligi Bu ko‘rsatkichlar orqali har qanday axborotning ishonchlilik darajasi raqamli tarzda baholanadi. Raqamlar bilan fikrlash san’ati — bu inson tafakkurining yuqori bosqichidir. U faqat matematik hisob-kitob emas, balki fikrlash madaniyati, mantiqiy xulosa chiqarish va axborotga asosli yondashuvni anglatadi. Shu bois ta’lim tizimida media savodxonlik va matematika integratsiyasi orqali o‘quvchilarda analitik fikrlashni shakllantirish zarur. Xulosa Xulosa qilib aytganda, axborotni ishonchli baholashda matematik yondashuv nafaqat ilmiy, balki amaliy ahamiyatga ham ega. Raqamli tafakkur, statistik tahlil va ehtimollik nazariyasi asosida shakllangan fikrlash usuli insonni tanqidiy fikrlashga, dalillarni tekshirishga va xolis xulosa chiqarishga undaydi. Raqamli savodxonlikni rivojlantirish uchun ta’lim tizimiga media va matematika integratsiyasini joriy etish muhimdir. Foydalanilgan adabiyotlar 1. UNESCO. Media and Information Literacy Report. – Paris: UNESCO, 2023. – 15–33-bet. 2. Qodirova D. Media savodxonlik va tanqidiy fikrlash asoslari. – Toshkent: Fan Nashriyoti, 2024. – 12–25-bet. ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI NOYABR ANDIJON,2025 94 3. OECD. Digital Literacy and Information Reliability Index. – Paris: OECD Publishing, 2024. – 22–39-bet. 4. Tursunov A. Raqamli tafakkur va matematika. – Toshkent: O‘zbekiston Milliy Universiteti Nashriyoti, 2023. – 88–95-bet. 5. Statista. Global Media Trust Report. – 2023. – 17–22-bet.