MILLIY MADANIY YONDASHUV - TALABALARDA TASHABBUSKORLIKNI RIVOJLANTIRUVCHI ASOSIY OMIL SIFATIDA

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTERNATIONAL AND HISTORICAL EXPERIENCE, PROBLEMS, SOLUTIONS”, OCTOBER 30-31, 2025 85 MILLIY MADANIY YONDASHUV - TALABALARDA TASHABBUSKORLIKNI RIVOJLANTIRUVCHI ASOSIY OMIL SIFATIDA Azimova Nilufar Nuriddinovna Qori Niyoziy nomidagi Tarbiya pedagogikasi milliy instituti mustaqil tadqiqotchisi https://doi.org/10.5281/zenodo.17562167 Annotatsiya. Mazkur maqolada oliy ta’lim muassasalarida tahsil olayotgan talabalarda tashabbuskorlikni rivojlantirishda milliy madaniy yondashuvning tutgan o‘rni va uning ahamiyati haqida to‘xtalib o‘tilgan bo‘lib, xalq og‘zaki ijodi hamda allomalar merosining talabalar shaxsiy rivojlanishida tutgan o‘rni haqida fikr bildirib o‘tilgan. Kalit so‘zlar: yangilik, ta’lim, muhit, oila, madaniy, meros, tafakkur, tarix, urf-odat. Globallashuv jarayonida ta’lim tizimida raqobatbardosh, ijodkor va tashabbuskor shaxsni tarbiyalash dolzarb masalaga aylanmoqda. Ayniqsa, oliy ta’lim muassasalarida talabalarning mustaqil fikrlashi, tashabbus ko‘rsatishi va yangilik yarata olishi jamiyat taraqqiyotining muhim omili sanaladi. Bu jarayonda milliy madaniy yondashuv alohida ahamiyatga ega bo‘lib, u yoshlarni o‘z xalqining qadriyatlari, an’analari, urf-odatlari hamda boy madaniy merosiga tayanib tarbiyalashni nazarda tutadi. Milliy madaniy yondashuv – ta’lim jarayonida milliy qadriyatlar, tarixiy meros, urf-odat va an’analarni inobatga olgan holda bilim berish va tarbiya jarayonini tashkil etishdir. Bunday yondashuv talabalarda milliy g‘urur, Vatanga sadoqat, ijtimoiy mas’uliyat va o‘zlikni anglash tuyg‘ularini shakllantiradi. Milliy madaniy yondashuv – talabalarning bilim olishida va tarbiyasida o‘z xalqining qadriyatlari, urf-odatlari, tarixiy merosi va milliy tafakkuriga tayangan holda ishlash demakdir. Bu yondashuv talabaning milliy o‘zligini anglash, ijodiy fikrlash, faollik va mas’uliyatni his qilish ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Tashabbuskorlik – talabaning o‘z g‘oyalarini ilgari surish, yangi imkoniyatlarni qidirish, jamoada faol ishtirok etish va amaliy natijalarga erishish qobiliyatidir. Tashabbuskor shaxs har qanday sharoitda mustaqil fikr bildirishi, muammolarga ijodiy yechim topishi va jamiyat taraqqiyotiga hissa qo‘shishi bilan ajralib turadi. Milliy madaniy yondashuvning tashabbuskorlikka ta’siri. Milliy madaniy yondashuv talabalarda tashabbuskorlikni rivojlantirishda quyidagi jihatlarda muhim rol o‘ynaydi: a) Milliy qadriyatlar orqali ilhomlantirish – xalq og‘zaki ijodi, buyuk allomalarimiz merosi talabalarda yangilik yaratishga turtki beradi. Xalq og‘zaki ijodi va buyuk allomalarimizning boy merosi talabalarda yangiliklar yaratish, ya’ni ijodiy fikrlash, innovatsion yondashuvlar va milliy qadriyatlar asosida zamonaviy g‘oyalarni shakllantirishda katta ahamiyatga ega. Xalq og‘zaki ijodi (afsonalar, ertaklar, maqollar, dostonlar) va allomalar merosi (Imom Buxoriy, Beruniy, Ibn Sino, Al-Farg‘oniy va boshqalar) o‘zida chuqur falsafiy, ilmiy va axloqiy g‘oyalarni mujassam etgan. Bu esa talabalarni milliy g‘urur va o‘zlikni anglashga, yangi ilmiy yoki adabiy yo‘nalishlar topishga hamda o‘z milliy ildizlariga tayanib zamonaviy g‘oyalarni yaratishga undaydi. Bundan tashqari, xalq og‘zaki ijodidagi ramzlar, badiiy tasvirlar INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTERNATIONAL AND HISTORICAL EXPERIENCE, PROBLEMS, SOLUTIONS”, OCTOBER 30-31, 2025 86 va qahramonlar talabalarda tanqidiy va tahliliy fikrlashni, yangicha qarashlar bilan qadimiy g‘oyalarni qayta ishlash ko‘nikmalari shakllanishiga xizmat qiladi. Masalan, dars jarayonida qadimgi xalq ertaklaridagi “shartli jumboq”lar asosida zamonaviy interaktiv o‘yinlar, muammoli ta’lim vositalari yaratish mumkin. Buyuk allomalarimiz ilm-fan, tibbiyot, matematika, astronomiya kabi sohalarda yangiliklar yaratgan. Ularning ishlarini o‘rganish orqali talabalar ilmiy asoslangan, ammo milliy ruhdagi startaplar, zamonaviy texnologiyalarga mos o‘zgartirishlar va ta’lim, tibbiyot, IT yo‘nalishlarida yangi g‘oyalarni ishlab chiqishi mumkin. O‘zbek xalqi og‘zaki ijodi va allomalar merosi talabalarda globalizatsiya davrida o‘zligini yo‘qotmagan holda fikrlashni, milliy qadriyatlarga asoslangan global innovatsiyalar ishlab chiqishni, madaniyat va texnologiyani uyg‘unlashtirish imkonini ham beradi. Dostonlar, maqollar va xalq qo‘shiqlari asosida: - Yangi musiqiy asarlar, - Teatr sahnalari, - Multimedia loyihalar ishlab chiqilishi mumkin. Xalq og‘zaki ijodi va buyuk allomalarimiz merosi talabalarni faqat o‘tmishni bilishga emas, balki uni zamonaviy tafakkur bilan bog‘lab, yangilik yaratishga yo‘naltiradi. Bu meros ijodkorlik, yangicha yondashuv, milliy qadriyatlarga sodiqlik va global mushohada yurita olish qobiliyatini rivojlantirishda muhim manba hisoblanadi. b) O‘zlikni anglash orqali mustaqil qarash – milliy merosni bilgan talaba o‘z fikrini erkin ifodalaydi, ijodiy tashabbuslar ko‘rsatadi. Milliy meros — bu xalqning tarixiy tajribasi, madaniyati, urf-odati, tili va san’ati kabi boyliklar yig‘indisidir. Bu boyliklarni chuqur o‘rganib, anglagan talaba o‘zini jamiyatda qanday tutishni, qanday fikrlashni va qanday harakat qilishni yaxshi biladi. Psixologik va pedagogik tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, o‘z milliy merosini chuqur anglashi talabada ijtimoiy faollik, ijodiy tafakkur va tanqidiy fikrlash ko‘nikmalarini kuchaytiradi (Vygotsky, 1978; Gardner, 1983). Milliy merosga asoslangan ta’lim orqali talaba identitetini - ya’ni “men kimman?” degan savolga javob topadi. O‘zini xalqining bir qismi sifatida anglagan shaxsda ijtimoiy mas’uliyat hissi va o‘z fikrini erkin ifodalash ehtiyoji shakllanadi. Bu esa uni ijodiy tashabbus ko‘rsatishga undaydi. Masalan, milliy adabiyot yoki tarixiy shaxslar hayotini o‘rganish orqali talaba turli muammolarga o‘ziga xos, yangicha yondashishni o‘rganadi. Chunki, bunday bilimlar unga mustahkam axloqiy-me’yoriy asos beradi va yangilik yaratishdan cho‘chimaydigan, o‘z fikrini asoslab bera oladigan yetuk shaxsga aylantiradi. Milliy merosni yaxshi bilgan talaba faqatgina an’anaviy qadriyatlarni saqlab qolmay, balki ularni zamonaviylik bilan uyg‘unlashtirgan holda ijodiy va erkin fikrli yetuk shaxsga aylanadi. Bu esa nafaqat shaxsiy, balki jamiyat taraqqiyotiga ham bevosita ta’sir ko‘rsatadi. d) Jamoaviy qadriyatlar asosida hamkorlik – mahalla va oilaviy qadriyatlar asosida tarbiya olgan talabalar ijtimoiy loyihalarda faol tashabbuskor sifatida namoyon bo‘ladi. Mahalla va oilaviy qadriyatlar asosida tarbiya olgan talabalar ijtimoiy loyihalarda faol va tashabbuskor bo‘lib yetishadi, chunki bu muhit ularda ijtimoiy mas’uliyat, hamjihatlik, o‘zaro hurmat, rahmdillik va yetakchilik fazilatlarini shakllantiradi. Bu fikr bir qator ilmiy izlanishlar bilan ham asoslanadi. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTERNATIONAL AND HISTORICAL EXPERIENCE, PROBLEMS, SOLUTIONS”, OCTOBER 30-31, 2025 87 Lev Vigotskiy nazariyasiga ko‘ra, inson shaxsining rivojlanishi avvalo ijtimoiy muhit (oilaviy va mahalla qadriyatlari) orqali shakllanadi. Mahalla — bu ijtimoiy muomala va o‘zaro yordamga asoslangan tizim bo‘lib, unda bola yoki talaba kichik yoshdan jamiyat manfaatini o‘ylashga o‘rganadi. Amerikalik olim Urie Bronfenbrennerning ekologik tizimlar nazariyasida shaxs rivojiga eng kuchli ta’sir oila va yaqin ijtimoiy muhitdan kelishini ta’kidlaydi. Oila — birinchi ijtimoiy institut sifatida farzandga mas’uliyat, mehnat, odob-axloq, birdamlik kabi qadriyatlarni singdiradi. Bunday muhitda ulg‘aygan talaba boshqalarga befarq bo‘lmaydi, balki jamiyat uchun foydali bo‘lishga intiladi. Sotsiolog Robert Putnam tadqiqotlarida ijtimoiy muhit va oilaviy qadriyatlar shaxsda ijtimoiy kapitalni — ya’ni ishonch, hamkorlik va ijtimoiy tarmoqlarda faol bo‘lish qobiliyatini oshirishi ko‘rsatilgan. Bu esa bevosita talabani ijtimoiy loyihalarda tashabbuskor bo‘lishiga olib keladi. O‘zbekistonda “Mahalla — tarbiya maskani” degan konsepsiya asosida yoshlar orasida ijtimoiy faollikni oshirish maqsadida turli loyihalar amalga oshirilmoqda. Tajriba shuni ko‘rsatmoqdaki, mahalla hayotida faol bo‘lgan yoshlar ijtimoiy masalalarga nisbatan befarq bo‘lmay, turli tashabbuslarni ilgari surmoqda (masalan, ekologik shanbaliklar, mehr-shafqat aksiyalari, yoshlar festivallari va h.k.). Mahalla va oilaviy qadriyatlar asosida tarbiya olgan talaba ijtimoiy mas’uliyatni teran anglaydi, jamiyat muammolariga befarq bo‘lmaydi va faol fuqarolik pozitsiyasini namoyon qiladi. Ilmiy izlanishlar ham bunday ijtimoiy va axloqiy muhit shaxsni yetuk, tashabbuskor va ijtimoiy jihatdan faol qilib tarbiyalashini tasdiqlaydi. e) Milliy meros va zamonaviy innovatsiyalar uyg‘unligi – milliy san’at, hunarmandchilik, tarixiy tajribani zamonaviy texnologiyalar bilan birlashtirish tashabbuskorlikni rivojlantiradi. Xulosa qiladigan bo‘lsak, milliy madaniy yondashuv talabalarda tashabbuskorlikni rivojlantirishning samarali yo‘lidir. U yoshlarni o‘z xalqining boy madaniyatidan ilhomlanishga, milliy o‘zligini anglashga, jamiyat hayotida faol tashabbuskor bo‘lishga undaydi. Natijada, milliy qadriyatlarga sodiq, zamonaviy bilim va ko‘nikmalarga ega tashabbuskor avlod shakllanadi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Mahalla tizimini yanada takomillashtirish choratadbirlari to‘g‘risida”gi Qarori. 2. Vygotsky L. S. Mind in Society: The Development of Higher Psychological Processes. Harvard University Press. 1978. 3. Bronfenbrenner U. The Ecology of Human Development: Experiments by Nature and Design. Harvard University Press. 1979. 4. Putnam R.D. Bowling Alone: The Collapse and Revival of American Community. Simon & Schuster. 2000. 5. Gardner H. Frames of Mind: The Theory of Multiple Intelligences. Basic Books. 1983. 6. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat — yengilmas kuch. T.: O‘zbekiston. 2008. 7. Hasanboyeva R. Oila sotsiologiyasi. Toshkent: O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi. 2002. 8. Qodirov A. “Mahalla institutining yoshlar tarbiyasidagi o‘rni”. O‘zbek tili va adabiyoti jurnali, №3. 2015.