XORIJ MAMLAKATLARIDA TARBIYA MODELI VA UNING O'ZIGA XOS JIHATLARI

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTERNATIONAL AND HISTORICAL EXPERIENCE, PROBLEMS, SOLUTIONS”, OCTOBER 30-31, 2025 151 XORIJ MAMLAKATLARIDA TARBIYA MODELI VA UNING O‘ZIGA XOS JIHATLARI Sanakulova Sarvinoz Qori Niyoziy nomidagi Tarbiya pedagogikasi milliy instituti tayanch doktoranti https://doi.org/10.5281/zenodo.17562414 Annotatsiya. Ushbu maqolada Yaponiyada va Janubiy Koreyada shakllangan tarbiya tizimlarining o‘ziga xos jihatlari, maqsad va tamoyillari tahlil qilinadi. Har ikki mamlakatda tarbiya jarayonining asosini mehnatsevarlik, intizom, jamoaviylik, hurmat va insonparvarlik tashkil etadi. Maqolada oila va maktab tarbiyasining o‘zaro uzviyligi, o‘qituvchi shaxsining o‘quvchi tarbiyasidagi o‘rni, axloqiy qadriyatlarni shakllantirishda milliy an’analar va zamonaviy pedagogik yondashuvlarning uyg‘unligi yoritilgan. Shuningdek, xorijiy tajribalarni O‘zbekiston ta’lim-tarbiyasida qo‘llash istiqbollari ham muhokama etiladi. Kalit so’zlar: tarbiya, Yapon tarbiya modeli, Koreya tarbiya tizimi, axloq, intizom, mehnatsevarlik, jamoaviylik, o‘qituvchi roli, milliy qadriyatlar, xalqaro tajriba. Tarbiya — har bir jamiyatning ma’naviy poydevori hisoblanadi. Hozirgi globallashuv davrida dunyoning turli mamlakatlarida tarbiya tizimlari milliy qadriyatlar, diniy asoslar va ijtimoiy talablarga mos tarzda shakllanmoqda. Shu bois xorijiy tajribalarni o‘rganish O‘zbekiston ta’lim tizimini boyitishda muhim ahamiyatga ega. Yaponiyada tarbiya tizimining bosh maqsadi — shaxsni jamiyat uchun foydali, mas’uliyatli, mehnatsevar va hurmatli inson qilib tarbiyalash. “Kollektiv manfaat — individual manfaatdan ustun” degan tamoyil tarbiyaning asosida turadi. Oila tarbiyasidagi yondashuv: Yapon oilalarida bolani erta yoshdan hurmat, sabr-toqat va intizom ruhida tarbiyalash muhim. Ota-onalar bolani jazolash o‘rniga uyaltirish yoki o‘z xatosini tushuntirish orqali tarbiyalaydi. “Gaman” ya’ni sabr, o‘zini tiyish va “enryo” — boshqalarni hisobga olish tushunchalari bolalikdan singdiriladi. Ota-onalar farzandlarining har bir ishida shaxsiy namunasi bilan ta’sir qiladi. Masalan, ota-onalar bolasi bilan birga o‘qiydi, o‘yin o‘ynaydi va ularning hissiyotlarini tinglaydi. Maktabdagi tarbiya jarayoni: Tarbiya jarayoni maktabda ta’lim bilan birgalikda olib boriladi. Har bir darsda axloqiy tarbiya (dōtoku) alohida yo‘nalish sifatida mavjud. O‘quvchilar haftasiga kamida 1 soat “axloq darsi” o‘taydi, unda halollik, mehnatsevarlik, tinchlik, mehroqibat kabi qadriyatlar o‘rgatiladi. Yaponiyada maktablarda tozalovchi farroshlar yo‘q. O‘quvchilar har kuni o‘z sinfxonalari, yo‘laklar va hatto hojatxonalarni o‘zlari tozalashadi. Bu orqali ularda mehnatsevarlik, jamoaviylik va mas’uliyat tuyg‘usi shakllantiriladi. O‘qituvchi nafaqat bilim beruvchi, balki tarbiyachi, maslahatchi va yo‘l ko‘rsatuvchi sifatida qaraladi. O‘qituvchining shaxsiy namunasi, odobi va xulqi o‘quvchilar uchun eng katta tarbiya vositasidir. O‘qituvchi o‘quvchilar bilan birga ovqatlanadi, sport mashg‘ulotlarida qatnashadi va ularning kundalik hayotini kuzatib boradi — bu “birgalikda yashab o‘rganish” tamoyilidir. Har bir sinfda “o‘z-o‘zini boshqarish” tizimi mavjud: sinf rahbari o‘quvchilar orasidan tanlanadi, ular navbatchilik, tadbirlar va tozalikka mas’ul bo‘ladi. Bu bolalarda liderlik, mas’uliyat va jamoa bilan ishlash ko‘nikmalarini rivojlantiradi. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTERNATIONAL AND HISTORICAL EXPERIENCE, PROBLEMS, SOLUTIONS”, OCTOBER 30-31, 2025 152 Har bir maktabda sport kuni o‘tkaziladi, unda butun maktab jamoasi jamoaviy o‘yinlarda qatnashadi. Bu musobaqalar raqobat emas, birlik va hamkorlikni tarbiyalash maqsadida o‘tkaziladi. Yapon tarbiya modeli quyidagi qadriyatlarga tayangan: • Kichiklarga mehr, kattalarga hurmat • Tabiatga ehtirom • Tinchliksevarlik va murosa • Tartib, poklik va halollik • Jamoa ruhini ustun qo‘yish Yapon maktablarida “rahmat” va “uzr” so‘zlarini to‘g‘ri ishlatish madaniyati alohida o‘rgatiladi. Ta’lim va tarbiya integratsiyasi: Yaponiyada “tarbiya” tushunchasi “ta’lim” va “odob” so‘zlarining birikmasidan tashkil topgan. Demak, bilim berish — bu ham tarbiya berish degan g‘oya mavjud. Har bir o‘quvchi nafaqat o‘qish, balki odam bo‘lish san’atini ham o‘rganadi. Yaponiyalik bolalar xalqaro baholash tizimlarida (PISA, TIMSS) doim yuqori o‘rinda turadi. Jinoyatchilik darajasi juda past — bu tarbiyaning samaradorligini ko‘rsatadi. Yoshlar orasida “jamiyat foydasi uchun mehnat qilish” qadriyat chuqur singgan. Yaponiyada tarbiya modeli axloq, intizom, hurmat, mehnatsevarlik va jamoaviylikka asoslanadi. Bu tizim shaxsni nafaqat bilimli, balki boshqalarni his qila oladigan, mas’uliyatli va murosali inson sifatida shakllantiradi. Janubiy Koreyada tarbiya tizimi mehnatsevarlik, intizom, bilimga intilish va jamiyatga sadoqat tamoyillariga asoslanadi. Asosiy maqsad — “ma’naviy barkamol, ijtimoiy mas’uliyatli va raqobatbardosh shaxs”ni shakllantirish. Tarbiya milliy qadriyatlar — “Confuciylik falsafasi” (Konfutsiy ta’limoti)ga asoslanadi: kattalarga hurmat, oilaga sadoqat, bilimga hurmat. Oila tarbiyasidagi o‘rni: Ota-onalar bolani erta yoshdan ta’lim va mehnatni qadrlash ruhida tarbiyalaydi. Oilada katta avlodga hurmat, kamtarlik, intizom asosiy qadriyat hisoblanadi. Ota-onaga hurmat va itoat — tarbiyaning markazida turadi. Koreya oilalarida bolalar otaonasining gapini qaytarmaslik, qarindoshlar oldida kamtar bo‘lish va jamoa manfaatini birinchi o‘ringa qo‘yish bilan o‘sadi. Maktabda tarbiya dars, tadbir va ijtimoiy faoliyatlar orqali uzviy olib boriladi. “Character education” — ya’ni axloqiy tarbiya majburiy yo‘nalish hisoblanadi. O‘quvchilar haftasiga bir necha soat axloq, fuqarolik va vatanparvarlik mavzularida ta’lim oladi. Maktablarda “Morning Assembly (ertalabki yig‘ilish)” tizimi mavjud — unda barcha o‘quvchilar davlat madhiyasini aytadi, kun shiori o‘qiladi, odob va hurmat haqida qisqa ma’ruzalar tinglanadi. Koreya ta’limida qat’iy intizom ustuvor ahamiyatga ega. O‘quvchilar maktabda ko‘p vaqtini o‘qish, mashq va jamoaviy ishlar bilan o‘tkazadi. O‘quvchilar kuniga o‘rtacha 10–12 soat o‘qishadi, shu orqali ular mehnatsevarlik, sabr va izchillikni o‘rganishadi. O‘qituvchi Koreyada jamiyatda eng hurmatli kasb egasi sanaladi. O‘qituvchilar faqat bilim emas, balki xulq-atvor, muomala, axloqiy me’yorlarini ham o‘rgatadi. Har yili 15-may kuni Koreyada “O‘qituvchilar kuni” keng nishonlanadi — o‘quvchilar ustozlariga ta’zim qilib, sovg‘alar beradi. Bu milliy tarbiyaning bir qismi hisoblanadi. Maktablarida **“group learning” (guruhda o‘qish) keng qo‘llaniladi. O‘quvchilar o‘zaro yordam, hamkorlik va jamoada ishlashni o‘rganadilar. Har bir sinfda sinf yetakchisi bo‘lib, u o‘quvchilarni tartibga, tozalikka va INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTERNATIONAL AND HISTORICAL EXPERIENCE, PROBLEMS, SOLUTIONS”, OCTOBER 30-31, 2025 153 intizomga chaqiradi. Darsdan so‘ng o‘quvchilar maktabni tozalash ishlarida ishtirok etadi — bu Yaponiyadagi singari mehnat va jamoaviylik tarbiyasining bir ko‘rinishidir. Tarbiya jarayonida vatan, xalq, bayroq va madhiyaga hurmat katta o‘rin tutadi. Har bir maktabda Koreya Respublikasi bayrog‘i va Konstitutsiya haqida ma’lumot beruvchi burchaklar mavjud. Bolalarga Koreya tarixidagi buyuk shaxslar, ilmiy va madaniy qahramonlar haqida darslar o‘tiladi. Janubiy Koreyada tarbiya quyidagi qadriyatlarga tayangan: • Kamtarlik • Kattalarga hurmat • Mehnatsevarlik • Jamoaviylik • Vatanparvarlik • Oila sadoqati Ko‘plab maktablarda “Mind Education (ong tarbiyasi)” dasturi joriy etilgan — bu orqali o‘quvchilarda g‘azabni boshqarish, sabr va ijobiy fikrlash odatlari shakllantiriladi. Janubiy Koreya o‘quvchilari PISA va TIMSS kabi xalqaro baholashlarda doim yuqori o‘rinlarda. Yoshlar orasida jinoyatchilik darajasi juda past. Har bir talaba jamiyat va oila oldidagi burchini chuqur anglaydi. Mehnatsevarlik madaniyati tufayli Koreya qisqa vaqt ichida “iqtisodiy mo‘jiza”ga erishgan. Koreyada bolalar erta yoshdan o‘z kiyimlarini tartibli kiyish, maktab formasini hurmat bilan saqlashga o‘rgatiladi. Har bir maktabda “axloqiy burchak” bo‘ladi — unda yaxshi ish qilgan o‘quvchilarning ismlari yoziladi. O‘quvchilar o‘qishdan qochish yoki tartibni buzishni eng katta uyat deb bilishadi. Janubiy Koreyada tarbiya modeli intizom, mehnatsevarlik, hurmat, jamoaviylik va vatanparvarlik asosiga qurilgan. Ularning tarbiya tizimi nafaqat o‘quvchining bilimini, balki axloqiy, ruhiy va ijtimoiy yetukligini ta’minlaydi. Shu bois koreys modeli butun dunyoda eng muvaffaqiyatli tarbiya tizimlaridan biri sifatida e’tirof etilgan. Xorij mamlakatlaridagi tarbiya modellari turlicha bo‘lsa-da, ularning barchasini birlashtiruvchi jihat — insonparvarlik, hamkorlik va shaxsiy mas’uliyatdir. Shu sababli O‘zbekiston tarbiya tizimi ham milliy qadriyatlarga tayangan holda, zamonaviy xorijiy tajribalarni uyg‘unlashtirishi maqsadga muvofiqdir. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Ta’lim-tarbiya tizimini tubdan takomillashtirish to‘g‘risida”gi PQ–6108-son qarori, 2020-yil 6-noyabr. 2. Murodova, N. Xorijiy ta’lim tizimlari va ularning O‘zbekistondagi ahamiyati. – Toshkent: Fan, 2023. 3. Sanakulova S. Pedagogical opportunities for developing interethnic communication skills through moral content in primary education. – England: Modern problems in education and their scientific solutions. Vol. 1 No. 4 (2025) 4. OECD. Education Policy Outlook: Japan. – Paris: OECD Publishing, 2022.