ALISHER NAVOIY ASARLARIDA TARBIYA VA INSONPARVARLIK G'OYALARI

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTERNATIONAL AND HISTORICAL EXPERIENCE, PROBLEMS, SOLUTIONS”, OCTOBER 30-31, 2025 164 ALISHER NAVOIY ASARLARIDA TARBIYA VA INSONPARVARLIK G‘OYALARI Atayeva Xulkaroy Murod qizi Innovatsion rivojlanish agentligi mutaxassisi https://doi.org/10.5281/zenodo.17562445 Annotatsiya. Mazkur maqolada buyuk mutafakkir va shoir Alisher Navoiy ijodida tarbiya va insonparvarlik g‘oyalari tahlil qilinadi. Navoiyning asarlarida insonning ruhiy va axloqiy kamoloti, ilm-ma’rifatga intilish, adolat va mehr-muhabbat kabi fazilatlar asosiy g‘oya sifatida ilgari surilgan. Maqolada shoirning “Xamsa”, “Mahbub ul-qulub”, “Hayrat ul-abror” kabi asarlaridagi pedagogik va gumanistik qarashlar o‘rganilib, ular zamonaviy ta’lim-tarbiya jarayonida qanday ahamiyat kasb etishi yoritilgan. Navoiy asarlarida tarbiya va insonparvarlik tushunchalarining uzviy bog‘liqligi, ularning yosh avlodni komil inson sifatida tarbiyalashdagi o‘rni ilmiy asosda tahlil etilgan. Tadqiqot natijalari Navoiy merosining hozirgi zamon ma’naviypedagogik qadriyatlar tizimidagi o‘rni va ahamiyatini yanada chuqur anglashga xizmat qiladi. Kalit so‘zlar: Alisher Navoiy, tarbiya, insonparvarlik, gumanizm, axloq, komil inson, ma’naviyat, ilm-ma’rifat, adolat, mehr-muhabbat, pedagogika, ta’lim-tarbiya. Kirish. XV asr o‘zbek adabiyoti va falsafasi rivojida markaziy o‘rin egallagan shoir, mutafakkir Alisher Navoiy (1441–1501) asarlari nafaqat badiiy go‘zallikka boy, balki chuqur axloqiy va tarbiyaviy mazmun bilan ajralib turadi. U o‘z asarlarida insonning ichki dunyosi, jamiyatdagi o‘rni, olam bilan munosabati, ta’lim-tarbiya masalalari haqida fikr yuritgan. Shunday ekan, Navoiy merosida tarbiya va insonparvarlik g‘oyalari qanchalik mazmunli ifodalanganligi, ularning bugungi zamon talablari bilan qanday aloqa qilishi muhim ilmiy tadqiqot mavzusidir. Maqolada avvalo Navoiy ijodida tarbiya va insonparvarlik tushunchalarini umumiy ravishda ko‘rib chiqish, so‘ngra uning ayrim asarlarida ushbu g‘oyalar qayerda va qanday shaklda namoyon bo‘lganligini tahlil qilish, oxirida esa bu g‘oyalarni zamonaviy ta’limtarbiya jarayonida qanday qo‘llash mumkinligi masalasiga to‘xtalib o‘tamiz. Tarbiya va insonparvarlik g‘oyalari tushunchasi. “Tarbiya” so‘zi arabchadan kirib, ma’naviy-axloqiy shakllantirish, kishini yaxshilikka yo‘naltirish, uning qalb-ruhiyatini, odobaxloqini, jamiyatga foydali faoliyatini rivojlantirishni anglatadi. Insonparvarlik (gumanizm) esa insonni markazga qo‘yish, uning hurmati, ozodligi, tafakkuri, ma’naviy kamoloti, jamiyatdagi mas’uliyati haqidagi falsafiy-axloqiy qarashlarni o‘zida mujassamlashtiradi. Navoiy ijodida ana shu ikkala tushuncha bir-birini to‘ldirib, ayniqsa “komil inson” shakllanishi qarashlari orqali ko‘rinadi. Masalan, Navoiy “ilm va hikmat insonni bezaydi”, deb ta’kidlaydi.[1] Shuningdek, Navoiy “insonning hurmati yaratganning hurmatisdir”[2], degan falsafiy pozitsiyani ilgari surgan. Tarbiya jarayonida: • nafsni tiyish, xulq-odobni yaxshilash; • ilm-marifat egallash va uni hayot bilan bog‘lash; • jamiyatga xizmat qilish, adolatli bo‘lish; INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTERNATIONAL AND HISTORICAL EXPERIENCE, PROBLEMS, SOLUTIONS”, OCTOBER 30-31, 2025 165 • Vatan, xalq, tabiiy va insoniy qadriyatlarni qadrlash; bundan tashqari — insonning ichki dunyosini, tafakkurini rivojlantirishga e’tibor berishlari aynan Navoiy ijodida koʻzga tashlanadi[3]. Navoiy ijodida tarbiya g‘oyalarining ifodalanishi. “Xamsa” asarlarida,Navoiyning beshdostonlik majmuasi Xamsa insoniylik, axloq, ma’rifat masalalarini muhim o‘rinlarda ko‘taradi. Masalan, dostonlardan biri Hayrat ul-abrorda umr, uning mazmuni, tabiat-inson jamiyati munosabatlari haqida savollar beriladi [4]. Bu asarning pedagogik jihatdan ham tarbiyaviy ahamiyati yuqori ekanligi ta’kidlangan. Xamsa davomida Navoiy, odamlarni nafsiga ergashmaslikka, adolat va xayr-ehsonga chorlashga, kamtarlik va mehr-muhabbatga yo‘naltiradi. Masalan, insonning ichki kechinmalari va tashqaridagi jamiyat bilan munosabati san’atkorlik bilan tasvirlangan. Nasriy va lirik asarlarida Navoiy lirik sh'erlarida ham tarbiya-axloqiy g‘oyalarni qo‘llagan. Masalan, “Xazoin ul-maoniy”da turli davrlardagi insonning fikr-kechinmalari, ma’rifatga intilishi ko‘rinadi. Shuningdek, nasriy asarlarda — masalan “Majolis un-nafois”, “Munshaot” — ta’lim-tarbiya, axloq-odob, mehr-muhabbat, halollik, bilim izlash kabi g‘oyalar keng muhokama qilinadi. Navoiy bolalarga, yoshlarga, jamiyatga nisbatan tarbiyaviy chaqiriqlarni amalga oshiradi: “Bola maktabda boshlanadi, ilm yoshligida egallanadi” [5] degan fikrlar uchraydi. Insonparvarlik (gumanizm) g‘oyalari, Navoiy ijodida insonning hurmati va ozodligi, uning jamiyatdagi o‘rni markaziy mavzu hisoblanadi. U “inson – olamning markazi” degan pozitsiyani ilgari suradi. [6] Uning fikricha, adolat, mehr-muhabbat, axloq, boshqa insonga yaxshilik qilish kabi fazilatlar gumanizmning asosi bo‘ladi. Masalan, O‘zA saytida Navoiy “insonparvarlik va saxovatlik ramzi” sifatida tilga olingan. Shuningdek, Navoiy xalq, millat, Vatan haqidagi tuyg‘ularni tarbiyalashga alohida e’tibor qaratgan; tabiat, jonli mavjudotlar, jamiyatning kichik va katta a’zolariga hurmat ko‘rsatgan. Gumanizm jihatdan alohida ko‘zga tashlanadigan jihatlar: • Insonni ichki dunyosi bilan birga jamiyat bilan yakuniy bog‘lash; • Nafsni tiyish va ichki intizom o‘rnatish orqali erkinlikka olib chiqish; • Bilim-tafakkur orqali ma’naviy ozodlikni ta’minlash; • Jamiyatda ijtimoiy adolat va mehr-muhabbatni mustahkamlash. Tarbiya va insonparvarlik g‘oyalarining muammo va istiqbollari. Muammolar, Bugungi zamonda tarbiya jarayonida ko‘plab muammolar mavjud: ma’naviyat zaifligi, axloqiy qadriyatlarning kamayishi, bilim va tarbiyani ajratish holatlari, shuningdek globalizatsiya natijasida an’anaviy gumanistik qadriyatlarning e’tiborsiz qolishi. Nafaqat bu, balki yoshlar orasida ichki dunyo rivojisining sustligi, mas’uliyat hissining pasayishi muammosi ham dolzarbdir. Navoiy merosidagi tarbiya-insonparvarlik g‘oyalari aynan shu muammolarni yoritishda muhim zamin yaratadi. Istiqbollar, Navoiyning tarbiyaviy g‘oyalari zamonaviy ta’lim-tarbiya muhitida quyidagi yo‘nalishlarda amalga oshirilishi mumkin: • Ta’lim dasturlarida Navoiy asarlarini integratsiyalash: uning xususiyati va zamon bilan aloqasi bilan birga. • Ma’naviy-axloqiy tarbiya shakllarida Navoiy fikrlarini qo‘llash: nafsni tiyish, hurmatli munosabatlar, bilim va ma’rifatga intilish. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTERNATIONAL AND HISTORICAL EXPERIENCE, PROBLEMS, SOLUTIONS”, OCTOBER 30-31, 2025 166 • Gumanistik pedagogik metodlar yaratish: insonning o‘zini anglashi, jamiyatga foydali bo‘lishi, ichki kamolot sari yurishi. • Madaniyataroq dialog va global qadriyatlarni Navoiy kontekstida muhokama qilish: insonparvarlik va gumanizm bugungi kun global muammolariga javob topishda asos bo‘lishi mumkin. Masalan, ilmiy tadqiqotlarda Navoiy merosining yangi pedagogik kontent sifatida qo‘llanishi muhokama etilgan. Xulosa. Natijada, Alisher Navoiyning ijodida tarbiya va insonparvarlik g‘oyalari markaziy mavzu sifatida namoyon bo‘ladi. Tarbiya ruhiy-axloqiy shakllanishni nazarda tutsa, insonparvarlik esa insonni jamiyatdagi hurmatli o‘rinida ko‘rish, uning ozodligi, tafakkuri va ijtimoiy mas’uliyatini tan olish bilan bog‘liqdir. Navoiy asarlarida bu g‘oyalar nafaqat nazariy darajada, balki badiiy ravishda ham jonli ifodalangan. Bugungi zamonda esa ushbu g‘oyalarni ta’lim-tarbiya jarayonida, yoshlar tarbiyasida faollik bilan qo‘llash lozim. Ayniqsa, ma’naviy kamolot, axloqiy mustahkamlik, jamiyatga foydali bo‘lish fazilatlari orqali Navoiyning merosi yosh avlodga yetkazilishi muhimdir. Kelajakda Navoiy gumanistik qarashlari asosida pedagogik metodikalarning chuqur o‘rganilishi, xalqaro miqyosda taqdim etilishi ham foydali bo‘ladi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: 1. Norov T. O., Aliyev B., Xodjakhanov M. M., Bayaliev D. K., Darmonov A. A. va Bабayeva K. R. “Human and humanitarian ideas in the philosophy of Alisher Navoiy”. PalArch’s Journal of Archaeology of Egypt / Egyptology, 2020, Vol. 17, No. 7. 2. Samatova S. O. “Alisher Navoiy asarlarida insonparvarlik, ta’lim-tarbiya g‘oyalarini ilgari surilishi”. Ijodkor O‘qituvchi, Vol. 3 No. 26 (2023). “Alisher Navoi ijodida gumanizm g‘oyalari”. Adu.uz, 2024. 3. Uzakova L. A. “Alisher Navoi’s ideas in the education of a perfect generation: the experience of New Uzbekistan”. Buletin Antropologi Indonesia, 2024 4. “Alisher Navoi is a symbol of humanism and kindness”. UzA, 08.02.2020. 5. “The works of Alisher Navoi in the aspect of scholars and his influence on the Uzbek literature”. Pedagog, Vol. 7 No. 1 (2024).